^^.^
1 ^
l\
§ ^
^ N,
vl^ 1^1^.
N' 1
U^.
tow- f^^-
Die
Stadtrechte von Brunn
aus dem
XIII. u. XIV. Jahrhundert 5
nach bisher ungedruckten Handschriften
V
herausgegeben und erläutert
'■■*s
Emil Franz Rössler,
Doctor der Rechte, Mitglied der k. Gesellschaft der Wissen-
schaften in Prag, der historischen Gesellschaft in Brunn,
Privatdocent in Göttingen.
Mit 5 Steindrucktafeln.
Prag: 1S5S.
J. G. Calve'sche Buchhandlung.
Friedrich Tempsky.
•I ^hir» ^.-"!
i3
HERRN HOFRAT H
JACOB GRIMM.
Digitized by the Internet Archive
in 2010 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/deutscherechtsde02rs
Nach Jahren erst , viel später als ich es wünschte
und erwartete, kann ich Ihnen von Göttingen aus
eine weitere Folge meiner Sammlung deutscher
Rechtsdenkmäler vorlegen. Gern hätte ich Ihnen
etwas Besseres und Werthvolleres dargebracht. Mir
scheint diese Gabe, wie sie hier vorliegt, nur
ein geringes Zeichen meiner tiefen Verehrung und
Anhänglichkeit.
Als vor Jahren der erste Band, dem Sie durch
Ihre Vorrede ein so werthvolles Angebinde mach-
ten, erschienen war, konnte ich hoffen, bald ei-
nen zweiten folgen zu lassen. Für eine ganze
Reihe von Bänden war der Stoff gesammelt; wo-
hin ich meinen Blick wendete, thaten sich neue
Quellen auf.
Doch bald nach jener Zeit drängte eine Reihe
von Lebensschicksalen jenen Plan mehr und mehr
in den Hintergrund. Neue anziehende Wissenschaft-
VIII
liehe Auft^aben, dann minder t,^lilcklichc Weclisel-
iallo der äusseren Verliiiltnisse traten dazwischen.
Es möge mir vergönnt sein mit wenigen Worten
davon zn reden , weil dies zugleich die Erklärung
und KechtCertigung sein soll , dass so spat erst
das eingesetzte Vers[)rechen gelöst wird.
Unter den Vorbereitungen zum zw^eiten Bande
traf mich im Jahre 1846 der ehrenvolle Auftrag
mit ölTentlichen Vorlesungen über deutsche Rechts-
geschichte in Oesterreich den Anfang zu machen.
Als ich damals von Prag nach der Wiener Uni-
versität übersiedelte, war dieses nicht nur ein
Wechsel des Ortes academischer Wirksamkeit, nicht
allein die Uebernahme eines andern Lehrfaches ;
sondern ich sollte ein bis dahin dort wenig ge-
kanntes Studium in den Kreis der Lehrfächer ein-
führen und einer neuen Richtung des Studiums Bahn
brechen.
So werth der äussersten Anstrengung diese Auf-
gabe war, so verlangte sie einen grossen Zeitauf-
^vand. Mit aller Lust und Freude ging ich daran;
in einem Kreise trefflicher jüngerer Männer vs^a-
ren Liebe und Eifer für den Gegenstand geweckt;
IX
ich konnte hoffen, class mit der Liebe und dem
Eifer für den Gegenstand auch die Beharrhchkeit
und Unverdrossenheit der Arbeit wachsen werde;
weniger störte mich darum , dass ich , wie bei-
nahe jeder, der ähnhches unternommen, erfah-
ren musste , oft neben unreifen Erwartungen und
übertriebenen Lobsprüchen einer Yölligen Gleichgül*-
tigkeit und Theilnahmlosigkeit begegnete; ich war
der festen Zuversicht, der Zeitpunkt könne nicht
ausbleiben, wo sich das richtige Urtheil und die
wahre Würdigung einstellen müsse. Belebend wirk-
te die Verbindung mit altern Freunden und For-
schern im Gebiete der Geschichte, welche es nicht
an ermunterndem Zuspruche fehlen Hessen.
Wie lehrreich wurde mir damals der Zutritt zu
dem mir bis dahin unbekannten und verschlossenen
Reichthum der Archive und Bibliotheken Oester-
reichs und seiner Provinzen. Behörden und Pri-
vate förderten den Eifer durch das freundlichste
Entgegenkommen , und gerade Sie werden es der
ersten Freude des Suchens und Findens zu gute
halten, wenn ich mehr, als ich es jetzt freilich
billigen kann, einer ausgedehnten Stoffsammlung
allo freien Ani^^cMi blicke zuwendete; wer hcUle auch
da widerstehen sollen, wenn man mit freu(lig(;m
Erstaunen den trefflichsten Quellen und Aclenstücken
für die Geschichte des Rechtslebens begegnete und
diesen die Einzelforschung zuwenden konnte.
Ich durfte dies um so eher thun , da ich als
meine Lebensaufgabe für das reifere Mannesalter be-
sonders seit einer kaiserlichen Entschliessung vom
5. Jan. 1847 eine Verarbeitung des so gewonnenen
Materials, das seit Jahrhunderten für die Rechtsge-
schichte ungenützt vorlag, zu betrachten im Stande
war. In diesen Gefühlen ist im J. 1847 die kleine
Schrift über die Bedeutung und Behandlung der
Rechtsgeschichte in Oesterreich geschrieben, worin
ich den Plan andeutete, der später zur Vollendung
gebracht werden sollte ; in einer kleinen Aehrenlese
von Quellen wollte ich zeigen , welch' treffliches
Material selbst in kurzer Zeit des Samrnelns zu
Tase zu fördern ist.
Zog mich das Alles von dem alten in Prag ge-
fassten Plan ab und schob die Ausführung auf ei-
nige Zeit hinaus, so wurde er doch nie ganz aus
dem Auge verloren. Die mährischen Archive boten
HA
dafür neue Handschriften und ich hoirte aus diesen
Quellen den Text zu erläutern. Im Anfange 1848
konnte daher der Druck beginnen; die Märztage
unterbrachen denselben und als ich im Anfange
Mai als Abgeordneter nach Frankfurt ging, dachte
ich nach wenigen Monaten die Arbeit wieder auf-
nehmen zu können.
Die Vorsehung wollte es anders — ich musste
die Besorgung des Druckes Freunden übertragen;
zu Frankfurt konnte ich nur in wenigen Mussestun-
den an diese Arbeit denken. Als ich nun hier
in Göttingen wieder zur wissenschaftlichen und
academischen Thätigkeit zurückkehrte, nahm ich,
sobald ich mich nur einigermassen in diese neuen
Verhältnisse eingelebt hatte, mit gleichem Eifer
die Vollendung des längst Begonnenen vor.
Unter so wechselndem Geschick ist dieses Buch
entstanden. In den Tagen des frischesten Muthes
und der Begeisterung für die Belebung rechtshisto-
rischer Studien in Oesterreich wurde es unternom-
men, in den Tagen der grossen politischen Ereig-
nisse, der wechselnden Hoffnungen und Täuschun-
gen, ist oft die Hand daran gelegt und wieder da-
\ll
von al),ü;oz()i2;cn worden. Hier in der stillen Ruhe
einer der j^eheiliglen deutschen Sliitten wissenschaft-
licher Forschung ist es vollendet, es erwartet sein
Urtheil. Eines möge ihm zunächst beschieden sein
— das wiirc mir ein walner Ersatz für manche
trübe Erinnerung während der wechselnden Ar-
beit — eine freundliche Aufnahme bei Ihnen.
Göttingen im September 1852.
£. F. Rössler.
Vorwort.
Dieser zweite Band enthält die Haiiptquellen
des Brünner Stadtrechts in gleicher Weise wie der
erste jene des Prager Stadtrechts gegeben hat.
Die Quellen beider Rechte, welche mir zu Ge-
bote standen, haben, wenn gleich einen gemeinsamen
tiefern Ausgangspunkt, doch eine äusserlich ver-
schiedene Gestaltung. In Brunn lässt sich vom J.
1243 an durch mehr als ein Jahrhundert die ganze
Entwicklung der Stadtrechte ununterbrochen ver-
folgen; von einer Grundlage aus kann man Ring
für Ring an der Kette des immer sich erweitern-
den städtischen Lebens erkennen. Die Keime der
städtischen Verfassung in Prag reichen dagegen viel
höher hinauf, doch gewähren die spätem Quellen,
da bisher kein vollständiges gleichzeitiges Copial-
buch bekannt ist, nicht jene tibersichtliche Voll-
ständigkeit. Die Codices, welche ich benutzen
konnte, sind mehr oder weniger Aufsammlun-
gen des XIV. Jahrhunderts , welche nicht , wie jene
MV
liiiMiiKM' , WiH'U (icin PhiiH' unliM'noiniiKM) sind, cilles
Ins (liiliiii ('•eilende /n nmlassen. Das Hrünncr
Silioll'iMihucli sell)s( , eine in der deutschen Ueehts-
fj;escliieli(e wenii,' i^ekannte höelisl iTKM'kvvürdit^e. Kr-
sclieinunii;, hei d(M* ersten Durchsiclu in Form und
Inlialt wenig enjuicklicli, liat vor dem Prager Rechts-
buch ein grösseres rechtshistorisches Interesse, als
eine (Km- eigenthümhclisten Formen der Ausbildung
von Hechtsquellen , nebenher auch einen grösse-
ren [)raktischen Einfluss auf das gesammte Rechts-
leben in Böhmen und Mahren voraus. Von Briinn
her, wo es nach den Actenstücken des Stadtarchi-
ves noch im XVIII. Jahrhundert als anwendbares
Recht fortlebte, verbreitet es sich über alle könig-
lichen Städte Böhmens und Mährens.
Die Beilagen, welche als die ältesten bis-
her bekannten grösseren deutschen Sprachproben
aus Mähren für den Sprachforscher von Bedeu-
tung sein können, werden auch den Geschichts-
freund als ein anschauliches Bild der allmäligen Er-
weiterung der Rechts -Verhältnisse und Verbindun-
gen mehr anziehen und ansprechen als das Schöf-
fenbuch ; im letzteren ist vieles von der ursprüng-
lichen Eigenthümlichkeit der Satzungen abgestreift.
In der Einleitung gab ich zunächst Bericht über
die einzelnen Handschriften, welche mir bekannt
wurden und die ich benutzen konnte. So be-
deutend ihre Zahl ist, so wird sie sich, wenn die
einzelnen Archive Böhmens und Mährens genauer
XV
dnrcliforscht sind , gewiss leicht vermchron lassen.
Den reichen Inhalt des Schöffenbuches und der Bei-
lagen in der Einleitung ausführlich erläuternd zu
erschöpfen , gestattete schon der zugewiesene Raum
nicht; die kurze Uebersicht, welche da gege-
ben ist, kann jedem, der an die Quellen tritt, die
Benützung derselben erleichtern. Die Erörterungen
über das Quellenverhältniss des Schöffenbuches ver-
langten eine weit ausgedehntere Untersuchung, als
es vom ersten Blicke zu erkennen ist — - möge es
spätem Forschern gelingen, wenn sie den ^on mir
betretenen Weg verfolgen, die vielfachen Bedenken,
welche ich selbst angedeutet, der Lösung näher zu
bringen.
In der Einleitung begann ich mit einer kurzen
Darstellung der Anfänge des städtischen Rechts- imd
Yerkehrslebens in Mähren. Das Bedürfniss eines
Bildes der allgemeinen Schicksale des Städtelebens
und den Mangel einer Vorarbeit empfand ich am
lebendigsten , als ich die Geschichte des Rechts-
lebens der Stadt Brunn geben sollte. Für diese
Stadt selbst ist ein älteres kleines Buch D'Elverts
(1828) noch immer ein brauchbarer und verläss-
licher Führer. — Jene Uebersicht der allmähli-
chen Bildung der städtischen Institute in Mähren
schien aber schon für den mit der Landesgeschichte
Mährens minder vertrauten Leser ganz unerlässlich,
Kundige werden diesen Umriss leicht ergänzen und
fortführen können; jedes Stadtarchiv wird Stoff ge-
\\l
wjiliitMi, (lor sich iiaclihai^on liissl. IJcsor^ler koniile
ich mn chis Schicksal (^init^cr Th(Mhi meiner Unter-
snchimf!;cn sein, wo (hc lM)rschimf^ mit der i^rösslen
J)ürHiü;keil xoii Oucllen zu kiUnpl'en halle, wo nur
einzelne y.erslreute Ani!;aben über die iiltcin Zu-
stande uns unterrichten und wir dazwischenliegende
Verl)induni;si;lie(ler sell)sl cri^iinzen müssen. — Von
diesen Lintersucium^en , welche nur durch Verglei-
chuni:; ähnlicher Hildungen Richtung und Erläute-
rung erhalten , darf nicht, jene Gewissheit der Re-
sultate verlang! werden, die in andern Gebieten
der Forschung, wo \ erlassliche und reiche Quellen
zur Hand liegen , zu erreichen ist. Soll man es
darum aufgeben , den Faden , welcher in den spä-
tem Entwicklungen doch deutlich erkennbar ist,
höher hinauf zu verfolgen? oder überhaupt auf eine
Geschichte der wichtigsten altern Culturerscheinun-
gen verzichten ? Ich habe jenen Weg betreten , die
spärlichen Angaben sorgsam vereinigt und von dem
ältesten deutschen Leben in iVIähren ein Bild ent-
worfen. Die Ergebnisse werden eine ernste Prü-
fung ebenso verdienen als einer Berichtigung und
Ergänzung bedürfen. Am wenigsten wird der For-
scher, welcher den ersten Stein zu diesem Bau
trug, für den Baumeister gelten \vollen.
Diese Befangenheit schwindet bei der Betrach-
tung, dass es in anderen Gebieten der altern mäh-
rischen, man kann sagen der slavischen Culturge-
XVII
schichte nicht besser bestellt ist. Die grössere Zahl
von Urkunden, welche für diese Fragen vorliegen
und welche durch Boczeks Bemühung zur Zierde
des Landes gedruckt und wohl geordnet in fünf
schönen Quartbänden zur Hand liegen, gicbt nicht
allein den Ausschlag. So lange hier nicht die Un-
tersuchung über die unächten und die durch In-
terpolationen gefälschten Urkunden abgeschlossen
hat , wird ebenso die Forschung über andere Ge-
biete der ältesten Geschichte Mährens nur mit
grösster Unsicherheit vorgehen können. Wer wird
sich den schönen Preis dieser wenn gleich schwie-
rigen aber unerlässlichen Arbeit erringen ?
Wir haben unserem Buch einige Register bei-
gegeben : das Orts - und Namensverzeichniss bezieht
sich nur auf die Quellen , ersteres nur auf das
SchöfFenbuch ; das Glossar giebt die Uebersicht der
wichtigsten deutschen Worte; das Inhaltsverzeich-
niss , wenn auch Vollständigkeit nicht erreicht wer-
den konnte, wird die Benutzung erleichtern.
Nach altem Brauch, im Vorwort um nachsich-
tige Beurtheilung des Buches zu bitten und zu be-
kennen, dass man von den Mängeln desselben tiber-
zeugt sei — dazu hätte ich, bei einer Arbeit, die so
oft unterbrochen wurde , woran ich einen Theil des
Textdruckes nicht selbst besorgen konnte und die
Entfernung vom Druckorte so vieles erschwerte,
w^ohl mehr Anlass als ein Anderer; doch bin ich
von der Erfolglosigkeit einer solchen Bitte durch-
b
XVIII
(Inm.mMi ! M()i;i' <li'r Lcsci nui- ciiK» iniiidcr hc-
liiiAi;li('li(' Miscliclniiiii; , die H(Mi('li(ii^Mini;(Mi iiiul diis
DrucklrliliMMM/cicImiss , (Mils(liul(lii,u'ri , wjis iiiclil
v(M*ini(Ml('ii Wi'idcii koiuilc.
im dieser Siiiimdiiiii; diMilscIicr l{(MlilsdtMik-
iniilci" noch l'oilscl/imi^cii loli^'i'n zu hissen , lelilt
es mir wedei' an beicils ü;osainiiK'l((iin SlolUs
noch \vcMni:;(M" an der Aussielil neu(\s MaliM'ial zu
i^owinnen. Und dcMinocIi kann icli nielil daran
denken es s(*ll)st zu tliun ; ich (Mnpland Ixm dieser
Aus£»;abe sclinierzlieli genug, wie sciiwer es iaIK,
weit entfernt von der lleinialli der Quelle örtliciie
Verliahnisse der Vorzeil darzuslellen. Docli lebe
icli der festen Holl'nung (sie ist völlig berechtigt),
dass diese Quellenausgaben nicht ohne Nachfolge
bleiben.
Betrachte ich nun vor allem Mähren, wie
Vieles ist da noch zu beschaffen ! Die neu-
gegründete Gesellschaft für vaterländische Ge-
schichte in Brunn , ein wieder neu gewonnener
Mittelpunkt der Forschung , wird auch diesem
Theile geschichtlicher Denkmäler ihre Aufmerksam-
keit nicht entziehen. Welche Reichthümer noch in
Mähren die städtischen Archive bewahren, kann
man aus D'Elverts Literaturgeschichte und aus
Boczeks Mittheilungen ersehen. Auf Olmütz und
Znaim ist zunächst die Aufmerksamkeit zu richten.
Für Iglau wird sich Wolfskron das Verdienst
einer Ausgabe der Stadtrechtc erwerben und die-
XIX
se Aufgabe kann in keine bessere Hand gelegt
werden.
Der Beachtung möchte ich auch die gleich
alten Bergurtheile des XIII. und XIV. Jahrhun-
derts eippfehlen , welche in einem schönen Perga-
ment-Codex ebenfalls im Iglauer Archive aufbe-
wahrt sind. Für die Rechtsgeschichte ist ihre
Herausgabe ein dringendes Bedürfniss. Diese
Rechtsbelehrungen nach allen Theilen von Böhmen,
Ungarn, Schlesien und Sachsen hin ,,die urtail
die czu perkrecht gehören", würden viele Fragen
der noch immer dunklen Geschichte des Berg-
rechts beleuchten ; aber auch der Kunde der
Sprache würden sie vielfache Bereicherung darbie-
ten: ,,es sind die urtail darin zu deucz gescriben,
wanne vil besundere wurt zu perkwerk gehören,
di man gar nicht eigentlich czu latein mac ge-
nennen." (Vergl. auch Cgm. 561 der Münchner
Hofbibliothek.).
Wenn ich hier am Schluss auch mannigfaltige
Förderung und Unterstützung von Seiten meiner
Freunde und Fachgenossen dankend anzuerkennen
hätte, so macht es mir vor allem Freude, diese
Pflicht gegen einen Mann abzutragen, welcher mit
seltenster Ausdauer und in rein wissenschaftlichem
Eifer grosse Opfer an Zeit und Kraft nicht scheute
um dieser Herausgabe durch Mittheilung von Beitrü-
gen nützlich zu werden. Der ausserordentliche Vor-
schub, den der vorliegenden Arbeit Herr Stadtrath
XX
K oll IM' in lininn i^elcislot hat, ersolzto mir ziiia
Tlieil L'iiu', dauernde iinmi(tell)are Henulzunc; des
Stadtarcluv(»s, das idi seit dem Jahre 1846, wo es
mir mit i!;rosser liiheraliUit geölfuet war , selbst
nicht lerner benutzen konnte. Mit welcl^Jr Mtihe
und unverdrossenen Bereitwill iij;keit Herr Koller
mir die umfangnMchsten Abschrillen in seinen kurz
zugemessenen Mussestunden oft unauli^elordert be-
sorgte, vollsliindigc Vergleichungen unternahm, wo-
bei die grössle Ausdauer und Treue noththat, muss
ich hier dankend hervorheben. Diese Gaben und
^litlheilungen waren oft so reichlich, dass sie kaum
in dem kna|)[) zugemessenen Räume meiner Einlei-
tung zu verwerthen w^aren.
Inhalt.
Einleitung.
I. Uebersicht der Mährischen, insbes.
der Brünner Rechte.
Seite
I. Die Anfänge des deutschen Städtewesens
in Mähren I— XXII
Die Blüthe der deutschen Städte im XIV. Jahr-
hundert. Die Stadtrechte. Alte slawische Städte.
Neue Bildungen von Städten. Einfluss der Lan-
desfürsten. Der Mongolen -Einfall. Aeussere An-
lässe zu Gründungen. Die Richtungen des Han-
dels und Verkehres. Flanderer und niederrhei-
nische Kaufleute. Colonien von Kaufleuten an
landesherrlichen Burgen. Die alten Markt- und
Grenzorte. Planmässige Gründungen und Stadt-
anlagen von den Fürsten, durch den Adel und
die Geistlichkeit im Bisthum Olmütz. Neue
Dorfanlagen. Ihre Verbindung mit den Städten.
Einwanderungen aus Deutschland. Rechtsstellung
der neuen Niederlassungen. Deutsches Recht.
Familien der Stadrechte in Mähren.
II. Die älteste Verfassungsgeschichte der Stadt
Brunn XXIV
Die alte Burg Brno. Der Markt. Deutsche Bür-
ger. Gründung der Kirchen S. Jacobi u. S. Ni-
colai. Vergrösserung der Stadt. Mongolen-Noth.
Das Stadtrecht von 1243; Inhalt dieser Ur-
kunde. Die Reichsstadt Brunn unter Rudolf I.
Neue Privilegien. Die Blüthe der städtischen Ver-
fassung unter König Wenzel II. und den Luxem-
burgern.
in. Die Brünner Schöffensprüche XXXI
Ansehen und praktische Bedeutung des Buches.
Der Stadtschreiber Johann. Die Benutzung deut-
scher und römischer Quellen.
\ \ll
W. Die ll.indscliriricii
KiMlhciliinj^ (lor llandschrirtcii. Aufziililiin^ iiiid
Hcschroihuii^ (IcrscIJx'ii, llildfrlwindsclinricii.
V. Von (lein V(M*fiilu(ui 1)(m der Ausi^iilx' . . .
Die Wühl des Textes. Die Vcrf;lcichuiiy der
Haiulschrirten.
Seile
XI.
LIM
11. Uebersicht des Inhalts des
Schöffenbuches.
I. Der Sladtralh. Die Stadtrichler. Die SchölTen.
Das Verhallniss des Richters als Friedensrichter
zur Stadtverwaltung;. Die Stellung des Vogtes
und Uichters in andern mährischen Städten. . . LVI
II. Die Gerichtsgewalt in der Stadt. Stadtgerichte.
Die Gerichte des Adels und der Geistlichkeit. . . LXVI
III. Die Gerichtssprache. Der Gebra\ich der deut-
schen und lateinischen Sprache LXX
IV. Die Grundsätze des Privatrechts. Alterverhält-
nisse. Stellung der Frau. Vornnundschaft. Erb-
recht. Verträge. Gültvertrag. Kauf. Schenkung.
Spielschuld. Trinkgeld. Liedlohn. Einlagcr. . . . LXXII
V. Das Strafrecht. Manschlacht. Mord. Nothwehr.
Volleist. Nolhzucht. Raub. Ehebruch, Heimsuche.
Stadtfriedensbruch. Strafen LXXIX
VI. Das Verfahren in Straf- und Civilsachen LXXXV
VII. Die Stadtverwaltung. Steuer. Zoll. Gewerbe.
Handel. Juden XCI
VIH. Des städtischen mittelalterlichen Lebens Sitten
u. Gebräuche. Aberglauben. Feidmaasse. Münz-
verhältnisse XCV
Anhihuje zur Etnleitnny,
Ausführlichere Behandlung einzelrit^r wich-
tiger Fragen.
Die Quellen des deutschen Rechts in Mah-
ren
Das Hechtslebeu der deulsclwn Niederlassungen
im Allgemeinen. Deutsches Hecht in Mähren.
C
\\m
Seite
Vlämische und fvänhische Niederlassungen im
Osten Deutschlands. Die Flunder er und Fran-
ken im Naumburgischen Sprengel. Das Land-
sassenrecht in Thüringen , in Meissen , in der
Lausitz u. in Schlesien. Colonien der Flande-
rer und Franken. Ihre Rechte und deren Ver~
hälfniss zu den Heimathsrechten in Mahren.
Weinbau. Bergbau. Magdeburger Recht.
II. Die Quellen der Brünner Stadtrechte. . . . CXIII
Das Recht der ersten ^Niederlassung der Deut-
schen in Brunn ist unbekannt. Das Stadirecht f
von 1243. Verwandtschaft mit den Babenberg.
österr. Stadtrechten u. deren Quellen. Ueber-
einstimmung ihres Charakters mit gleichzeiti-
gen flandrischen Stadtrechten. Das Brünner
Recht und das Wiener Recht. Die Quellen
späterer Bildungen. Einfluss der deutschen
Rechtsbücher. Das Schö/fenbnch. Stellen aus
dem Sachsenspiegel u. dem römischen Rechte.
Quellen der dogmatischen Ausführungen.
III. Goczius von Orvieto und das Bergrecht K.
Wenzeln CXXIII
Verbreitung und Ansehen des römischen Rechts
in Böhmen und Mähren im XIII. Jahrhundert.
Juristen. Doctores. Plan König Wenzels II.
ein allgemeines Gesetzbuch zu geben. Beru-
fung des M. Goczius aus Italien. — Das
Bergrecht für Kuttenberg.
IV. Beschreibung der ältesten Rechtshandschrift
des Brünner Stadtarchives GXXVIII
Inhalt. Schwabenspiegel. Magdeburger , Ig-
lauer, Frager j Brünner Recht.
Urkundenbuch.
I. Das Brünner Schöffenbuch aus dem
XIV. Jahrhundert 1—339
II. Beilagen.
I. König Wenzel I. Stadtrecht für Brunn 1243. ... 340
II. Das Stadtrecht von Brunn aus dem Anfange des
XIV. Jahrhunderts 356
III. König Wenzel II. Judenrechte für Brunn 367
IV. Die Brünner Mautrechte 371
WIV
Seit«'
V. Dio Freibriefe der Stadt 375
I. K.OIakiirll. II.iii(lfesl(! iihcr <li«; sliidlisclii' (Jc-
richl.shiukcil (/iiaini I27(i. Mai '2H.) 375
'2. K. \V«M»/.el II. Ilandfcsle über den Jahrmarkt
(l'raK l'29l. Jid. 13.) 377
3. K. Wenzel II. ilaiKUcstn tihcr die Wühl der
Schollen (BrUnn I2!)2. Mürz 13.) 377
•I. K. Wenzel II. Handfeste über dio Hruckinaul
(Hrunn r2i>3. März 11.) 379
5. K. Johann'.s Ilundfe-stc ül)er Gericht.sbarkeil,
.\ussehank der WNmiic (Znaiin 1325. Apr. 5.) . 380
(). K. .lohann's IJestati^un^' des Freibriefes K. R»>-
dolfs (1307. Febr. 2.) über die Maulfrciheit der
lUn^er (Brunn 1312. Aug. 23.) 3S3
7. K. Johann's Handfeste über die Befreiung von
der Landessleuer (Prag l'UO. Decbr. 23.) ... 384
8. K. Johann's Handfeste über dio Stadtsteuer
(Brunn 1319. Decbr. 23.) 385
9. K. Joliann's Handfeste über Selgcrütc , Besteu-
erung der Geistlichen (Prag 1331. Sept. 10 ). 386
V!. Einzelne SchofTensatzungen 387
VII. Das Sladtrecht von Znaim v. J. 1314 388
Ortsverzeichniss 411
Natnenverzeichniss 414
Glossar 417
Sachregister 425
Nachträge und Berichtigungen.
I. Einleitung'*
I. Die Anfänge des Städtewesens in Mähren.
Um die Mitte des XIV. Jahrhunderts hat das deut-
sche Städtewesen eine Blüthe erreicht, wie nie zuvor. In
allen Städten, in Reichs- und Landstädten, stehen Han-
del und Gewerbe, der Wohlstand und die Bevölkerung
auf einer früher nie erreichten Hohe. Die politische Be-
deutung der Städte nach Aussen ist gewachsen, im In-
nern Leben, Kraft und Sicherheit. Auch jenes ganz allge-
meine Streben, welches übermächtig damals, fast wie in
unsern Tagen, alle romanischen und germanischen Völ-
ker durchdringt, der Wunsch und Trieb nach Umände-
rung, Erneuerung, Verbesserung der Verfassungen wird in
den Städten der Anlass für jene umfangreichen Schöpfun-
gen und Umbildungen der Stadtrechte. Es sind dies
Denkmäler des letzten kräftigen Aufschwunges der rechts-
erzeugenden Kraft im deutschen Volke. Bei örthchen Ver-
schiedenheiten enthalten sie doch soviel Gemeinsames in
Sitte und Gewohnheit , und in ihren Grundlagen echt deut-
schen Geist; sie bewähren eine Sicherheit und Gewand-
heit in Bewältigung des Rechtsstoffes, welche bald dar-
nach aus dem lebendigen Bewusstsein der Gerichte ver-
drängt wird.
Für diesen Zeitraum des deutschen Rechtslebens tritt
in diesem Buche eine neue minder gekannte Quelle hervor,
aus einem überhaupt wenig bekannten Gebiete des deut-
l
m
11
sduMi Sliidtcwcscns. In ticiii iiCNVülmliclion Kreise der l)ar-
sttilluniJjen bildet die l^nlNNickliini^ des hilr<^erlliurus in Mäh-
ren «ine liilillciie läicke. — Die (ii^seliielite dieser Stiidtc
und Sladtreelile seldiesst siel» j^en.iu ;m jent; von Schlesien
und B<)hnien und dov siidlichen Nachhiuliinder an, sie bildet
ein noIiiNNendiiJies Verbindnn.LrsL'lied. Sehon hierin lii^f^t
eine AulVorderunii, mit einer kuiv.en f^edi'iint^ten Uebersi(;ht
der Gesannnlentv\ieklun|4 zu bej^innen und eine Sehildc^-
nnii; des Gemeinsamen in dem t^anzen Gange zu versu-
chen. Die Quellen IVu' diese Forschung und Darstellung
sind in Miduen noch spärlicher als anderwärts. Reichlich
(Hessen sie für die älteste Verfassung dei- Städte; fast nir-
gend; man beklagt es bei den rheinischen und flandri-
schen Städten, bei den Städten an der Donau und Klbe.
Es müssen daher besonders hier mit grösster Sorgfalt die
kleinen Bruchstücke gesammelt und ohne Schädigung des
Vorhandenen der Weg der Untersuchung gebahnt wer-
den. Das Wichtigste ist, den richtigen Gesichtspunkt für
den so wenis; durchforschten Gegenstand zu finden.
Das schnelle Aufblühen von Orten, welche oft ein
Menschenalter zuvor nur unbedeutende Dorfansiedlungen
waren, ist in Mähren um so auffallender da nicht äussere
günstige Umstände auf die Hebung der Städte mitwirkten.
Die Blüthe des mährischen Bürgerthums finden wir
im XIV. Jahrhundert vöUig entwickelt : der Bürger-
stand in vielen reichen schöngebauten landesherrlichen
Städten nimmt mit dem Adel und der Geistlichkeit eine
einflussreiche Stellung bei Entscheidung der Schicksale
des Landes ein; Städtebündnisse sichern die Erhaltung
ihrer Rechte gegen Willkür der Fürsten und des Adels.
Die Gewerbe sind so entwickelt, dass sie mit den Er-
zeugnissen fremder Länder concurriren können. Blüthen
einer veredelnden Kunstthätigkeit entfalten sich im Schoosse
der Städte und verpflanzen sich in die Burgen des Adels.
Selbst in den Städten des Adels und der Geisthchkeit hat
sich ein ähnliches Leben entfaltet. Doch wird man auch in
III
ihrer höchsten Blüthezeit vergebens jene Grossartigkeit des
Lebens suchen, welche in andern Ländern inner den
Mauern sich entwickelte.
Diese Schöpfungen sind aus dem früheren slavischen
Städtewesen keineswegs abzuleiten.
Selbst die glühendste Vaterlandsliebe wird viel in
der Geschichte Mährens vermissen, — eines Landes, das
zu klein war, um der Habsucht der Nachbarvölker zu
widerstehen, gross und reich genug um sie zu reizen.
Unaufhörhche Theilungen schwächten das Land; die Theil-
fürsten bekriegten sich oft selbst; es gebrach ihnen die
Kraft, die Raub- und Zerstörungszüge der kampffertigen
Ungarn, Mongolen, Gumanen und Polen abzuwehren. Der
Geschichte des Landes fehlen daher grössere politische Be-
ziehungen, den Unternehmungen der Fürsten eine weit-
hin w irkende Bedeutung ; die rasch auf einander folgen-
den Raubzüge zerstörten aber die Cultur der früheren
glanzvolleren Zeit des Reiches.
Wo sind die eilf Slädte des haierschen Geografen aus den
neunten Jahrhundert? (Saffarik 11.673). — Speculi-Juli um und
Sorigutur, in der Nähe von Olmütz zu der Zeit ganz verfallen
sind, wo die Ötadt und Burg Dewin bei der Residenzstadt We-
l ehr ad gleichfalls zerstört ist, letztere Bausteine abgiebt für
Hradisch. — Vuligrad ubi cepit Christianitas, in loco quon-
dam civitatis Deuin (Ann. Hildegardi a. 1030. B. I. 113) villulam
Gosteleche usque — ad vallum antique civitatis (a. 1202. B. II. 13)
Welegrad civitas primo , modo burgus (nicht Modoburgus. 1228.
B. II. 193). Die civitas Morawa oder Moraviae (Lambert! Hersfeld.
Chron. a. 1059. M. G. V. 160) hat gar nicht in Mähren gelegen.
Alle Spuren des ältesten slavischen Städtewesens sind
in der Zeit, wo verbürgte und unverbürgte Urkunden be-
ginnen, zerstört. Die Orte des XL u. XII. Jahrhunderts, wel-
che Städte genannt sind, waren nur befestigte Orte mit
einer dichtem Bevölkerung, Sammelplätze der Krieger.
Es gab keine staatsrechtliche Scheidung zwischen den
Bewohnern der Stadt und des offenen Landes, keine
IV
litMinun}; iii der Ucclilspllci^c. Si'lhsl der lli'i(;htliiiiii
und die Hoviilkcrimi; «licsiu* S(iidt<' war nicht hedeulond.
Sehr l»ozoii'hiu'nd liissl dci* (".lironist (losnuis über den
(leij:ensat/ des Itcii lilliiimcs \(»n I'raj;, wiitl ^\lo niindere
WohUmhenheit (Ut Sliidte in Miilu*(Mi dio üstrcichische Für-
st(Mit()(«l»l('r lli]l)urii, die rioinalilin Herzof^ Konrad's,
h<M der lielaiieiunii liiiinns saj^en: ,,Nullain — his in par-
tihus inveiiis helli maleriani, nullaFU de proelio hinc re-
portas victoriani — iiaiii (|uaeeinn(jue liic — spolia (juae-
ris habenda, ostendain lil)i pociora in rnedio regni tui",
— und deutet nun auf Prai^ hin (a. 1091. iM. G. IX. 98).
An (hese slavischen Stiidte kann nur äusserlieli
die KntwickUing t^eknüpft werden.
Die HihUniij;en eines neuen städtischen Gemein-
wesens nelimen mit dem XIII. Jahrhundert ihren Anfani^
durch Ansiedlunp;en von Deutschen im Lande, oder in
der Umstaltuni» alter bevorrechteter Niederlassungen von
Kauf- und Gewerbsleuten zu Städten nach deutschem
Vorbilde. Das deutsche Element hat sich im Zusam-
mentreffen mit einer fremden Volksthümlichkeit auch an
Orten wo slavische Bewohner vorhanden waren als das
stärkere bewährt ; denn sobald wir verlässhche Kunde
von dem mährischen Städtew esen, von der Stadtverfassung
erhalten, ist es eine deutsche Rechts- und Gemeindever-
fassung, welche sie von dem offenen Lande trennt; deut-
sche Rechtssitte und deutsche Namen werden heimisch. So
wenig man diese Bildungen mit Resten alt -germanischer
Urbew^ohner des Landes m Verbindung bringen darf, wie
man wohl zu träumen pflegte, so wenig kann behauptet
werden, dass in diesen Erscheinungen alte slavische Gul-
tur nachwirkte. Ihr trat Neues entgegen und ein Durch-
bruch der alten Verfassung bereitete sich vor. Diese
bescheidenen Niederlassungen mitten in fremden Lande
wurden nicht durch einen Weltverkehr und VS^elthandel,
wie die Städte der Hansa, gehoben, nicht durch grosse
Handelsstrassen, wie am Rhein, der Donau, gefördert;
sie fanden nur in der Gunst und Sorgfalt, in dem re-
gen Antheil und dem Wetteifer der LandesfUrsten , in
Gemässheit der Sitte anderer Länder, besonders durch
Markgraf Wladislaw 1. 1197 — 1222, dessen Bruder Kö-
nig Otakar I. 1222—1224, dessen Sohn Wladislaw Hein-
rich IL 1224—1226, Markgraf Premysl 1226—1239, Kö-
nig Wenzel L 1239 — 1246, und Otakar IL 1247—1278,
eme nachhaltige Stütze und Pflege. So nur konnten diese
jugendhchen Pflanzungen gegen Gefahren erhalten wer-
den, welche von allen Seiten drohten. Die Landesfürsten
sahen in der Gründung und Hebung des Städtewesens
eine Vergrösserung ihrer Macht und ihres Ansehens „prin-
cipalis gloriae excellentia clariori eff'ulgere solet lumine,
dum civitatum amplarum splendente numero circumdata
esse cernitur'^ (a. 1214. B. IL 75.). Sie strebten diese
neue Quelle der Einkünfte zu mehren und zu bewahren,
so wird bei Vergrösserung von Troppau der Grund an-
gegeben: „ut et per hoc nostra atcjue nostre prolis —
utilitas augeatur'' (a. 1224. B. IL 155). — Ein weiteres
Ziel war die Vertheidigung des Landes. Gegen die immer
drohende Gefahr feindlicher Angriff'e gewährte der neuge-
schaffene Bürgerstand die kräftigste Hülfe. Der Kriegszug
der Iglauer Bergleute ist noch in des Volkes Munde. Auch
die Bürger andrer Städte, wie Olmütz und Prerau, werden
zum Waff'endienst aufgeboten und kommen mit Pflicht-
treue der übernommenen Bewachung ihrer Stadt nach.
Nach dem Mongolen -Einfall i. J. 1241 hegt ein grosser Theil
des Landes abermals zerstört, — es wird diess für die
Fürsten ein neuer Anlass und eine neue Anregung der
zur Gründung und Befestigung von Städten, oder Um-
wandlung von Dörfern und Flecken in diese; zur Ver-
mehrung der Bevölkerung in den alten Anlagen; „ob de-
structionem generalem Moraviae terrae nostrae, inspectis
gravaminibus'' (a. 1256. B. HL 205). „Terra nostra quae
in magna parte per destructionem Tartarorum est de-
structa" (a. 1247. B. HI. 72).
Tl
Diese' S(ii(ll('l)il(luii^('n in Miilircn lassen sictli auf be-
Ktimiule , sclwirl' lHM*vorti*(;ten(le Moinciito y.urückriihrcn.
Wie iit der (ieseluehle iil)erhau|)l ^elit auch liier das
Instinktive des WCidens Hand in Hand mit Flaimiiissijj;-
keit von Anla};en, und ol)\Nold diese Ursachen zuweilen
vereint wirkiMi und sich (hntluhirii^en, S(» verniap der
HHck (h\s Forschers heich^ von einaiwUM* /.u scheiden. Na-
turwüchsig entstehen städlisclie (ienossenscluilten an
den lUirj^en und Sitzen der Landesfürsten, indem sich da-
ran ('olonien von Kaulleuten anset'/cn [1]. Dann aber
auch an alten „Marktorten iiirer La^e nach", an Handels-
strassen [2]. Planmässic; verfahren bei der Stiftuni^
von Stiidtcn die Landesfürsten [3] , derA(h^l[4], die Geist-
lichkeit [5]. Bedeutuniisvoll Averden für die Städte aber
auch deutsche Dorfanlaj^en [6], indem diese nicht nur oft
der erste Anfang einer spätem städtischen Bildung wer-
den, sondern auch lun und durch die Städte ringshcr
angelegt, das deutsche Stadtrecht stützen, welches sich
mittelst der Dinfer über das Land verbreitet und zum
deutschen Dorfrecht wird.
1. Die grossem landesherrlichen Burgen und Schlös-
ser, urbes, castra, die Residenzen der Landesfürsten, Ver-
sammlungsorte der Grossen des Landes, Stätten der Ge-
richte, sind im Kriege und Frieden Einigungspunkte des
Volkslabens. — Hier treffen alle günstigen Umstände zu-
sammen, welche ein schnelles Erblühen der Städte be-
wirken konnten. Der Verkehr und Handel findet auch da
Gedeihen, so dass er sich nach und nach bei wachsender
Bevölkerung des Landes, bei gesteigerten Bedürfnissen,
nicht mehr auf den engen Raum der Burg beschränken
lässt, sondern sich ausserhalb unter dem Schutz dersel-
ben entfaltet. — Auch fremde Kaufleute, Handelsleute,
bauen sich um die Landesburgen an, „in suburbio, in
vorburqo'". und nehmen da einen dauernden Aufenthalt.
Fls werden diess die Keime und Mittelpunkte für die spä-
tere Entwicklung des Städtelebcns. Solche Colonien finden
Vit
wiv, wie bei Prag, auch in Brunn. In Olniütz sollen es
Franken gewesen sein; das Alter dieser Ansiedlung wird
freilich unverbürgt auf das Jahr 1098 gesetzt. (Wolny 5.
108. Fischer Gesch. 53). Solche waren gewiss auch bei
Troppau und Znaini, obschon uns die Quellen dafür
fehlen.
Die Stadtgeschichten von Olmütz selbst und den wich-
tigsten Orten, wie Znaini, Troppau und Lundenburg, wel-
che Sitze eigener Fürsten waren, liegen in einem un-
durchdringlichen Netz von Sasen.
Znaim, dessen Burg und Burggrafen schon im Jahre
1048 erscheinen (B. 1. 123), erhob sich unter Otakar I.
zu einem eigentlich städtischen Wesen, — „cum velle-
mus ante Znoym (castrum) civitatem construere et in ipsam-
que homines convocare" (a. 1225. B. 11.172). — Der alte
Raum des Suburbiums reichte nicht mehr hin, es musste
Klostergrund vom Stifte Brück dazu genommen werden.
Die Stadtgemeinde erhielt Freiheiten, Gerichtsbarkeit, Frei-
heit von den Landesbeamten, volles Stadtrecht (a. 1272.
1278. 1287. 1292. 1303. B. IV. 38. 333. 382. V. 152. 167).
Troppau stand in früher Zeit mit dem Castrum Grecz
(Gradec, Gratz an der Mora) in Verbindung und gehörte bis
1261 zu Mähren. K. Otakar 1. „cum nostram civitatem
Oppaviam divitiis ampliare et honore pariter et decore."
Meilrecht, Zollfreiheit (a. 1224. B. II. 155). Neuere Erweite-
rungen nach dem Mongolen -Einfall, bewidmet mit Magde-
burger Recht (a. 1260. 1271. 1290. B. 111. 277. IV. 85. 371).
Auch Lundenburg (Breclawa) kann hierher gezählt
werden, — eine wichtige Zoll- und Mautstaette an der
Brücke über die Taya (a. 1078. B. I. 163). Das Stadt-
wesen muss schon vor 1214 entwickelt gewesen sein:
die nach deutschem Recht ausgesetzte Stadt Bisenc erhält
Lundenburger Recht (a. 1223. B. II. 75. 150). —
Von dieser neuen Entwicklung wird die Burg, Ga-
strum nicht berührt. Ihre Bewohner, Gastrenses, auch
Suppani, leben fort unter den slavischen Landesrechten,
YIII
sie slt'luMi unicr diMii Laiulrochtc, der Zuda der Provinz. —
Die Hui'fi; ist juicli der AulVnliwiit der iihrif^cn Laudcshc-
ainton des (iaincrariws, Milieus und {\cy H('ne(i(;iarii.
Dio Vorhiilluissc dcvs Handels, die Tliiitii^keit der Kauf-
mid liandelsleule ist für di(» liildunij; der Markt- inid Sladt-
rcH'ble von f^riissteni I'jiidusse i^ewoiden. Der Verkelw mit
idien reineren Kunst - und Gcwerhoerzougnissen wurde,
wie anderwärts, in Mähren im Xlll. .lalnhundert nicht von
Einheinüschen, son(UMMi von Fremden getrieben. Es wa-
ren FronuUinge vom Ulieine, aus den wallonischen (wäl-
schen, gallikanischen) und lleichs- Flandern, aus Brahant,
welche feinere Tücher, Sammct, feine Leinwand, S(üden-
waaren, Teppiche, feinere Gold- und Silbcrwaaren, Weine:
wie (Rcinfall, Malvasier) brachten. Diese Rhennenses, Flan-
drenses, Walhen, Latini, wohl auch Gallici, kauften wie-
der die Produkte des Landes : rohes Metall, Silber, Kupfer,
Zinn, Wolle und Felle, besonders Marderfelle, dann ro-
here Erzeugnisse, wie rohes Tuch „panni grisei."
Sehr lehrreich wird uns die Vergleichung der Verhältnisse
der deutschen Handelsleiite in den östreichischen Städten. Dass
auch da unter den Babenbergern Gross -Handel und Kaufnnann-
schaft, nicht durch Eingeborene, sondern von Fremden betrie-
ben wird, ist gewiss. Den Handel nach Oestreich sehen wir am
Ende des XII. Jahrhunderts in den Händen der ,,vl am i sehen
Hansa", welche ihren geregelten Binnenhandel besonders von
Brügge, über Mast rieht, Köln und Regensburg nach Osten
trieb, dort auch sind die Kaufleute von Köln und Regens-
burg, wie die Vlämi sehen oder Fl andrer durch besondere
Freibriefe gesichert. Die Landesfürsten gewähren ihnen Schutz
der Person und des Verkehrs , „besondre freiung und recht" , sie
haben die Niederlagen in ihren Höfen zu Wien. Es waren „ad-
venae, gaste" die Kaufmannschaft führen, die „an mitl" unter
dem Herzoge und der fürstlichen Kammer stehen , und in den
Tuchlauben ,, fremdes köstlich gewand" ausschneiden. Man wird
kaum irren, in der Genossenschaft der Fl anderer, w'elche „eine
handfest"' der verber recht genannt, die ,. Fläming" erlangen, Nach-
kommen einer alten vlämischen Handels- und Gewerbeverbindung
zu erkennen. Sind nicht etwa die von ihnen getrennten Haus-
genossen, wie die Münzerhausgenossen der meisten Städte, wel-
IX
che auch das Wechseigeschaft treiben und in Wien mit der Ver-
bindung der Laub enherrn der Tuch- und WoUenstofThändler ge-
einigt sind, auf eine alte Verbindung Kölnischer Kaufleute zurück-
zuführen? Beide Genossenschaften sind noch nicht völlig im An-
fange des XIII. Jahrhunderts mit der Stadt- und Bürgerschaft ver-
wachsen , sie stehen noch rechtlich geschieden mit alten Vorrechten,
obschon nun kaum mehr als ausschliessend Fremde sondern wie
Eingeborene. — In Wien tragen die Hausgenossen nachEnenkels
Fürstenbuch zu Leopold des Glorreichen Zeit: „Silbrein pecher
und vingerlein" dem Herzoge vor; man denke an Kölns berühmte
Goldschmiede. Darnach kommen die „Kaufleute mit gewand",
darnach die „ wiltwercher", dann erst die chramer und die
vleischhacker (Rauch SS. I. 302.). Erstere sind bevorrechtete
Kauf- und Handelsleute. Man vergleiche nur damit die Stel-
lung der Genossenschaften in andern Städten, z. B. Worms : omnes
fraternitates husgenoz et wiltwerkere illis exceptis — ces-
sabunt (a. 1233. Böhmer fontes II. 222). Der Handel der deutschen
Kaufleute in Mähren lässt gewiss ähnliche Zustände als wahr-
scheinlich annehmen. Wie die deutschen Kaufleute in Wien be-
sondere Rechte hatten und in einer von der Bürgerschaft geschiede-
nen Genossenschaft stehen, so erlangten sie, gleich den Deutschen
in London, das Vorrecht, jure Theutonicorum zu leben, dasselbe
die Deutschen in Prag zu Anfang des XII. Jahrhunderts. In Brunn
und Olmütz waren ähnliche Niederlassungen deutscher Kaufleute.
Dass sie aber dieselbe Handfeste wie jene in Prag hatten ist eine
unbegründete Vermulhung Boczek's (I. 298). Noch im XIV. Jahr-
hundert werden dorthin Waaren aus Köln, Aachen, dann aus
Brügge, Gent und Ypern gebracht. Flandrische Handelsrollen be-
zeugen den Handel nach Böhmen , Mähren , Polen und Ungarn
(Warnkönig F. R. G. IL 1. 120. u. Nr. 71. 72), und aus Ungarn bezo-
gen die Flanderer Felle, „et quas huc mittit Hungaria pelles"
(Wilhelm Briton c. 1230. Warnkönig R. G. I. Anh. 75), aus Böh-
men und Mähren rohe Metalle (Warnkönig I. 77).
Für die Sicherheit und Erhaltung der Handelsbeziehun-
gen waren der Anbau und feste Niederlassung an den wich-
tigsten Verkehrpunkten der Märkte nothwendig. In Mäh-
ren schon für weitern Handelszug und ausgedehntere
Verbindungen. Die Kaufleute wohnen an den wichtigen
Landes -Burgen in engen geschlossenen Höfen, in curiis
et vicis, wie sie uns der Chronist von Prag schildert:
..In .suhurhio l*rai:(Misi cl vico Wisso^radensi, il)i o\ omni
i^ciiU* iK'L'olinlDrcs, ihi nioucliU'ii opiiUMilissiiiii, il)i loruiiV'
(Cosinns ;i. \i)\)'l. M. C. IX. 1)H). Wo sich die Knuf- und
Ilandcl.shMilc in den snhurhiis, in hurj^o, in vorljurgo nio-
dorlasscn , so iihciliai^iMi sie; iin'(^ |)t;rs()nli(h(Mi Vorrechte
auc'li juil" ihren (irundhrsilz. — Der von iimcn hcwohnte
Vicus i.st j^ofrcit von ji^chT .nndcrn (iciicIilsiiJ^vviilt, die
Wahl ihros Priostors und Iliclitors (richtcru.s in l*raf») b\c\\)l
ihnen unbcstritliMi. (iOü;cn das rechtlicho Herkommen, ihre
innern Ani^elejjjonheitcn seihst zu ordnen, die Strcitii^kei-
ten unter den Theihiehinern sell)st zu schlichten, erhob
der Staat nach Sitte der Zeit ^venig Kinspraclie, woJii
aber dagegen, wenn man diese Fremden etwa berechtigt
hätte bei Landesversammlungen und Gerichten zu er-
sclieinen. Vorrechte und Privilegien der Landesfiirsten
enthalten nur die Anerkennung einer im Mittelalter durch
und durch verbreiteten Rechtssitte. Geniessen ja die in
gleicher Weise auf den ersten Spuren bewohnter Orte
auftretenden Juden ahnliches Recht, welches man nicht
ganz richtig als ein Vorrecht bezeichnet hat.
Mit ihrem Mutterlande bleiben die Niederlassungen in
encster Verbindung. Dort ist die höchte Ausbildung al-
1er handelsfördernden Einrichtungen, der reichste Markt von
Waaren; Versicherungen schützen die Unternehmungen des
Handels in fernen Landern. Wechseigeschafte werden
durch die flandrischen Kaufleute nach allen Enden der
damals bekannten W^elt besorgt, zu einer Zeit wo die
Hansa erst im Entstehen war. So erscheint der nieder-
ländische und niederdeutsche Handelszug als der wich-
tigste und grossartigste, wie späterhin der italienische.
Die Einheimischen konnten gegen die fremden Kauf-
und Handelsleute durch mehr als zwei Jahrhunderte nicht
aufkommen , denn ihnen fehlten jene Handelsverbindun-
gen, jener Schutz, den die Verbindungen allen fremden
Kaufleuten gewährten.
Das Bedeutuncsvollslc bleibt die bekannte Thatsache.
XI
dass die fremden Kaufleute sich in eine Genossenschaft,
eine enge Einigung ,jGilde" „conjuratio" gegen aussen ab-
schlössen und so in sich die \Yichtigste Stütze ihres Beste-
hens fanden. Als solche verpflichteten sie sich gegen die
Landesfürsten zu Abgaben, als solche erlangen sie Privi-
legien , worauf sie aber auch ohne Neid Fremde und
Einheimische in ihre Verbindung aufnahmen und sich so
verstärkten und vergrösserten. Das Fremden viertel (vicus
hospitum) wird nach den voi'wiegenden Charakter der
Gründer bald vicus Teutonicorum, Flandrorum, vicus gal-
licus, latinus, romanus, rhennensis genannt, ihnen wird
gewöhnlich der Schutz eines Thores der Stadt, das auch
darnach seinen Namen tragt, übergeben. Da ist ihr Kauf-
und Gildehaus (curia hospitum), ihr Rathhaus oder Ding-
hof (theatrum seu domus consilii, oft zugleich Kaufhaus),
die Lauben, Lobiae, Tuchlauben, die Richkraeme, daran
reihen sich die Wechselbänke.
Gemeinschaftliches Interesse bindet die gemischte Be-
völkerung sehr enge. Gesetz und Freiheit sichert ihr Ge-
deihen. Alle diese verzweigten Niederlassungeu von Han-
delsleuten sehen wir ungemein tiefe Wurzeln im Lande
schlagen. Nur bei einer völhgen absichthchen Vertilgung,
oder bei dem entscheidenden Uebergewicht dieser Bevöl-
kerung über die übrigen Einwohner und einer Verschmel-
zung dieser mit jenen, verlieren wir ihre Spur. Die
allmälige Vereinigung der fremden Deutschen mit den
einheimischen Bürgern ist freihch bereits in jenem Zeit-
raum vollendet, wo für uns erst verlässliche und rei-
chere Quellen in Mähren, ja zum Theil in Böhmen und
Schlesien, zu fliessen beginnen.
Bei dem einfachen Waarenverkehre bleiben die Nie-
derländer, die Flandrer und Wallonen nicht stehen. Sie
übertragen ihre Kunstfertigkeit in die neue Heimath. Wie
es von England bekannt ist, so wird in Mähren die Ein-
führung der feinern Wollen- und Leinweberei, die Tuch-
macherei, die Ledergerberei und Färberei mit Flandrern,
Uli
Flaiuinncru, in VorMiuhiiii^ f^chrachl. Dodi S(;hon im XIII.
Jalirhuiul(Mt wird dioss nicht mehr juisschlicsscnd von
iluKMi fj;ct riehen, es kann in diesei- Zeit einhein)ischc Cul-
tur mit fremden ICrzeni^nissen concurriren.
Der rnternelnnun,nsi:;eisi, die ImiIIc^ des ()af)itals, wel-
elie sieh ufn <He Mitte (U\s XIII. .laluhunderts in den Nie-
derlanden, in HoUand und den anj^ranzenden Ländern
aufgehiiuft hatte, erklärt auch eine andere Erseh(;inung.
Handelsbetrieb i^enügte nieht mehr um das Capital
nutzbrini^end zu machen. Man denke, um nur ein Bei-
spiel anzuführen, an den Geldreichthum und die lieber-
\olkerung von Brüi^ge. Gewerbthätige, arbeitsame und
vennogende Leute wurden von grossem Capitalbesitzern
angeregt, nicht bloss ihre Niederlassungen zu verstärken,
sondern auch zur Anlegung und Benutzung in minder
bebaute ferne Gegenden auszuwandern. Oft wurde der
Ankauf grösserer Landstriche mit dem Gelde eines weit
entfernten Kaufmannes möclich, dem dann davon Ren-
ten zukamen.
Im Norden beginnen die grossarfigen Eindeichungen, Entwässe-
rungen nach holländischer Art in Schleswig -Holstein. Diese kost-
spieligen Unternehmungen stehn mit den Geldkraften Hollands in Be-
ziehung. Die Auswanderer folgen dem Rufe des Grafen Adolf von
Holstein (Helmold L 59) „assumtis familiis cum facultatibus"
und ziehen aus Flandern, Holland, Utrecht, Westphalen dahin. Aus
denselben Gegenden ruft auch Markgraf Albrecht der Bar Coloni-
sten: ,,Marchio — misit Trajectum (Utrecht) et ad loca Rheni
insuper ad eos qui habitant juxta Oceanum — Hollandes, Selan-
dos, Flandros et adduxit ex eis populum magnum nimis et habitare
eos fecit in urbibus et oppidis Slavorum" (Helmold L 88).
Solchen Gang hat die Sache in Mähren genommen,
der freilich durch Ungunst der Quellen mit so ganz be-
friedigenden gleich alten Urkunden nicht zu belegen isL
Dem Geschichtschreiber mag es gestattet sein, die kleinen
geschichtlichen Angaben nach gleichartigen Zuständen und
Begebenheiten jener Jahrhunderte aufzufassen und zu ei-
nem Bilde zu vereinigen.
XIII
Die überaus zahlreichen Niederlassungen von Fremd-
Hngen, die rasch erblühenden Ansiedlungen von Acker-
bauern stehn mit den Städten in encster Verbindung. Die
Anlagen der Dörfer, das Hervorrufen von Golonien ver-
langt ein nicht unbedeutendes Betriebscapital und eine
Bürgschaft für die Herbeigerufenen. Die Gründer dieser
Colonien sind vorwiegend reiche namhafte Bürger aus
Städten des Landes. Von den Landesfürsten und Grund-
herren erhalten sie zwar Grund und Boden und Vor-
rechte, und diese mitunter unentgeldhch , oft gegen be-
deutende Kaufsummen. Dies Capital konnten sie für ei-
nen solchen Geschäftsbetrieb nur aus den Städten erhal-
ten, deren Genossen fortan die Gründer von Dörfern
wurden. Es wurden ja mit Anlage und Erbauung von
Häusern fast gleichzeitig auch Kirchen aufgeführt, die Co-
lonie umfriedet, zuweilen der Ort befestigt. Die Goloni-
sten waren berufen „vocati"; — wir legen hier auf das
oft in Urkunden wiederkehrende Wort einen Nachdruck.
Niederdeutsche, Flandrer, V^allonen, Schwaben (Teutonici,
Franci, Gallici) zogen ein. Auch Vermögende konnten sich
von dem heimischen Heerde trennen, ohne, wie man ge-
wöhnlich annimmt, durch Ueberschwemmungen vertrieben
zu werden und in ein Land ziehen, welches ihnen doch
schon durch Landsleute bekannt war, wo sie ihre Spra-
che und bekannte Namen wieder fanden. Sie fanden
dort die Bürger, welche die Verträge in der Heimath ab-
geschlossen und hier ihnen Bürgschaft für Sicherheit des
Eigenthums und Freiheit ihrer Person geleistet hatten.
2. Nächst den Landesburgen, den Sitzen der Lan-
desherrn, wo eine dichtere Bevölkerung, Ansiedlung von
fremden Kauf- und Gewerbsleuten die Keime des Städte-
wesens abgab, sind Gränzpunkte, alte Marktorte überhaupt,
Anlass geworden für städtische Bildungen.
üngaris chhrod wird in den ältesten Urkunden als eine Zoll-
stätte genannt. Die Fürth über die Olsowa, eine der alten Heer-
und Handelsstrassen nach Polen (a. 1030. B. I. 113.). Da bildete
XIV
hicli iiu( li («ino Sladl mit Mugilohurp. Hcclit (<i. 1272. I28B. I>. IV.
KM). :).V2). tiiwickü — Thcloniuii» in Ci. (n. 1145. IJ. I. 233).
\\s (In- Ort durch die Tartiircn zorslurl war, wird er zu einer
Sladl erliohcii durch Olakar, und /a\v llerslellung der Sladt „ad
rcstournndatn cIn il.itctn" ausgestaltet (a. 1249. B. III. 114). G. er-
hält Magdeburger Hecht wie Neustadt und ist Oherhof l"Ur 13 Dör-
fer (a. 1258. H. V. 245). — Die alte Zollslülle Liltau wird gleich-
falls von Wenzel nach Mongolenzersluriuig als deutsche Sladt er-
neuert: ci>ilas locubitur secunduni jus et liherlaleni quam Olu-
uuic habet (a. 1213. II, 111. 19). Neue vermehrte Rechte erhalt es
im J. 1291. (H. IV. 372). — In ahnlicher Weise werden Markt-
flecken villao forenscs, zu Studien gebildet. Villam forensem Bi-
sen ce muro forti construore et ita anifjliare (jussit) iit honore et
praerogativa ceterarum nostrarum civilutum conga\iderct (a. 1214.
IJ. II. 75).
3. Es fiiulen sich aber auch vülhi^ planmüssige Er-
bauungen uiul Gründungen von Städten durch die Lan-
desfürsten. Die Bevölkerung derselben durch herbeige-
rufene Ansiedler, welchen gegen bestimmte vertragsmäs-
sige Leistung die Hofstätten angewiesen werden. Die
Stadtverfassung ist andern bestehenden Einrichtungen
nachgebildeL
Göding — ,, Super regale civileque jus nostrum convocavimus
(Constantia regina) viros honestos Theutonicos et locavimus in
civitate nostra Godingen (Hodinin) ut nuUo domino subditi essent
nee ullo servirent nisi mihi et filiis meis*' (a. 1228. B. II. 204).
Otakar II. (Hradist) ;,pro necessitate seu conservatione terrae nostrae
munitionem seu oppidum in hereditate monasterii Welegrad —
praeparari — et aedificari jussit (a. 1235. Palacky II. 2. 161). — Noch
alter ist die Gründung von Freudenthal, die älteste, welche sich
in dieser Art nachweisen lässt: Innolescat quod localionem civitatis
vestrae Froudenthal secundum jusTheutonicorum quod hactenus
in terris Bohemiae inconsuetum et inusitatum exstiterat sed no-
bis primum per carissimum fratrem Wladislavum concessum esse
dinoscitur (a. 1213. B. II. 68). Nach Freudenthal wurde auch
üncow mit Magdeburger Rechte bewidmet, welches F. erhalten
hatte. Uncow war bereits 1213 von den Landesfürsten gefreit,
villa concessit civibus de U. quae est nova villa in oppido. Das
Recht von Freudenth.: jus Maidburgense quod habent nostri cives
XV
de F. (a. 1223. B. 11- 213). Dieser neuen Anlage bleibt von nun
im Gegensalze zur« alten Ansiedlung Uncow der Name Neustadt,
Nova civitas. — Die Bewidmung von Freudenthal gehört überhaupt
zu den ältesten und bekannten Erscheinungen des Magdeburger
Rechts in nordöstlicliem Deutschland. Wir kennen noch Stendal
in der Mark 1153 (Raumer Reg. I. 198), Jüterbok 1174 (Schöttgen
und Kreisig III. 392), Goldberg- Schlesien 1211 (Stenzel ürk. 266),
Lüwenberg 1217 (Stenzel 276) u. s. w. — Otakar förderte auf alle
Weise die Gründung und Hebung des Städtebaues. Als der Statt-
halter der Provinz Vöttau eine Stadt bauen wollte und ihm die
Mittel fehlten, wies der König ihm Einkünfte aus den königlichen
Bergwerken an: so entstand die Stadt Ja m nie „ad perficien-
dam Jamnik quam cepisset Peter) muro forti aedificare; cum non
haberet sumtus sufficientes" (a. 1227. B. II. 185). — Das deutlichste
Zeugniss von der unglaublichen Schnellwüchsigkeit dieser neuen
Stadt«nlagen gewährte Ig] au, ein Stadtwesen, das durch den
Reichthum jener Gegend an Silber, Blei und andern Metallen
hervorgerufen wurde. 1174. 1214. findet sich (Giglawa , Gihlawa)
(B. II. 77) eine Burg Gihlawa und ein Burggraf einer Castellanei
daselbst; schon um das Jahr 1229 (B. II. 184) musste eine Ge-
nossenschaft bergbauender deutscher Einwanderer hier leben, ihr
Meister wird genannt (B. I. 290. II. 77. 184), im J. 1234 wird der
Schöfl'enrath der Stadt aufgeführt (B. II. 268). Ihr Stadtrecht von
König Wenzel I. 1247 ist das Produkt einer hohen Ausbildung
der Municipal Verfassung. Iglau's Stadt- und Bergrecht, wird Vor-
bild und Mutterrecht für viele Bergstädte in Böhmen, Mähren,
Schlesien und Sachsen. Durch drei Jahrhunderte bleibt es Ober-
hof in bürgerlichen und Bergsachen einer grossen Reihe von städti-
schen Genossenschaften. üeber die ältere Entwicklung gewährt
D'Elverts fleissige Geschichte keine näheren Aufschlüsse.
4. Auch der höhere Adel des Landes ^ die Barone,
die Castellane, folgten dem Beispiele und der Aufforde-
rung ihrer Landesfürsten und erbauten auf ihrem Grund-
besitz befestigte Marktflecken, welche nicht selten unter
den Namen von Städten vorkommen — „villae forenses, quae
juxta vulgare nostrum dicuntur civitates" (Gosmae Gont.
ad 1228. M. G. IX. 167) und mit Rechten anderer Städte
bewidmet sind. Die Herrn gewährten ihnen Befreiungen
von den gewöhnhchen grundherrhchen Lasten, Freijahre,
Schöffenrecht, und die niedere, zuweilen selbst die hö-
\\l
luMC (iericlitsharkoit. Vüv diese Hildimi^cii lwil)i'n wir uii-
i^Icicli wiMiii^cr Zriii;nisso ;ils fili* die niichsifolizcnden Er-
scluMiiun^rn. Der (iriind liciit in iiianficlluiflcr licwaliruiijj;
von Laicnurkundt'n.
Als Beispiele mügon nur dienen die Studio der mühr. Herrn
von Lichlcnbcr};, wie D cu t sclih rod liurl an der (Jrenzc in
Buluncn (n. 1*278. H. V. 500), die Herrn von Sternherg ,,civitas
Slernbcrg" (a. \29G. B. V. 54). Die Grafen v. Freiberg grUnde-
!en den Markt Freiberg (Pribor); er wird Stadt genannt, mit
Lcobschlitzor Recbt bewidnict (a. 1292. B. IV. 392). Ücr Bischof
von Olinülz belehnt einen Hiller Pharcas „ut locet civilatem,
«]uiun suo nomine Pharcaslat nuncupavit" (a. 1299, B. V. 116.
u. s. \\.).
5. In lunfangreicherer Weise finden wir Städte* und
stadüibnliche Marktanlagen auf dem Grundbesitze der Be-
nedictiner, Gisterzienser, Prämonstratenser in Mähren.
Schon 1203 schenkt Markgraf Wladislaw „silsam spatiosam
Strelna" den PrUmonslratensern zu Hradisch ,,villas fora civita-
tates locandi" (B. II. 14). Bald darauf erscheint die villa forensis
Knenic mit voller Blulgerichlsbarkeit vom Markgrafen betheilt
,,sicut aliis in Moraviae civitatibus est concessum" (a. 1215. B.
II. 81) — dann „civitates" Knenic, Swittawia, Strelna und
Hranic. — Wenzel giebt dem Markte Hranic alle Rechte, wel-
che „civitates ad nos pertinenles" geniessen (a. 1240. B. II. 377).
Dann erscheint diese Stadt im Vollgenusse aller stadiischen Rechte
nach deutscher Art unter den Namen Weiskirchen (a. 1276 u. 1292.
B. IV. 16 . 384), in unsern Tagen die freundliche Kreisstadt. —
Kyow (Kygow, Gaya) gleichfalls auf den Grundbesitz desselben
Stiftes im J. 1126 als forum (B. I. 210), dann als villa forensis
im J. 1215 (B. II. 63), 1240 als civitas ecclesiae (B. II. 377) ge-
nannt. Auch die Benedictiner zu Raygern erhalten für ihre Villa
Raygern Marktfreiheit „jure forense prout ubique teutonice li-
bertalis fundatura villam confirmamus" (a. 1234. B. II. 244). Die
Benedictiner zu Trebic: ,,Trebic civitas noslra" (a. 1277. B. IV.
197). Diesen Beispielen folgten mit der Genehmigung der Lan-
desherrn auch die Cisterzienser zu Welehrad und zu Saar: die
Orden erhielten in ihren Freiheilsbriefen zugleich das Recht Dorf-
und Stadtanlagen zu machen (a. 1235. B. II. 295.). König Wen-
zel I. forderte zum Schutze gegen die Mongolen zur Erbauung
I
XVII
von festen Stadien : ,,compollens religiosos et seculares clcricos ad
civitatum munitiones vel fossata constUuenda" (Gont. Cosmac M. G.
IX. 167). An Burgfronen ist wohl hier nicht zu denken.
Auf dem Grundbesitze des Bisthums Olniütz^ einem um-
fangreichen fast zusammenhängenden Gebiete, besonders in
dem nördlichen Theile des Landes an den Gesenken des
schlesischen Gebirges wäre eine ganze Reihenfolge von
Städte und Marktanlagen aufzuweisen. Dem Bisthume w ar
schon früher das Recht gewährt , solche Anlagen ohne
besondere landesfürsthche Erlaubniss zu machen. (Vgl.
besonders a. 1238. B. II. 337).
Die berühmteste bischöfliche Stadt ist Kremsier, im J. 1266
„oppidum" (B. III. 380), dann mit voller Stadtverfassung, Rich-
terwahl, Schoffenrecht , Oberhof für 13 Dörfer 1290. (ß. IV. 367).
Müglitz (Mohelnice) „Judicium civitatis" mit 14 Dürfern (a. 1273.
1305. B. IV. 107. V. 183). Die Anlagen Bischof Bruno's: Brauns-
berg „ad ecclesiae utilitatem proposui construere civitatem Brauns-
berg" (a. 1269), erhält Magdeb. Recht und das Vogtding für die
umliegenden Dörfer (a. 1270. B. IV. 33). Hotzenplotz (Osabloga)
„civitas nostra" (a. 1300. B. V. 121). Weiter werden bischöfliche
Marktflecken mit grösseren oder geringeren städtischen Freiheiten
erwähnt: villa forensis Fridberg, oppidum forense Hui lein,
oppidum forense Wisch au (a. 1276. B. III. 404), oppidum nostrura
Zwittavia gleichfalls eine deutsche Gründung im Gegensatz zum
alten Ort Nova Zwittavia genannt (a. 1256. B. III. 223).
ii i u »>J ui )' : ju; /,
' • Dass diese Städte und Marktflecken nach deutscher
Form ausgesetzt, dass sie, von den Landesgerichten aus-
genommen , unter eigener Verfassung lebten , ist aus zahl-
reichen Urkunden nachweisbar. Die grössere Zahl der Ein-
wohner waren aber auch Deutsche, dafür zeugen die
deutschen Namen der Richter und Schöffen, der Bürger
und Bewohner der Städte wie sie in Urkunden auftreten.
Nicht blos deutsche Vornamen, sondern auch aus deut-
schen Worten gebildete Zunamen. (Siehe Chytil's Register
zu Boczek's Codex). Doch scheinen die deutschen Be-
wohner der neuern Städte nicht mehr blos Einwanderer
2
XVIII
aus fernen Ireiudcn (iciicndcri, soncit^rn Sülinc* dos Lan-
des, zuniichsl aus den dculsclion Dürfcrn zu scifi. Dafür
spriclit, dass scUimum" HciiianuM» fremder Städte, wold oft
Heinaiuen nilhei(M* und fernerer Städte IJiilniiens und Midi-
rens erseheiiHMi. V.s lialle sich also eine zaidreiche deut-
sclie HeviilkeruD'j; im Lande selbst f^ehildet die auch den
Hoden als Heimatli anerkannte.
6. Den Ilauptstütz|)unkt der Städte bildeten die un-
gemein zaldreichen deutschen Ackercolonien des Landes,
wopej^en auch die Städte für dies6 den Schutz gewähr-
ten und die Erhaltung des deutschen Rechtes sicherten.
Geistliche Onlen gingen mit i\eu Colonisalionen voran. Ein
frühes Beispiel giebt der Orden S.Johann v. Jerusalem, die Johan-
niter. Markgraf Wladislaw erlaubt: ut liceat eis in quascunque he-
reditates suas locare quos voluerint ita ut vocati jure Theutoni-
coruni qniete ulantur (n. 1204. B. II. 22). Diese Urkunde erhält
nocii mehr Bedeutung wenn man damit eine Schenkung Albrecht
des Bären, der Kirche Werben an denselben Orden in der Mark
(v. J. 1160. Riedel Code.\ VL 9), in Verbindung bringt. Es wird
die Kirche Werben in der Mark geschenkt und dabei holländische
(Kolonisten erwähnt. — Die Ansiedler in Mähren sollen Freiheit
und Recht haben „sicut habent Theutonici securam libertatem
jus stabile et firmum." Volle Freiheit von slavischen Lasten „a
jugo quolibet servitutis pos.sidebit libere " (a. 1258. B. V. 244).
Diese Ansiedlungen nach deutschem Rechte mehrten sich von Jahr
zu Jahr. „Villa Levic Teutonicis habita" (a. 1234. B. IL 288),
auf die Besitz\mgen der Cisterzienser zu Oslowan: Teutonici
et Gallici prefate ecclesie (a. 1231. B. IL 234), auf den Gütern des
Cisterzienser Klosters Leubus in Schlesien gleichfalls Teutonici
et Gallici (cc. 1178. Stenzel 142). Villam locandi jure Theutoni-
corum secundum morem et ritum quo cetera monasteriorum prae-
dia sunt locata (Codex Regiment. Nr. 105). Incolae — villarum —
ab omni expeditione — liberi — singuli teutonico jure fruentes
ab omni exactione — immunes existant (a. 1245. B. III. 51). Villae
quae Teutonicis locatae fuerint (a. 1292. B. IV. 385). DasBesitzthum,
welches den Ansiedlern gegen bestimmte Abgaben, geregelten Grund-
zins gewährt wurde, war ein erbliches Zinsgut und hiess deut-
sches Recht „more teutonico" (a. 1202. ß. II. 65); zuweilen Burg-
recht ,,Emere et habere — jure teutonico quod Piirkrecht dicitur"
(a. 1292. B. IV. 381. 1262. 1276. B. III. 346. 1278. 1279. 1281. B.
XIX
IV. 160. 186. 227. 248). Zuweilen bedeutet aber Jus Theutonico-
rum „Lehnbesitz": so übergiebt Otakar dem Heinrich von Lichten-
stein das Dorf (nicht oppidum) Nicolsburgum secundum jus et con-
suetudinem Theutunicorum (a. 1249.1262. B. IIL 103. 115. 336).
Nicolsburg in cujus possessione Frd. L. cujus feudum est (a. 1277.
B. IV. 190). ' <»/ -i'.i!
Diese übergrosse Anzahl der nach deutschem Rechte
gegründeten Dörfer, welche sich später nicht blos auf
deutsche Einwanderer beschränkten, brachte in der Ver-
fassung des Landes eine Wendung hervor, die noch
wirksamer war als die Gründung von Städten. Für die
Landbevölkerung war es der Uebergang aus ungemesse-
nen Frohnverhältnissen in ein geregeltes vertragsmässiges
Abgabenverhältniss. Auch ist es kaum anzunehmen, dass
die Abgabenlasten der bei slav. Rechten verbleibenden
Dörfer vergrössert wurden. Diese neuen Anlagen
werden für das Land eine neue und reiche Quelle des
Einkommens, welche dem Gemeinwesen zu Gute kommt.
Die Grundbesitzverhältnisse, die Gerichtsverfassung, er-
halten eine ganz andere Gestalt und der Zuwachs an
neu gegründeten Dörfern an der Stelle verwüsteter Di-
strikte oder unbenutzter Waldstrecken ward für das Land
ein in der That unberechenbarer Segen (Urk. 1265.
1267. R. IIL 372. 402). Die Wirksamkeit der Gister-
zienser zu Welehrad, der Renedictiner in Raigern und
Trebic, der Prämonstratenser zu Rruck, hat sich beson-
ders nach der Tartarenzerstörung zum Heile des Lan-
des in Unverdrossenheit segenreich bewährt. Sie wer-
den fast übertroffen durch das erfolgreiche Streben eines
einzelnen Mannes der lange den bischöflichen Sitz (1245
— 1281) zu Olmütz inne hatte, der als Staatsmann und
Verwalter ganzer Provinzen , in Regierungsgeschäften und
in dem Haushalt seines Risthums gleich bedeutend war,
dessen Wirken einer umständlichen Schilderung werth
w äre. Es ist Rruno von Olmütz , aus dem Hause Schaum-
burg, Sohn des Grafen Adolf III. von Holstein. Rruno
2+
K\
kiiniitf ous st'iiuMii llcini.-illiliindc und ;ils Doinproltst \oi)
Lllbck (124^) (las ims«Ii(' und licilsanic l'j'hliihcu der
Ausicdliiii^cii in Scldcsw ii^ und llulsicin. (iiaf Adolf H.,
sein (jross\at(M\ Itaitc doiiliin die dcichkuudii^cn llolliin-
dvv in das sunipliiic i-and um iMitin, atk(!ikundi^L' \V cst-
phalcn in das 1) a rt; u ii isc lic (Jchict hciulcn. Dieses
\'url)ild inussle anreihen, als er zur Yerwalluiifj; des His-
llunns iielaniil \>ar. VW maehte den (dxTiirossen Thcil
iinl)el>aiiler und verwi'islelcT (irundhesitze nutzl)ar, leiste
ferner T)r)rrer und Sliidte an. Iju noch erfoli^reicheres
I^nternehinen \Nai-. die ii rossen Güter, oft über 200 Hufen,
lebnswoise an deulsebe Rilter aus Weslpbalen zu iiber-
Ljeben, \velebe dann diese ver\viist(Uen oder bis dabin nicht
in-bnr £j;emachten Landslriebe ^^ieder Landbebauern „jui'c
teutonico, iitnlo feudi, jure vasalldruni Mai^deburgensiuni"
(B. III. 141. 198. 199. IV. 13. 45. 47. 48 u. s. w.) über-
Hessen. Es waren Mannslebne (o. 1280. B. lY. 236.) .lone
! raten in ein Lehnsverhaltniss zum Bisthume und wurden
Afterlebnsleute des Königs von Böhmen. Docli beschrankte
sich Biuno niclit blos auf Fremde; auch einbeimische Ritter
traten in ein gleiches Lehnsverhaltniss zum Bisthum. König
Otakar II. förderte dieses Beginnen, welches ihm einen für
kriegerische Unternehmungen ergebenen Ritterstand schuf
(a.l272. 1274. B. IV. 96.111). Für das Land selbst wurde
Bruno's Herrschaft ein Heil das noch in unscrn Tagen vom
Volke in Erinnerung bewahrt wird. Wie' durch einen
Zauberschlag erhob sich aus dem gelichteten öden Wald
Dorf an Dorf, Burg an Burg. Das Wachsen dieser Pflan-
zungen, welche sich bis in die Gegenwart erhalten ha-
ben, war so rasch, dass Bruno selbst am Abend seines
Lebens durch das herrliche Gedeihen seiner grossen
Scliöpfung erfreut wurde.
^'on mehreren dieser Ritter ist selbst anzugeben aus welchen
Gegenden VVestphalens sie eingewandert waren und wie sie die
Nainen ihrer Vatergegend auch auf ihre neue Ileimath übertrugen.
So Herbord der OlmUtzer Truchsess, war früher Minislerialis der
X\I
Kirche Mcillenbek an der Mindncr Diöccsc, aus wclchom Verhält-
nisse er entlassen worden (1255. B. III. 198). Noch bis zum Jahre
1237 erscheint Herbord von Fulnie, Vlmen, Wimen, Vulmene, dort
als Schaumburg'schcr Truchsess (Würdtwein , subsid. dipl. VI. 15).
Bald darauf muss er nach Mähren ausgewandert sein, im J. 1248
konmit sein Nachfolger vor, Heinrich von Rottorf. Er ist wahr-
scheiniicii der Erbauer des Schlosses Füllstein, Wimenstein, im
Prerauer Kreise, und schreibt sich: von Fullensiein; die Nachkom-
men, Söhne und Enkel, sind noch lange im Besitze der Olmützer
Lehngüter. Ulrich de Altafago, von Hohenbüchen, stammt
gleichfalls aus Norddeutschland ; es kommt eine Familie dieses Na-
mens im Hildesheimschen bei Rossing vor (Grupen Observat. 218).
Helembert von Thurm, de Turri, de Thorne, bei Möllenbek zu
Hause, Besitzer des sogenannten Thurmamtes (Paulus Gesch. des
Möllenbeker Klost. 32). Rotger von Bardeleben (Rutgherus
de Bardeleve) (1255) aus derselben Gegend, erscheint dort noch
1238 als Ritter (Pratje VI. 119), 1243 (Scheidt, Anmerk. zu Moser
Staatsrecht 655. Treuer, Münchhausen Geschlechtshist. Anh. 10).
1244 (Origenes Guelf. IV. 489). Gottfried, Berthold und Heinrich
von der Ems (de Emse) stammen aus demOsnabrück'schen (Moyer
in Erhard und Rosenkranz Zeitschrift für Alterthumskunde IX. 301).
Conrad von Landsberg, aus dem Orte Landsberg an der We-
ser [Scheidt, Adel, Mantissa. 400]. Achilles von Heimsen
(Hemenhusen), aus einem Dorfe umweit Landsbergen [Würdtwein,
subsid. dipl. XL 45. Baring, Clavis dipl. 555. Scheidt, Anm. zu
Moser Staatsr. 650]. Herman v. Wertinghausen, entstammte
wahrscheinlich aus dem Hildesheimschen; dort ist eine Familie
Wertzingehusen , Wersighausen ; ein Herman von Wersighusen er-
scheint dort 1303 [Treuer, Münchhausen Geschlechtshist. Anh. 19],
ji'»j» Ih den nach deutschem Rechte ausgesetzten Dörfern
hatte der Gründer (locator, fundator) gewöhnlich die Erb-
richterei, das Richteramt, eine Hufenanzahl — Schulzen-
lehn — , einen Antheil an den Verkaufsstellen erblich: „con-
stituimus judicem perpetuum, ut ipsa bohemici juris
conditione mutata in omnibus quae ubi judicanda seu or-
dinanda fuerint jus teutonicum studeas conservare" (a.
1274. B. IV. 112). Die Dorfgemeinden waren in Rechtsan-
gelegenheiten an die nächste Stadt gewiesen, welche glei-
ches Recht hatte. So nach Brunn mehr als 60, nach
WII
KremsitT 15, nach Miitrlil/ 14 Dörfer u. s. w. Doilhin
nmsslc (las Itocht f;(\S(*h()l(<«n NM'rdcn. Die Baurrn lialt(»ri
(las Voi^lding ,,V(.iUlinf;" (a. 1270. li. IV. 40. 1294. H. V.
14), die Stadt /u besuchen und Ix'i dem Haundinj^ „ter in
anno in judieio (piod dieilur handieh'^ (a. I2(i3. li. lli. 3fil.
Panlaidint; 121)1). H. V. I Ki) zu erselieinen. In Hlutsa-
ehen richtete zuweilen der Dorlherr oder der Stiftshearnte
als Vertreter des Stilles, nicht selten war aber in Blut-
saclien (l(»r Sladrichter zum Erscheinen in der Villa ver-
pdichtet, wie überhaupt der Richter der grössern Städte
rej^elmiissig höherer Richter aller nach deutschem Rechte
ausij;esetzten Dörfer war (a. 1269. B. IV. 33), „in univer-
sis villis ejusdem provinciae quae Teutonicis locatae
fuerint" (a. 1292. B. IV. 385). Die Stadt bildete • den
Schutz c;egen Uebermuth und willkührliche Handlungen
der Grundherrn und betrachtete sich als Vertreter der
ihr zugewiesenen Dörfer. So nur konnte sich in den
Städten als Mittelpunkten der Rechtsbelehrung die Rechts-
fortbildung immer lebendig erhalten, und das hohe An-
sehn des Schötrenthums hatte eine kräftige Stijtze. Die
Städte und Gerichte entwickelten mit den ihnen enge ver-
bundenen Dörfern eine völlig neue Rechtsgestaltung , was
Jahrhunderte fortwirkte. Der Kreis der alt slavischen
Landrechte und der Landesgerichte wurde immer mehr
eingeengt. Im Gegensatz zu diesen, bildete sich nach
und nach ein allgemeines Stadtrecht, Stadtbrauch auf
deutschen Grundlagen, ein Weichbildrecht, das durch den
Glauben und das Bewusstsein der Gemeinschaftlichkeit zu
einem festen Gew ohnheitsrechte des Bürgerstandes und des
nach deutschem Rechte lebenden Bauernstandes wurde, so
dass das städtische Weichbildrecht ein gemeinsames Recht
verhältnissmässig grosser Bezirke des Landes ward.
Die einzelnen Erscheinungsformen der Stadtrechte lassen sich
in folgende Gruppen und Familien eintheilen. Freilich liegt uns
XXllI
auch hier nicht der liinreichende Stoff vor, wie ilin die Stadtarchive
gewiss noch bewahren.
1. Sächsisch-Magdcburger Familie, mit dem Zugrechte
nach Magdeburg, wenn das Urlheil der Mittelstadt geschol-
ten wurde.
a. Freudenthal wird mit Magdeburger Recht gestiftet {a. 1213.
B. IL 68). Daher Neustadt - Uncow (a. 1223. B. II. 147).
Beide Städte bleiben Oberhöfe für viele Dörfer und Stiidte.
Stephanow (a. 1273. B. IV. 104). Gewicka (a. 1258. B. V.
244). Auch Olmütz holt in einzelnen Fragen dort sein
Recht (a. 1352. Jura primaeva 46).
b. Olmütz wohl zuerst mit Magdeburger Recht bewidmet (a.
1228). Dort holt Recht: Laska u. Hodolein (a. 1228. B. II.
213). Prerau (a. 1256. 1278. B. III. 205. IV. 219). Weis-
kirchen (a. 1292. B. IV. 384). Littau (a. 1243. B. III. 19).
Olmütz lässt sich später von Breslau das Magdeburger Recht
mittheilen, und wird der wichtigste Oberhof der gesamm-
ten Provinz (a. 1352. Stenzel ürk. 166). Alle jene Städte,
welche in Neustadt und Freudental Recht holten, werden
jetzt dahin gewiesen (a. 1352. Jura primaeva 46). Stadtbuch
von Olmütz (a. 1350. D'Elvert Literatur 29). Hss. des
Magdeburger Rechts (Pertz Archiv X. 683). Nun er-
halten noch Olmützer Recht Schönberg (a. 1391. W. V.
298), Römerstadt (W. V. 467), Prosnic (a. 1406. Oest. Ar-
chiv 1823. 39), Hohenstadt (a. 1411. W. V. 369).
c. Zur Magdeburg -Breslauer Familie gehören:
a. Teschen (a. 1373. Stenzel 598).
ß. Troppau erhält aus Breslau ein Magdeburger Rechts-
buch. Hs. des Magdeburger Rechts vom Jahre 1301 zu
Troppau. Hs. mit ürtheilen nach Magdeburger Recht
Prager Museum Nr. 780. Nach Troppau sind gewie-
sen: Braunsberg (a. 1269. B. IV. 23), Jaegerndorf (Enns
Oppal. IV. 25. Stenzel 207).
2. Deutsche, nicht sächsische Familie, welche auf eine
Mittheilung von Süden schliessen lässt — ,,f ränkische
Familie":
a. Lundenberger Recht wird bereits 1214 an Bisenc mit-
getheilt, nicht weiter bekannt (B. I. 214).
b. Znaim er Recht: Handfeste und Stadtrecht im Stadtar-
chiv. D'Elvert Lit. 27. Die älteste Fassung nicht bekannt.
Die Ertheilung von Vorrechten der Stadt Wien schliesst
hier noch nicht das Stadtrecht in sich (a. 1278. B. V. 264).
WIN
Dil) Sludl Trubic nhüll Znuimn H(m hl (.i. 1335. I'elzcl
Kiirl. m.
f. I.(M)l)Sclni Iz er Ueciil, .'^liuUn'clil v. l'ili) hei Sleuzi'l
371. l MKiirischbrüil (n. 1*272. ü. IV. KM)). Wei.skirchoii (u.
r27(). II l\ . !(><)). Tym (ji. 1293. IJ. IV. 397). Frilmri,' und
ro/inunsdoir (a. 1291. H. V. 15). Witclioiuui und Steiiibach
tii. 1301. H. V. 132). (iilONvoc (H. IV. 397).
d. Iglauer Uechl: Sladt - und Mergrcclit v. 1247 (Dobner
Mon.IV. 191). 1-a.st fUr allo Mor^.studte in ÜohnuMi und Mali-
ron und Uii^'arn. H.s. in Iglau : ,.Urtlioill)ii(;h." (D'Klvcil Kit.
28). Troppau bat in IWü-^'sacben Ij^louci' Hecht, llen-sch
(a. 1271. Knns ()p|)al. IV. 57). Gro.ssmescherilsch (D'Elvcrt
Lit. 29). In liuhnien: Kutte nbci'g, Kollin, Malin, Kau-
rim, licugreicbcnslein, Eule u. s. w. Eine wichtige Kort-
bildunj^ des I}j;lauer Hechts ist das umfangsreiche Stadt-
recht von Dcutschbrotl durch die Herrn von Lichtenberg
V. J. 1278 (Sternberi,' , rmrissc I. 30).
e. Urüiiiicr Kecllt, Non dem wir umständlicher spre-
chen.
Ueber die Eigentliümlichkeit der fränkischen und sächsischen
Hechlsfamilien , so wie das Verhaltniss des „Jus teutonicuin" zum
,,Jus llandrense imd franconicum" verweise ich auf die ausführ-
lichere Untersuchung im ersten Anhange.
II. Ael teste Verfassungsg esc hieb tc der Stadt
Brunn.
An diese alli^omeinen Betrachtungen wollen \\ir die
Grundzüge der Verfassungsgeschichte von Briinn knüpfen
und so die Grundlage gewinnen für die folgenden Dar-
stellungen. Die Gründung, und Erbauung der Stadt selbst
w ird kaum geschichtUch nachzuweisen sein. B r n e (a. 884.
B. I. 47. 1062. B. 1. 137), Brno (a. 1055. B. 1. 127), Brinne
(a. 1088. B. 1.184), Brenna (a. 1087. B. I. 176), Bruna (a.
1062. B. I. 136), Brunna (a. 1174. 1086. B. I. 170. 288),
erscheint in verbürgten und unverbürgten Urkunden als
eine der ältesten bewohnten Orte des Landes , Mittelpunkt
einer Provinz, Brunensis provincia {a. 1086. B. I. 171.
348), Prov. de Brne (a. 1054. B. I 130), Sitz eigener Für-
XXV
sten (a. 1053 — 1197), als Schloss oder Buri^ castrum (a.
1197. B. I. 349), urbs (a. 1052. B. 1. 126), burgiim (a.
1210. B. II. 55), als Stadt civitas (a. 1086. B. 1. 171), secus
prefatam civitatein (a. 1088. B. I. 184). Die befestigte
geräuniii2;e Burg \\ar der Aufenthalt des kriegerischen
lloflagers der Fürsten, der Sammelplatz des Heeres, der
Stützpunkt der Herrschaft. Oftmal belagert und er-
obert entscheidet sie das Schicksal des umhegenden Lan-
des. Fast gleichzeitig mit der Erwähnung des Namens
Brunn wird auch der Markt „Forum" daselbst erwähnt,
dessen Einkünfte dem Landesherrn zukamen und von ihm
an Kirchen vergabt wurden (B. I. 171). Der Verkehr des
Marktes selbst bewegte sich nicht in der Burg, sondern
ausserhalb im Suburbio. An den Verkaufplätzen entste-
hen bleibende Wohnungen der Kauf- und Gewerbsleute,
sowie aller jener, welche mit dem Leben der Residenz des
Fürsten verknüpft sind. Für eine solche Ansiedlung am
Fusse der Burg, sub urbe, in suburbio, gewährte auch
die weit ältere Kirche S. Peter einen Einigungspunkt. In
dieser Umgebung entfaltete sich der Keim des späteren
städtischen Lebens. Schon unter Markgr. Wladislow^ (1197
— 1222) wohnte hier eine so grosse Zahl von Deutschen
und wohl auch Walhen, Latini, Galhci, dass sie einen eige-
nen Stadttheil (vicus) einnahmen und eine eigene Pfarr-
kirche hatten. — „S. Jacobi in burgo Brunnens! : Theu-
tonici ab ecc. S. J. cuncta jura parochalia et ecclesiastica
debeant recipere" (a, 1228. B. H. 192. 396). Später wird die
Filialkirche S. Nicolai für die Romani „qui linguam Mora-
worum et Teutonicorum non intelligebant" (a. 1231. B. II.
234) erbaut.
Das Patronatsrecht kam später an das Gisterzienser Kloster Os-
lowan; ob durch den Landesherrn? Sollte das Renner Viertel,
Rhenner Thor (a. 1232. B. III. 167), nicht ein Anklang sein an
die Rheinländer, Rhennenses, wie die Schwabengasse noch im
XIV. Jahrhundert erscheint? — Unter Romani sind nicht Römer,
sondern gallicanische Flandrer, welschsprechende Niederländer zu
\\> I
verstehen; dnss linguu Roinana ,,frnnzüsch" bedcuto, lüsst sich au»
NJcliMi rikuiidcM (M'weiKen: ,,NativaiM liiiguuin noii inilMiit tnitoiii-
caiii si'd (|uain cuniiiile notninaiit lotnunaii), Iciilonict' wallu-
iiicaiii' ((Ihron. Mon S. rnidoiiis. 1) Achury Cull. II. ()(!()). In den
Niederlanden wurde die wallonische Sprache ganz allgemein lin-
gua Romana genannt, und die Theile von l'landern, wo wallo-
nisch gesprochen wird, ,,I-c Honian pass."
\)cv i;i'osse Bi*aiul im .1. 1214 mochto inil einem gros-
sen Theile iler Stadl aucl» die ersten Urkunden inid Zeug-
nisse der KnLw ick hing vernichtet liahen. Leber den frü-
heren Zustand der Stadtverfassung felilt es an Nachrich-
ten; dass vor diesem Jahre schon die Wurzehi der spä-
tem Gestaltung liegen , die Erlangung einer Kigen - Ge-
richtsbarkeit, Befreiung von den Landesbeamten — etwa
wie in Prag durch die Erweiterung der den Deutschen
gewahrten Freiheiten auf einen grössern Kreis der Stadt-
bewohner, ist wahrscheinlich, vielleicht ist es bei der Ver-
grosserung des Stadtraumes nach der Zerstörung durch
jenen Brand geschehen. Dass aber in dem zweiten Jahrze-
hent eine schon früher gebildete, vollkommen organisirte,
von eigenen Schöffen regierte freie Gemeinde in Brunn
bestand, ist gewiss; davon haben wir wohl Kunde; denn
umliegende Dörfer wurden von dem Landgericht befreit
und dem Stadtgerichte zugewiesen (a. 1229. B. IL 212).
Es fällt diess in den Zeitraum der allgemeinen För-
derung des Städtelebens und Bürgerthums in Mähren
durch die Landesfürsten. Auch in Brunn ist Otakar L thä-
tig für eine neue Erweiterung der Stadt und Einverleibun-
gen von Gründen, die früher nicht zum ursprünghchen
Stadtgebiet gehörten: „cum in amplianda civitate nostra
Brunensi essemus intenti" (a. 1229. B. IL 208). Neue Klö-
ster und Stiftungen zeugen von erhöhtem Eifer, wie die
Marienkirche (eccles. S. Mariae in burgo Brunnensi a.
1210. B. IL 55), die Dominikaner S. Michaelis 1220, die
Minoriten S. Johann 1230, die Kirche S. Jacob vor 1228,
die Einweihung der S. Nicolai Kirche 1231.
XXVII
Auch in Brunn w ird von dieser Entwicklung , welche
sich «anfänglich nur auf einen kleineren Raum der Stadt
erstreckte, die Burg, der Sitz der Krieger und Dienstman-
nen, der Amtleute „beneficiati, beneficiales" nicht berührt.
Sie stehen unter dem Landesgericht. Der Castellanus, Burg-
graf, ist Herr der Burg und hat anfänglich gewiss noch
Vorrechte in der Stadt selbst.
Der altslavische Ort Na Luze (a. 884. B. I. 77. 1062.
B. I. 136) bleibt landesherrliches Eigen (villa) und bew^ahrt
eine von der neustädtischen Entwicklung getrennte Ver-
fassung. Daher der Name: Altbrünn (1247 Antiqua Brunna
B. m. 67).
Nach der Mongolennoth , nach Erschöpfung und Müh-
sal zeigt sich in dem gesammten Lande ein erkennbares
Streben nach neuer Kräftigung der Verfassung, und so
auch in Brunn. In dieses Jahr fällt das Stadtrocht von
Brunn, 1243 von König WenzeU. (B. IIL 12) ertheilt, ein
Denkmal, welches zu den werth vollsten die wichtigsten
rechtsgeschichtlichen Quellen zählt, und die erste umfang-
reiche Quelle der Geschichte des städtischen Lebens ist.
Es gründet sich auf ein völhg ausgebildetes Bürgerthum,
auf den vollen Genuss deutscher Rechtsverfassung und
althergebrachter Freiheit. Diese Handfeste „Jura origina-
lia" ist nur eine Verbesserung und Erläuterung der bis-
her erworbenen Freiheitsrechte, des bisher durch stille
Gewalt der Zeit allmähg entwickelten Rechtsbrauches, mit
Merkmalen alterthümhcher Fortbildung und Nachklängen
von älteren uns nicht erhaltenen Urkunden.
Als städtische Gerechtsame (Justitia civitatis) erschei-
nen ferner: unabhängige Gerichtsbarkeit, Markt- und
Münzrecht, Freiheit der Person und des Gutes, Frei-
heit vom Heirathszwange und Veräusserungspflicht , Meil-
recht, Mautfreiheit, Befreiung vom slavischen Rechte „ab
omni jugo servitutis seu exactionis et gravaminis." Auch
der Stadtfriede (Pax civitatis) umfasst Bestimmungen über
die Anwendung des Strafrechts mit vollem Blutbann. End-
XXVIII
lieh (.Iura iiiiini(-i[);ilia) H(\sliiniiuii)^cu dt^s (iiviircchts und
(iivilverfHluu'MS. Dieses \()llstiiri(iii»(» StadlrcM-lit, worin
koino hlrwiihnuiii; (I<m liuidesluMilichen Voj^tei , dei- lan-
dcsluTrlicheu Vorreclile mehr Norköuniit, \var es ein Lolui
treuer Kri(\i;es<liensle in dei- Tarlarenfzelahr? VVelelu;
KnlN\ieklunij:en es vorhereitetiMi, ol) es ^eNv.iitsani oder
Irieiiliel», ol) iiacli VcMlassmiiiskiiinpren erlaiiizl , dai'über
können kaum weitere Verniulliuniien auruest(;ill wiM'den.
Dieses SladI recht und die darin i;e\\alu'te p:cnjein-
heilliehe Verfassuni» wurde (iruiuiiafze einer überraschend
schnellen Kntwickluni^, Vcrgrosserunt; und Belebung des
lUirjj;ertiuMiis. Viele Städte strebten darnach, Tochtei\sta<]le
des lii-iinner Ueclits zu werden. Der Stadtrath erlaniite
inuner bedeutenderes Ansehen; llechtsanfrai^en von lernen
Orten, die mit dem Rechte bewidmet waren, mehrten die
Thatiij;keit des SchölTenrathes. J)er äussere Glanz wurde
gehoben, in(k»m Otakar II. mehrmals seinen Hofstaat und
das Gepränge des königlichen llodagers lüerher übertrug.
Desshalb zogen sich aucli Adeliche mehr und mehr in
die Stadt, auch die Klöster kauften sich Häuser und Höfe
in der Stadt zum Aufenthalt, besonders da viermal des
Jahres die öffentlichen Sitzungen des Landgerichts in der
Burg abgehalten wurden und die Adelichen in dieser Zeit
ihre Geschäfte abschlössen „quater in anno quatuor tem-
poribus ad tractatus suos in ipsam civitatem conveniunt"
(a. 1292. B. IV. 385). Stiftungen zu frommen Zwecken
erhoben sich, neue Klöster und Kirchen zeugten von
den Bedürfnissen der grossen Stadt und dem frommen
Reichthum der Bürger, welche dieselbe ausstatteten. Die
Bevölkerung wuchs in raschen Verhältnissen und die
Vorstadtleute wurden der Gerichtsbarkeit des Stadtge-
richts in grössern Sachen unterworfen (a. 1276. B. IV.
175).
Nach Otakars II. Falle erhob K. Rudolf die Stadt zu
einer Reichsstadt und ertheilte ihr ansehnliche Vorrechte
(a. 1278. B. V. 267). Doch dürften die Freiheiten mit
XXIX
Rudolfs Herrschaft im Lande aufgehört haben; wichtiger
sind die Vergrösserungen der Macht und des Ansehens
städtischer Rechte unter K. Wenzel IL Regierung. Eine
neue Bestätigung und Erweiterung des Jahrmarktrechtes
{a. 1291. B. IV. 377). Die freie Schöffen- und Rathswahl:
die Gewählten sind nur dem König oder dessen Stellver-
treter vorzustellen. Eine nochmahge Befreiung von Land-
gerichten ausser in Fällen bei Gränzverletzungen und Ge-
waltthaten gegen Grundbesitzer , wo der Gerichtsstand des
letztern entscheidet. Sicherung der Bürger bei Schuld-
verhältnissen der Adehchen. Auch adeliche Häuser sollen
die Stadtlasten mit tragen. Verbot von Innungen, welche
den Verkehr und Marktverkauf beschränken können. Das
Vorrecht , gegen Räuber und landschädhche Leute ver-
fahren zu dürfen. Ausser der besondern Krönungssteuer
und der gewöhnlichen Steuer, welche die Städte zu zah-
len haben, soll ihnen keine andere Last aufgelegt wer-
den (a. 1292. B.- IV. 385). . N >>-.•!■,;. >>Mh. ... :
Um die immermehr erweiterten Befestigungen der
Stadt zu erhalten erhält die Stadt die „Bruckmaut",
den Hauptzoll, den bisher der Landesfürst in der Stadt
zu heben hatte (a. 1295. B. IV. 396), und das Vorrecht
aut alle Metalle zu suchen, welche 6 Meilen weit auf-
zufinden sind (Sternberg Umrisse I. 2. 60).
Die Regierungszeit der Luxemburger war für Hebung
des Bürgerthums im Allgemeinen, so auch für Brunn beson-
ders günstig. Das Städteleben nahm einen neuen raschen
Aufschwung. Unter König Johann seit 1311 gelang es den
Städten, die Verbriefung und eine Erweiterung ihrer Rechte
zu erlangen. In der unruhigen Zeit bei immerwährender
Geldverlegenheit des Königs konnten die Städte der Ver-
suchung nicht widerstehen, für jede Gabe neue Begün-
stigung und neue Verbriefung ihrer alten Freiheiten zu
fordern;- auch schien dem König die Hebung und För-
derung des Mittelstandes ein Mittel gegen den übermü-
thigen Adel.
x\\
Die Städte koiniiKMi iiuii /um (idVilil iliioi' kciill utui
ilwcs l'.inlhissos; sie erscIuMiUMi hei den Landes versaiuiiiluii-
fien lihMchhereelili^t mit den l)eiden andern Stünden. Karl.
i\cv naeinnalitje Kaiser, ;ds Maikf^raf in Mähren seit i'SXi.
sor^i in wolilwollendiM* und uinsichlint'r Weise lUr das
\Vaehslhu!n der StadI , und unlci* Markt^ial Johann (1350
— 1375) in „dem tioldenen Zeilalter Mährens' h(;ht sich
BrUnn zu seiner hiichslen Hlüthe, zu (Um\ Punkte der
hiielisten Macht und der gemeinheitlic^lum Freiheit die es
nur leider nicht lange bewahren konnte. Markgraf Johami
sieht mit Stolz auf das rasche Wachsthuni der Stadt „ci-
vitatem quam ereximus'' (a. 1357. W. 11. 1. 91) und rühmt
den Wohlstiuid und Schöflenruhm dieser Stadt, welche
sollen Bischof Johann von Olmütz „locum solemnem et
famosunV' (a. 1306. a.a.O.) nannte: „locus populosus uti-
que abundans" (a. 1356. a. a. 0.) „ubi copia sapientum
existit" (a. 1350. a. a. 0.).
In dieser glücklichen Zeit hat wohl die Ruhe und
der geschützte Wohlstand der Bevölkerung, wie in an-
dern Städten, sich verdoppelt. Eine Reihe von Bestäti-
gungen der Freiheiten und von neuen gewährten Gerecht-
samen zeugen, wie die Bürgerschaft immer noch die äl-
testen Vorrechte treu bewahrte, wie auch von dem Wach-
sen der Macht und selbständigen Haltung. Gegen die Ge-
fahr, welche der Einheit und Kraft des Städtewesens durch
befreite Häuser und Famihen des Adels , durch Freihäuser,
Freihöfe und Innenleute der Klöster und Stifte drohte,
suchte man sich durch ein Verbot des Ankaufs von Stadt-
häusern durch Adeliche und Geisthche (a. 1331. 1355.
W. 153) zu schützen. Dagegen wird das Einwandern
fremder Nichtadelicher besonders der Hörigen erleich-
tert (a. 1324. W. 89). Die volle Stadtgerichtsbarkeit auch
über Leute des Olmützer Bisthums, dann Leute der benach-
barten Klöster in Blutsachen, und Adehche, wenn es sich
um Stadtsachen handelt, wird anerkannt und erweitert (a.
1319—1324. M. 144. a. 1342. Pelzel Kari. 28). Dem Stadt-
XXXI
rathe wird das Recht gegeben, die Mitglieder selbst zu wäh-
len und abzusetzen (a. 1376. D'Elvert Brunn 122). Die Ge-
meinde erwirbt Höfe und Güter des offenen Landes, das Dorf
Hangenswerth (Cod. Reg. n. 104), das Schloss Obran 1316
(W. 143) u. s. w. Handel und Gewerbe werden blühend
durch die Erneuerung des Meilrechtes, durch strengen Stras-
senzwang des Polnischen Handels. Das Verbot des Ver-
kaufens fremder Tuche von Ypern, Gent, Poperingen, Brüs-
sel, zeugt nicht blos von der alten Richtung dieses Han-
dels, sondern auch von der Kräftigung einheimischer Gewer-
bethätigkeit (a. 1323. W. 144). Ausgebildete Gewerbeinnun-
gen vereinigten die zahlreichen Classen der Gewerbsleute,
Maut- und Steuerbefreiungen sollen den Handel der Bür-
ger in Böhmen und Oestreich anfeuern und erleichtern. •
In diese Periode des Glanzes fällt die Entstehung der
Urtheile und Weisthümer, welche wir hier mittheilen. —
Das erste Weisthum trägt die Jahreszahl 1343, die übri-
gen fallen in die Decennien vor und nach diesem Jahre.
Man erstaunt über die Genauigkeit und Umsicht der Schöf-
fen, über die Bestimmtheit und den Reichthum der Ent-
scheidungen, Zeugnisse einer vollkommen bewussten
Rechtsbildung.
III. Die Brunn er Schöffensprüche.
Eine Sammlung von Urtheilen und Sprüchen der
Schöffen von Brunn war seit dem XIV. Jahrhundert iii
zahlreichen Abschriften über Böhmen und Mähren verbreitet
und galt durch Jahrhunderte als Quelle des Municipalrechts
beider Länder. Sie war vor dem XV. Jahrhundert in den
Gerichten auch ausser Brunn von praktischer Anwendung^
wurde nachher die Grundlage der Umarbeitungen der
Prager Stadtrechte durch M. Brictius von Licko f 1545
(Druck 1536) und Paul Christian Koldin f A598 (Druck
1579) , und somit eine Hauptquelle der städtischen Rechts-
xx\n
kuiuU^ l)is zum .liilirt' 1*^12. Oicses Denkmal isl lilr die
liesammle Ktulilsj^eseliiclilo nicht lunreicheixl i^ew iinligt,
ohschon wir deren weniiie l)(\sitzen, \>(»lelie, \Nie die-
80S, uns ein so ;;enaues Hild üher die (M'sten HiTidirun-
f-en römischer Doelrin und oinlieimischer iiechlskuiuJc f^e-
wiilu'en.
Neben den zahlreiclien Sladt|)ri\ilei;ien, wolclie uns
durch den Druek zui^iini^lieli {geworden sind und oine j^o-
>visse l^jnförnüi^koit niclit verl(niii;n(;n, fehlt es uns bisher
an ü;c8chie.htlichem StolV iür die Untersuchunt?, w'w sich
die liechtszustii nde nach erster Fcstsotzuut^ städtischer Vcr-
Iwiltnisse iijebildet, über die Art, wie mau sich beholten
um die Liickeu der ersten Organisation zu füllen. Für
(hese Untersuclmni^ jj;iebt unsere Quelle überrciclie Be-
lege und Mittel von f^^anz allgemeiner rechtshistorischer
Bedeutung; für die Landesgeschichte wurde diess nicht
übersehen. Josef von Monse, Luksche, und in neuerer
Zeit D'Elvert, Palacky und llanka u. a. haben darauf hin-
gewiesen.
Für die kritische Würdigung fehlte bisher eine ge-
naue Yergleichung der Handschriften, und so kam es,
dass man theils die Entstehung der Sammlung in ein viel
höheres Alter setzte, theils die Auszüge und Bearbeitun-
gen für getrennte Werke ansah, endlich sogar noch, wie
Monsee und Luksche , den Canonisten und Processuahsten
Johannes Andreae für den Ordner und Sammler des Buches
halten konnte. Diese Unsicherheit in der Bestimmung
des Alters seiner Entstehung machte zum Theil auch
die Benutzung sehr schwierig. Der Zweck dieser Aus-
gabe würde erreicht sein, wenn es gelungen wäre jenen
Bedürfnissen abzuhelfen. iir>l) :>
Dies Rechtsdenkmal gehört der Form nach , wie es
vorliegt, der Mitte des XIV. Jahrhunderts an, es ist kein
Werk König Otakars IL , zu dem es in keiner näheren Be-
ziehung steht, noch des Canonisten Johannes Andreae. —
Der Stadtschreiber Johannes von Brunn sammelte
XXXIII
die Sprüche des Brünner Stadtrathes. Mit dem Jahre 1353
beginnen die Niederschriften. Die Sprüche selbst sind
auch fast sämmtUch aus jenen Jahrzehnten.
Das Ansehn dieser Sammlung ist nach einer noch-
mahgen Umarbeitung und Vermehrung im XV. Jahrhundert
durch eine kostbar geschmückte Handschrift verbürgt. Von
da ab wuchs die Verbreitung und Geltung des Buches,
und dieses mehr oder minder zufällig entstandene, von
einem Stadtnotar verfasste Werk, w^ard nicht blos ' den
mit Brünner Rechte bewidmeten Städten mitgetheilt, son-
dern verbreitete sich weit über die Grenzen der Geltung
des Brünner Rechtes.
Sehr viele Städte nahmen diese Sammlung, welche
sich durch eine zweckmässige Form und einen Reichthum
von Entscheidungen empfahl und über alle Bedürfnisse
des richterlichen Wissens verbreitete, als Quelle städti-
schen Rechtsstoff'es an. Die lokalen Beziehungen zu Mäh-
ren und zu Brunn wurden in den spätem Abschriften
weggelassen und auch dieses Hinderniss einer noch wei-
tern Verbreitung beseitigt.
Es ist nachweisbar, dass dieses Buch von nun an
einfach „das Buch der Urtheile" „Liber sententiarum'' ge-
nannt auch in dem Rathe von Prag und Kuttenberg den
städtischen Schöffen zur Hand lag und als eine Samm-
lung weiser Aussprüche und Entscheidungen schwieriger
Fragen geachtet woirde ; auch da haben sich prachtvolle
Abschriften bis auf die Gegenwart gerettet. Mit dem Pra-
ger Rechte wurde es durch die Reformatoren, wie früher
erwähnt, die Grundlage einer Umarbeitung der Stadt-
rechte im XVI. Jahrhundert.
Darnach muss auch das berichtigt werden was Palacky (Ge-
schichte V. Böhmen II. I. 158.) und Legis Glückselig (öster. Zeit-
schrift f. Rechtswiss. 1847. 177 ff.) über die Entstehung des Rechts-
buches annehmen. Ersterer: die meisten Städte (Böhmens) und dar-
unter die Altstadt Prags selbst erhielten eigene Satzungen nach dem
Vorbilde der Brünner und Iglauer Stadtrechte in dem „Liber senten-
3
WXIV
liarum PiimisUii Ol.ikari rct^is v«iin J. ÜGl." — Diese Juhrszahl isl,
wiü Duch ineiiieiiUiilersuchungüii vurliugl, eine guia irrige, denii ein
Jalirlmiulorl tlarnuch isl crsl diese Saiimilniig eiiLslaiideii. Die Piager
Sladtreclile haben sieh bis zum XV. Jahrh. atif sclhslsliindigem
Wege ohne Herldn-ung des Schöffeidmchcs enlwickeU, erst «piiter,
wahrscheinlich (hirch Iglan und Kullonberg vormitlell, IüksI sich
ein Kinlluss dieser SanuMhing anneiirnen, doch nicht vor dein XV.
Jalnhunderl. Nochmals mache ich aber auf <las deutsche Stadl-
leclil von IMag aus dem J. 12(39 aufmerksam, welches ich J847
herav^sgab. (Ueber Uio Dcdcutung der Geschiclilc des Ueclils. An-
hang IX.) .leno apokryphe Ueberschiifl des Biiumer ScliöfTenliuclics
„I.iber senlentiarnm Olakari legis" und die nocl» fabeliiaflere Jalwcs-
zohl 1261 beirrte unsere trofllichsten Allorlhimisforschcr, so Hanka,
mit ihm Palacky und Jungmann. Sic nahmen darum eine kürzere
Fassung der Handschriften (s. unten) für die ältere und Hessen sich
so lauschen, man hielt so die Quellen des altern böhmischen und
mährischen Rechts für reicher als sie sind. So fallen sie in Jung-
mann, Literaturgesch. N. AufT. Nr. 89. 100. 297, zusammen, es ist
ein Werk nur in den bezeichneten kürzern und längern Fassangen.
A. J. Budecky (Anton Beck?) hat in Kaltenbaeck, Austrial844. 172 (T.,
mehrere Rechtsfälle aus dem Schüffenbuche als Beiträge zur Cul-r
turgcschichte auf eine anziehende Weise mitgcthcilt. Es wird da
das Buch als ein W^erk des Johannes Andrcac, Dr. Juris Canonici,
auf eine Angabe eines neuen Titels eines Exemplars der Brünner
Landgerichts-Bibliothek bezeichnet. Auf diesen Irrthum führte der
bekannte Tractatus de arbore consanguinitatis et affinitatis Johannis
Andreae , welcher in den spätem Recensionon der Schöffen Sprüche
eingeschaltet wurde. Der bekannte Professor Johannes Andreae
w:ar jedoch nie Sladtnotar zu Brunn. Das trefflichste was in frü-
herer Zeit darüber bekannt wurde findet sich in „J. v. Monse
Versuch über die ältesten Municipal- Rechte Mährens" (Abhandig.
d. böhm. Ges. d. Wiss. 1787. 75 ff.). Ein späterer Aufsatz (Hormayr
Archiv J. 1819. 560.) enthält gleichfalls Auszüge aus dem Schöf-
fenbuche. Doch auch da wird es wie Liber Sententiarum Otakari
von dem Liber casuum forensium g^schißden und wohl bei^e als
verschiedene Arbeiten aufgefasst.
Die meisten bekannten städtischen Rechtsquellen
schliessen sich den Grundlagen des Sachsen - und Schwa-
benspiegels so auj dass man sie^Js spätere Fortbildungen
derselben betrachten kann. Jni.eijiiem andern Verhält-
XXXV
nisse befindet sich der Rechtsstoff der Brünner Sprüche.
Den nächsten Ausgangspunkt zahlreicher Sprüche und Ur-
lheile l)ildet das alte Brünner Stadtrecht , die früher ge-
schiklerten Jura Originaha v. 1243.
Der Ursprung dieses Stadtrechtes steht nach hun-
dertjähriger Geltung noch immer im lebendigen Ansehen
und führt nach dem hihalte seiner Bestimmungen nicht
auf die sächsische Familie der Stadtrechte, son-
dern schliesst sich im Ausdrucke und Uebereinstimmung
der Rechtssätze einer südlichen Familie von Stadtrechten
an, welche man die mährisch-östreichischen nennen kann:
die Stadtrechte von Enns, Wien, Neustadt, dann Le-
obschütz, Iglau, Deutschbrod.
Die Brünner Schöffen bildeten die einfachen Sätze
ihres älteren Stadtrechts erläuternd und ergänzend durch
Willküren fort.
Welche Rechtsquellen Aushülfe geboten, kann eben-
sowenig geschichtlich bestimmt werden als es gewiss ist,
dass es die Grundsätze des deutschen Stadtrechts wa-
ren; ob das Weichbild, die Magdeburger Rechtsbücher
oder der Sachsenspiegel selbst vermag man nicht zu er-
kennen. Am wahrscheinlichsten ist es , dass keine dieser
Quellen allein und aussch liessend benutzt wurde.
An keiner Stelle wird weder ausdrücklich ein Mutter-
recht für Brunn erwähnt, noch lässt sich eine Berufung
an eine andere nach Magdeburger Recht ausgesetzte
Stadt, wie diess in 01m ütz der Fall war, angeben. Ei-
nes Gegensatzes des Magdeburger und Brünner Rechtes
wird sogar gedacht. — Eine Bekanntschaft mit den da-
mals so verbreiteten Quellen des deutschen Rechts ist
um so weniger zu bezweifeln, da an einigen Stellen die
Grundsätze des deutschen Rechts aus dem Sachsenspiegel
vorgetragen sind, ja Uebersetzungen nicht fehlen.
Wenn nun so deutsche Rechtsgrundsätze
über die ursprüngliche Grenze der altern Brünner Rechte
angewendet, ja allgemein die wichtigsten Verhältnisse
3*
XXXVI
«l(vs l^'iv.il - und SlriifiTclits \(>n den ScliJifl'cn (I;ii-iku'1i
("iitscliicdcu \N(M*d(Mi, so isl diis Vcrhiilhiiss zum r ii mi-
sch cii Hrchlc diiiici^cu ciu nn cscnflicli \ crsc^liiodcines.
VÄwv iuisson* Kcnntniss des rü mischen llcchtos war
schon ein .lahihun(hM'l fVidier in Miihren sehr allj^omein.
Die Sta(llsclu'eil)or . sein* liiiufiiz j^eislliclie und liteniti
nach der Sprachweiso der Zeit . liahen sich mit der
l'jlermniü; rümiscli - eanonischer llechtsfoiinen l)eschiif-
ti.yt. Männer, \veich(' die italienischen und lranzosisch(3n
lUH'htsschulen l)esuchten, standen in ungemein hohem An-
sehen : die kiirzhch gegründete Prager llochsclnile konnte
weniger Bedeutung haben. Von grosserer Wichtigkeit ist
es aber, dass seit dem Ende des XIII. .lalirhunderts durch
Ki>nig Wenzel II. auf das rijmischc Hecht und dessen
Verbindung mit den Landesrechten ein bedeutender Werth
gelegt wurde. Darin lag schon eine weitere Anregung
für die Stadtschreiber, ihre aus den Quellen des römi-
schen Rechts, besonders aber der Summisten und Cano-
nislen, gewonnenen Kenntnisse höher zu schätzen und
den minder geübten Stadtschöffen diesen Stoff von Rechts-
sätzen zur Anwendung bereit zu legen. Die Schöffen
selbst waren ja völlig ungebunden in der Art des Ent-
scheidens von Rechtsfragen, sobald die Grundsätze der
älteren Stadtprivilegien nicht verletzt wurden. {.lurati ju-
rant quod deficiente jure scripto seu consueto debeant
unicuique secundum eorum conscientiam de justitia pro-
videre. 681.). Darum nicht selten die Begründung von
Rechtssprüchen nach Lehrsätzen des römischen Rechts,
besonders in Vertragsverhältnissen. Es erklärt diess hin-
reichend, dass Streitsachen unwillkürlich nach römischen
Rechtsgrundsätzen entschieden worden sind.
In einem andern Verhältnisse sind ferner aber in
einer loseren Verbindung jene römisch-canonischen Rechts-
elemente, welche das emsige Bestreben des Notarius blos
beifügte um den schlichten Schöffensprüchen die Form
eines Rechtsbuches zu geben. Schon im vorigen
XXXVII
Jahrhundert hat dies einen fleissigen Forscher verleitet,
der Sammlung den Namen der BrUnner Pandecten
zu geben. Doch ein tieferer Blick führt auf ein anderes
Ergebniss. Dem Compilator schwebten bei Anordnung
des Rechtsstoffes etwa die der Summen des Azo, oder
eine ähnliche Anreihung, welche wir nicht genau bezeich-
nen können, vor. Auf die spätem Umarbeitungen im XIV.
Jahrhundert hatten die Summen des Johannis Andreae
den grössten Einfluss.
Nur in dieser losen Verbindung waltet das römische
Recht vor. Dahin ist die an Missverständnissen und miss-
lungenen Gitaten überreiche, den Justinianeischen Insti-
tutionen nachgebildete Einleitung zu rechnen, welche an
die Eingänge der enghschen Rechtsbücher der Fleta und
des Bracton aus dem XIII. Jahrhundert erinnert. Auch pro-
cessuahsche Lehren sind an vielen Orten zerstreut ange-
bracht. Wenn auch Durantis, Pihus und Tancredus. nicht
unbekannt waren, so muss doch hier an einen minder
bekannten itahenischen Practiker vornehmhch gedacht wer-
den, der von bedeutendstem Einflüsse auf das Rechts-
buch wurde. Es ist Geczius ab Urbevetano. Was
er für das gesammte Landesrecht nach dem Wunsche Kö-
nig Wenzels vollbringen sollte unterblieb , es scheiterte an
dem Widerspruche der böhmischen Stände. Dagegen voll-
endete er eine romanisirende Umarbeitung der Bergrechte
zunächst für Kuttenberg. In montanistischer Hinsicht wird
diese Schöpfung, welche in das Ende des XIII. Jahr-
hunderts zu setzen ist, hinreichend gewürdigt, weniger
das 4. Buch derselben, welches sich ausschliessend über
gerichtliches Verfahren verbreitet und über Beweisfüh-
rung, Appellationssachen, Zeugenschaft u. s. w. Grundsätze
der römisch - canonischen Rechtspraxis jener Zeit enthält.
Dass diese Arbeit, welche in zahlreichen Abschriften ver-
breitet war, unserm Stadtnotar vorlag und von ihm be-
nutzt wurde, dort wo er gleiche Gegenstände behandeln
wollte, ist gewiss.
XXXVIII
Dennoch slchl dic^scr frcmtlo RechtsslulV ohno innere
Yerl)in(lunL; im Zusjunnienhanji;c da, es ^ve^(^en rüinischc
J{eelitsi;i*un(lsiitze an Stellen aul'i^eiVihrt wo der Norstehende
Fall nach deutschem Stadtl)rauch(^ entschieden ist. Noch
lant^e nicht so weit, wie die (ilossatoren des Sachsonspie-
i^els, wird di(^ Quelle seihst ani^erul'en, um auf eine un-
er(|uickliche Weise heimisclien JUuhtshrauch aus IVemder
Quelle zu erklären. Allein so viel ist i^ewiss, dass eben
diese Arbeit des Stadtnotar der Verbreitung riimischer
Ueclitst?rundsätze vorarbeitete , und in der nächsten Pe-
riode wurde der Inhalt des gesammten Stadtbuches als
Rechlsquellc angenommen, die in aller Breite vorgetra-
genen Iremden Grundsätze gleich den einheimischen be-
achtet und angewendet.
Auf diese Weise gewährt die Rcchts(|uelle ein ganz
besonderes Interesse, indem sie an dem Rande der ersten
wirksamen Berührung des deutschen Stadtrechtes mit dem
römischen Rechte steht — ein völliges Durchdringen bei-
der ist nicht zu bemerken, noch ist so viel Lebenskraft
in jenem vorhanden um dieses zu hindern.
Es bleibt noch zu erwähnen, dass an keiner Stelle
ausdrücklich eines Gegensatzes des national -slavi-
schen und deutschen Rechtes gedacht wird.
In Mähren haben sich die Landgerichte weit ferner
von der Einwirkung fremder Rechte gehalten. Auf
Grundlage der Jura Suppanorum des XII. Jahrhunderts
hat sich bei den „Landesrechten" ein vom Stadtrechte
abweichendes, grösstentheils umgeschriebenes Landrecht
als Herkommen und Gewohnheitsrecht für den Adel ent-
wickelt, für welches in Mähren durch die alten Land-
tafeln eine der ergiebigsten, leider nicht benutzten Quel-
len der Forschung erhalten ist. Obschon die Vermuthung
einer Berührung beider, des deutsch -städtischen und des
nationalen Landesrechtes, nahe genug liegt, so ist ^s uns
doch nicht gelungen diese Einwirkung aufzufinden, viel-
leicht gelingt es andern Forschern. Das deutsche städti-
XXXIX
sehe Reehlsleben war strenge geschieden von jeder frem-
den Berührung, es wurde gewahrt durch die Gerichts-
barkeit des Schöffenthums. Es war auch kein Bedürfniss
vorhanden nach slavischer Rechtsbelehrung; das Recht der
Willkür blieb den Städten ungeschmälert , die legislative
Thätigkeit der Landesfürsten berührte nur selten Gegen-
stände des städtischen Herkommens. Ebenso ist aber
auch in den Landrechten der Städte nicht gedacht; das
so wichtige Rechtsdenkmal der „Jura Suppanorum'',
welches unzweifelhaft in ganz Mähren gegolten hat, er-
wähnt nicht die Stadtrechte oder städtische Gewohnheiten.
So gestalten sich in demselben Lande oft auf einem
engen Raum äusserlich blos durch die Mauern getrennt
zwei völlig verschiedene Rechtsentwicklungen, welche auch
auf verschiedenen Grundlagen ruhen , die deutsche und
slavische. Der Gegensatz bildete Jahrhunderte hindurch
sich fort und fort aus. Letzteres, das Recht des Adels,
wird erst spät durch die Feudalrechte wirksam von deut-
schen Rechtsansichten durchdrungen. — Das mährische
Lehnrecht des XIV. Jahrhunderts „prawa manska'^ ist
eine wörtliche Uebersetzung des schwäbischen Lehn-
rechts, des Lehnrechts des Schwabenspiegels, über des-
sen unmittelbar praktische Anwendung kaum mehr Zwei-
fel erhoben werden kann; denn die spätem Landesord-
nungen haben deutsche Rechtsinstitute daraus aufgenom-
men und sie als anwendbares Recht, als Gewohnheits-
recht des Adels, aufgeführt.
Ein drittes wäre noch zu nennen: der durch die geist-
lichen Gerichte gesonderte Gang der kirchlichen Rechtsbil-
dung; dieses hatte weniger Eigenthümliches, sondern ent-
spricht der ganz allgemeinen Richtung der mittelalterli-
chen Zustände, — wir wollen auf diesen Gegenstand nur
da eingehen, wo Einflüsse auf das städtische Recht zu
erkennen sind.
M
IV. II .1 n (I sc li rille n.
Siiiiunlliche llaiulschriften lassen sich in folgende lleber-
sicht bringen.
1. ilss. welche die ursprüni;lichen Schöfl'ensprüclie in der
iuntlichen Form, die im gehegten Gerichte gelülllen
Urlel, wie sie von dcun Sljidtschreiber in der (Ge-
richtssprache in das Stadtbuch geschrieben sind, ent-
halten.
2.' Hss. welche eine Auswahl der wichtigsten Crthcile in
einer chronologischen Reihe für spätem Gebrauch zu-
sammenstellen.
3. Hss. einer systematischen Bearbeitung der Urtheile und
Sprüche durch einzelne Stadtschreiber auf Geheiss
des Rathes oder Verlangen von Tochterstädten un-
ternommen.
4. Hss. einer kürzern Fassung mit Auslassung der Namen
und Jahreszahlen.
5. Hss. mit Uebersetzungen ins Böhmische.
6*. Hss. mit Auszügen aus den Urlheilen.
7. Hss. mit Bildern.
I. Schon im Anfange des XIV. Jahrhunderts wurde
das älteste Brünner Stadtrecht in die deutsche Sprache
übersetzt und in einer Pergamenthandschrift von grosser
Schönheit für den Schöffenrath bewahrt.
-' Da die deutsche Sprache vor Gericht allgemein im
Gebrauche war, wurden in dieser Sprache auch die Ur-
theile verkündet und die Rechts Weisungen ausgefertigt;
desshalb musste auch bei Gericht eine Sammlung der Ur-
theile im Biünner Stadtrathe ursprünglich in deutscher
Sprache bewahrt worden sein.
Von dieser ältesten Form der Schöffensprüche haben
sich leider nur Bruchstücke erhalten und zwar in einer
XLI
viel spätem Abschrift, in der Handschrift B. (N. 8) fol. 243.
in einer Zahl von 17 Urtheilen.
II. Die zur zweiten Reihe von Handschriften gezahlten
Fassungen werden nach dem Sprachbrauche des XIV. .iahi--
hunderts „Libri sententiaruni" genannt; sie sind durch die
Stadtschreiber aus dem Vorrathe der gefällten und gegebe-
nen Urtheile gesammelt und in bestimmter Form zusam-
mengestellt.
Sie unterscheiden sich von der frühern Reihe durch
eine Auswahl einzelner, von der nächstfolgenden dadurch,
dass sie nicht in Weise eines Rechtsbuches abgefasst
waren, sondern genau Jahr und Tag, so wie die Na-
men der Parteien enthalten, um den Schöffen bei jedem
einzelnen Falle zur Erinnerung der vorgelegenen Thalsa-
chen zu dienen , was bei den systematischen Fassungen,
welche wiv später besprechen werden, nicht beabsichtigt ist.
Auch von dieser Reihe hat dort sich keine Handschrift
erhalten wo sie zu suchen wäre, — im Brünner Stadt-
archive ist keine Spur davon zu entdecken gewesen.
Dass eine solche Sammlung vorhanden war, welche
der spätem Johanneischen und Wenceslaischen und allen
übrigen Compilationen als Quelle gedient habe, erkennt
man aus diesen und zwar an der Nachlässigkeit bei Be-
nutzung der altern Quellen.
In mehrern Stellen berufen sich diese auf die Absätze
des altern, nach Jahren geordneten Sentenzenbuchs. Diese
Berufungen auf frühere Jahre, welche aus dem Senten-
zenbuche sind, blieben durch Versehen auch in den spä-
tem Umarbeitungen beigeschrieben. So entnimmt man,
dass das Sentenzbuch mit dem Jahre 1343 begann. —
Sentenz 5 handelte gleichfalls von einem Falle im Jahre
1343. — Sentenz 8 und 58 vom Jahre 1344. — Sen-
tenz 9 und 24 vom Jahre 1348. — Sentenz 28 und 49
vom Jahre 1349. -— Sentenz 81 vom Jahre 1347.
\LI1
Dioso Niichwoisunj^cii siiul aus IlaiulscIuifUMi (11 97" 4.
<'. 2()' <)2') (Mitnoinmeii.
Mohr hal siel» nicht erhalten; wir vcrniüi^cn nielits
besliinnileres anzugeben.
IV. Das Bcdürfniss einer nach Materien geordneten
Sanunlung der bei dem Drünner SchoHenratlie geltenden
llechtsgru ndsätze wurde mit der Zeit fühlbarer; auch
jene Libri sentenliarum genügten nicht mehr — um so
weniger als ein Umfang römischer Uechtssiilzc l)ci Gericht
Eingang gefunden hatte.
Die Anfragen einzelner Städte mehrten sich, und so
wurde denn von einem Sladtschreiber es unternommen,
Bestimmungen der Jura originalia, des Stadtbrauches, des
fortgebildeten Reclitcs aus Urlhcilen und Weisungen, dann
einzelne Sätze des römischen Rechtes in die damals be-
liebte Form einer alphabetischen Reihenfolge der Ilauptleh-
ren zusammen zu stellen. Namen und Jahreszahlen der
Sprüche hatten weniger Bedeutung und blieben hinweg.
So entstand ein „Directorium" oder „Manipulus Juris",
auch zuweilen nach der ursprünglichen und Ilauptquello
„über sentenliarum" genannt.
In diese Reihe gehört vorerst:
1. a. (J). Pergament -Handschrift des Brünner Stadt-
archivs (N. 1.) sec. XIV in fol. (152 Blatt) von vorzüglicher
Schönheit mit Initialen geschmückt, nach seinem Urheber
Codex Joannis notarii zu nennen.
Enthalt :
a) Brünner Maut „Das ist di maut zu Brunne di auf das haus
Spilberk gehurt."
b) Die sogenannten ,,Jura originaUa", das Stadtrecht von König
Wenzesl. für Brunn, vom Jahr 1243 (mense Januar).
Mehrfach abgedruckt: (1763) Senkenberg Visioncs. 297. —
(1781) Jura primaeva 42. — (1730) Ludewig Reliquiae IV. 1.
— (1841) Boczek Codex Diplom. Morav. III. 12.
XLIII
c) Sentcntiac subscriptac divcrsis locis in Briinna jura rcquiren-
tibus in scriptis sunt traditae et ut facilius inveniatur (juod
quaeritur secundum alphabeti ordinem sunt locatae u. s. w.
Es folgen nun die Sprüche.
Die Initialen sind durch das ganze Alphabet mit kostbaren
Bildern geschmückt, deren wir mehrere als Proben beigeben. *""'
d) Daran schliesst sich eine Reihe von städtischen Privilegien
von Kaiser Karl 4. König Johann u. s. w.
Eine vollständige Beschreibung dieser Handschrift giebt Monse
in seiner Abhandlung „Versuch über die ältesten Municipalrechte
im Markgrafenthum Mähren." (Abhandl. der Böhmisch. Ges. d. Wis-
senschaften 1787. 4. S. a. Pertz Archiv X. 437).
Der Johanneische Codex ist um das Jalir 1353 vollendet und
von dem Stadtrathe wurden 16 Mark dafür gezahlt. In einem Lo-
sungario (Stadtrechnung) im Brünner Stadtarchiv kommt die Bemer-
kung vor. ,,Pro novis libris legum scriptis pro civitate cesserunt
XVI marcae." Der Maler hat in den Initialen auch den Schreiber
oder vielmehr Verfasser dieses Buches ein Denkmal gesetzt und
zwar im Buchstaben R wird ein lehrender Mann dargestellt, mit
der Umschrift: ,, Dominus Johannes notarius civitatis."
2. b. (H). Papier -Handschrift der Hofbibliolhek zu
Wien ohne Bezeichnung in fol. sec. XV., durch Boczek an
die Bibliothek gekommen , in Mähren geschrieben.
Ohne jene Praefatio, wie sie sich in der Hs. A. befindet.
üeberschrift: „Incipit manipulus seu directorium Juris u. s. w.
p. 4. beginnt ,,Anno millesimo" (1343).
Die einzelnen Sätze bis p. 176. Das Ende mit Spruch 729.
„Deo gratias" offenbar das Ende des ursprünglichen Buches, daran
reihen sicli nun andere Rechtsweisungen. —
p. 176. „Incipit aliud exercitium materiarum de diversis sen-
tentiis congregatum indifferenter."
„Et primum de duello."
Es folgen eine Reihe von Brünner Schöffensprüchen an Städte,
welche auch in den altern Weisungen erwähnt sind, als Grum-
law, Eywanschitz u. s. w.
Die Eintheilung von H. ist in Bücher, deren jedes einen Buch-
staben umfasst, so p. 20.
„Incipit Liber de E capitulum XI."
Die einzelnen Sprüche gehen nach rubricis. —
„Rubrica de accusationibus etc. de poenis."
M.IV
Die lliirulsrlirilt II. ist onViibar (liiiiiin die hcdriilcndstc, vscil
sie \valirs('li('iiili('li iiichl iiacli dont Piü'KaiiuMil - (^ode.v , Kundcrn
iiacli (MiKM' altci'M /u.saiiirii('iist(>|liin;{ \ ollciidt't ist. Ducli war
dtM" Alischrt'd)«'!- drs Dcutsclicii nicht so lnac•hli^ wiü die iirsprüiifi;-
liclioii Cuiiipilatoreii, so hat er in Nr. 587 die Erzaliluiig des Ucchts-
falle.s in deutsclu-r Sprache, wie er in Handschrift W. (Mithalten ist,
und von dein tue Handschriften \). A. (). nur einen Auszu}^ niillhei-
len, ^anz ausgelassen, mit der Uenierkuiif^: „processuni ipsius con-
fcssionis, cum matcria prolixa erat, inserere omisi."
Im allgemeinen sind da^'cgen di(! Orts- und Personemwimen
in II. viel richti.qer angegeben, als in der Ms. K oder in I). —
3. c. (\V). Pcri^aiiieiil-Ilaiidsclirirt des BrüiincM' Sludl-
iircliivs in lol. Blatt scc. XV. in dem Jalire 1466 von dem
Notar Wcnceslaus Vüllendet. Daher nacli seiner richtigen
IJezeichnuni» Codex Weneeslai de Iglavia.
Die SchulTensprüclie in grösster Vollständigkeit mit genauer
Angabe der Namen imd weit vollständiger als D.
Nach den Schötrensprüchen folgen die städtischen Privilegien
in einer ähnlichen Weise wie sie der Codex Johannis notarii
enthält.
In der Pracht der Ausstattung gleicht diese Handschrift der
obigen (J). Bei den einzelnen Initialen shid Mhiiaturen auf Ciold-
grund angebracht. —
Es ist diese Handschrift ein wichtiger Beleg für die Fortbil-
dung des Brünner Rechts.
In der praefatio spricht sich Wenceslaus de Iglavia aus über
die Stellung der Kechtsquellen. Er beginnt weit pomphafter als der
Notarius Johannes vor hundert Jahren „Altissimo favente, sub divi
Justiniani Justini filii perpetui August! monarche frena tenentis et
colentis justiciam" u.s. w. — und geht zur Erklärung: ,,Justicia est
constans et perpelua voluntas" aus den Institutionen I. I. prooem.,
gibt ebenso die Erklärung von Jus publicum und privatum, wo
er denn nach Willkühr bald einige Sätze auslässt, bald zusetzt.
Wichtiger ist folgendes :
,,Hoc autem jus nostrum civile constat aut ex scripto aut sine
scripto in consuetudinem civibus emergi — hoc etiam jus civile
ex legibus, plebiscitis, senatus decretis, prudentium venit auctoritate
tum principum, et hoc modo et originalia juris civium Brunnen-
sium per consultos et insignes viros juris pcritos auctoritate et con-
firmatione principutn creduntur inventa et auctoritate maturaque et
digesta deliberatione conscripta" u. s. w.
XLV
„Jus nenipe praelorianum est, quod praetores introduxerunt ac
adjuvandi vel supplcndi seu corrigontli juris civilis gratia, propter
utilitatem publicam quod honorium dicitur ab honorio praetoriano
sie iiominatum" u. s. w. und so in ähnlicher romanisirender Weise
fort ohne bedeutenden Inhalt; mit diesen schwunghaften Worten
spricht er über die Rechte und Pflichten des Richters und der
Schöffen.
Von den Pflichten des Notars:
,,Notarius etiam quilibet ad hoc ut puta conspicuus jurium et
consilii occultus constituitur qui ultra singulas sui Status et officii
literarum expeditiones legitimas operam habet et tenetur civitatis
hujus legibus ac juribus se sufficienter imbuere et armare ut ipso-
rum canones absque intermissione juratis consilio aut judicio pre-
sedentibus ad memoriam deducat et attente interpretari solicitet."
Zum Schlüsse:
„Hinc et ego Wenceslaus Wenceslai de Iglavia olim Olumucen-
sis pro tunc vero Brunnensis urbium scriba et notarius oratorum
minimum, ad vota et mandata dominorum meorum tarn senioruni
quum modernorum juratorum, in hoc unanimi assensu concor-
dantium , quorum voluntatibus et preceptis necesse est parere;
— — presentis libri summ am ex certis et approbatis jurium civi-
tatis Brunnensis codicibus et libris- hinc inde collegi et pro modulo
mei ingenii thematizavi et registravi."
Hierauf lässt er eine Reihe von lateinischen Versen folgen;
„Metra de imaginaria figuratione judicii divini et humani"
u. s. w.
„Ecce deus judex justus, virtutis amor, lex."
„Atque timor poenae quod sie justus moveant te"
,,Subscriptas leges lege saepe per hasque regas te" u, s. w.
Hierauf: „Imaginaria descriptio justitiae secundum Albertum
prosaici" auf zwei Folio Seiten, ohne den mindesten Bezug auf
die Stadtrechte.
Daran „Joannis Andreae Lectura arboris consanguinitatis und
arboris affinitatis."
Dann „Incipiunt regulae juris."
Ferner ,,De unione et pollicia civitatis."
Endlich allgemeine Sätze ohne lokalen Bezug:
„Pro eruditione juratorum illiteratorum."
„Ein iczlicher Schöpp fal fein gleich"
„und gewogen armen und reich"
„gotforchtig , klug und verswigen allstund"
„das durch in nichts heimlichs werde kund."
\L\I
Sofort SO Ueimo dio hier iiuxuruliroii der Uiiiiin iiiclit gCKtuttci.
Man vcif^loicho t»in iu'lmliclics (Jcdiclil im HelKliyerscIieii Clodox
Noii \V12 ((iini|)|), sclilcs. L.-iiuliMH-iil .')(>).
l. (1. (D). Druck. Walirschcinlicli /u luide des XV.
.lalirliuiulcrls in liriiiiit vollendol; eine svhv uinsUindiicIie
llesclireihuni; heliiulet sich in Voigt, Aclii lilleraria Holie-
miae et Moraviae. 1774. I. 27.
Man vergleiche auch Monsc Tahula juris public! March. Mo-
raviae, Oltnütz 177Ö. — (Ilabrich) Jura primacva, Mrunn 1788. 4.
— Luksche alte und neue Rechte in Mahren luid Scld(^sien. I.
26. — A. J. Rudccky (Dr. ReckV), Mcrkwürdi^'e KaUe (in Kalten-
baeök's östr. Universal -Kalender. Auslria 19U. 172. D'Elvert, Ge-
schichte Brunns. — Dessen Lileralurgesch. Brunn 1850. 487).
Von diesem seltenen Drucke sind 3 Exemplare im Stadtarchive
zu Brunn. Einzelne in der Landrechts -Registratur zu Brunn, in
der Hofbibliothek zu Wien, in der Musealbibliothek zu Prag, in
der Mitrowsky'schcn Bibliothek zu Grossherr litz.
Eines im Privatbesitze des Herrn Dr. Beck in Wien wurde
nur zvmi Gebrauche freundlichst mitgetheilt.
IV. Handschriften, welche blos die Rechtssätze ohne
genauere Angabe der Rechtsfälle enthalten,
5. a. G. Papier-IIandschrift des Brünner Stadtarchivs
in Fol. N. 46. aet. 83. Blatt sec. XIV., der Text ist auf
zwei Spalten geschrieben.
Die Abfassung dürfte in die zweite Hälfte des XIV. Jahrhun-
derts fallen, auf einem Vorsatz -Blatte ist von einer spätem Hand
als der Text geschrieben: ,,anno domini MCCCLXXXIX non depor-
tabis nisi mihi octo fertones dabis." -— Dann der Name: Simon
Pawr de nova domo (Neuhaus in Böhmen) etwa gleichfalls ein
Brünner Stadtschreiber.
Der Preis von 8 Vierding, also 2 Mark, steht mit jenen für
den Jolianneischen Codex (16 Mark) allerdings in einem Verhältniss.
Fol. l^. beginnt:
„Incipit manipulus seu directorium juris civilis et collectus
per necessaria quae in ipso jure sunt contenta";
„de judicio" u. s. w. ohne das romanisirende Prooemium,
welches in den Handschriften A. K. enthalten ist.
I
XLVIl
F. 28. De Jure novalium.
F. 39 b. De Vcrborum significatione D. 50. t. 16.
F. 46 »>. De Regulis juris D. üb. 50. tit. 17.
F. 75. Explicunt jura et sententiae u. s. w.
F. 77 «. Ein Register F. 87.
Diese kürzere Fassung der Brünner Schoffensprüche , wo in
der Regel nur der Schluss des Urtheils aufgenommen ist, diente
offenbar als Grundlage für die folgende Handschrift. Am deutlich-
sten habe ich dies Verhältniss anzudeuten gesucht bei dem Ab-
druck des Textes in den Anmerkungen der ersten Urtheile. Diese
Vergleichung durch das ganze Rechtsbuch hätte leicht wieder
gegeben werden können , da sie von mir bei allen Handschriften
gemacht, wurde aber als nicht wesentlich hinweggelassen.
6. b. (A). Pergament -Handschrift des Prager Stadt-
archives in Fol. 346 Blatt. See. XV.
„Cursus civilium sententiar." Fol. 1 — 115.
Ist bei der Ausgabe mit der Bezeichnung (A) benutzt.
7. c. Pergament-Handschrift des Prager Stadtarchi-
ves in Fol. 268 Blatt. See. XV.
,, Cursus civilium sententiar." Fol. 148—249.
8. d. (B). Papier -Handschrift im Nachlasse des nun
verstorbenen Boczek in Fol. 247 Blatt. See. XVI. D'EIvert
Literaturgeschichte, Brunn 1850. 70.
Fol. f. Die lateinische Vorrede.
„Imperatoriam majestatem" u. s. w.
„Incipit manipulus seu directorium juris civilis."
F. 83. Finit Liber sententiarum civilium.
F. 83. Sequitur notabile valde bonum de jure novalium.
F. 86. Die Brünner Jura originalia.
F. 99 — 222. Die Böhmische üebersetzung.
F. 223; Die Prager Schöffenrechte, deutsch in meiner Aus-
gabe des Prager Stadtrechts S. 88.
F. 232. Statuta pragensis civitatis.
F. 233. Verschiedene böhmische Rechtssprüche.
F. 243 — 247. Deutsche Schöffensprüche des Brünner Rathes.
9. e. (K). Pergament -Handschrift des Kuttenberger
Stadtarchives vor dem J.1460 vollendet (254 Blatt in Fol.).
Xl.VIIf
l()l. 1-13. llciKiccIil Wenzel II. v. J. IMH) (Abdruck: Poitlmer
BernNverksf<escliichto I7S0. 2J)I. 'M)l. A. Stimiidl, Samm-
Uiu'ti dvi- \\ov'A;HisoV/.c IKVl. I. 7. Ils).
V. 13''. liier hellt sich an: „die perohreeht die ineisler .lo-
hannes von (lelhawsen gedewschel hat" eine Uübcrsütziing
der Hergreclde des Kuni^^s Wenzel II. durcli Johann von
Gelnhausen den (ieheiinschreihern Kaiser Karls IV.
V. 99 n. Libcr senlenliannn.
„Iniporatoriam majestatcm" u. s. w.
V. 253. . . . „et sie Jinis hujws operis laus dco."
V. 251. Zusätze in böhmischer Sprache. (In dieser Handschrift
sind auch If,'lauer Urtheile mit den Brünner Schöppensprii-
chen in Verbindung gebracht und den passenden Stellen
eingereiht. — Es ist eine Zusammensetzung des Iglauer
und Brünner Rechts für die Stadt Kutfenberg, welche in
Bergsachen Iglau als Oberhof anerkannte).
10. f. Papier -Handschrift des Prager National -Mu-
seums in 4. Nr. 782. v. J. 1533 (kürzere Fassung in 72
Kapiteln).
11. g. Papier- Handschrift im Prager National -Mu-
seum. Abschrift des Kuttenberger Codex.
12. h. Perganjent- Handschrift in Kl. Raigern. {.Iura
primae va 44).
13. i. Papier -Handschrift in Kl. Raigern aus dem
XVll. Jahrhundert.
14. k. Papier- Handschrift in Brunn (nach einer lei-
der nicht befriedigenden brieflichen Mittheilung Boczek's).
1. Leges Magdeburgenses cum capitibus et eorum distin-
ctionibus. (Rechtsbuch nach Distinctionen?)
2. Incipit manipulus vel directorium juris civilis per ne-
cessaria quae in ipso jure conlenta sunt :
„primo de judicio et die partibus praefixo."
16. 1. Papier- Handschrift, früher in Wiesenberg nun
in Grossherrlitz in Schlesien, des Grafen Mitrowsky.
„Manipulus seu directorium."
17. m. Papier -Handschrift im Nachlasse Boczek's.
„Manipulus seu directorium." (D'Elvert Lit. 70).
18. n. Papier-Handschrift in der Brünner Landrechts-
registratur. (Budecky, Austria 1844. 173.)
XLIX
V. Uebersetzungen in böhmischer Sprache.
19. a. Pergament - Handschrift K. (s. Nr, 9. K).
Durch Severinus ,,tunc Notarius Iglaviensis anno 1505."
20. b. Papier -Handschrift im Brünner Stadtarchiv.
See. XVI.
21. c. Papier -Handschrift in Kl. Raigern. (.Fura pri-
maeva 44).
22. d. Handschrift, früher in Wiesenberg, mm in
Grossherrlitz.
23. e. Papier - Handschrift im National -Museum zu
Prag. Nr. 688 in Fol, vom J. 1468.
24. f. Papier - Handschrift im Prager National -Mu-
seum. Nr. 782 in 4to. vom J. 1533.
25. g. Papier - Handschrift in der gräflich Thunschen
Bibhothek zu Tetschen in Böhmen vom J. 1553.
26. h. Papier -Handschrift der Olmützer Universi-
täts- Bibhothek. See. XVI. (HI. 16). Pertz Archiv X. 672.
27. i. Papier -Handschrift im Archiv der Stadt Bi-
ts seh in Mähren. (D'Elvert Lit. 28).
28. k. Papier -Handschrift im Olmützer Domkapitel
328. Pertz Archiv X. 683.
VI. Kürzere Auszüge,
29. a. Papier -Handschrift der fürstl. Fürstenberg-
schen Bibhothek zu Prag. (Fol. 150—186).
30. b. Papier - Handschrift der Gersdorfschen Biblio-
thek zu Bautzen.
VII. Bilder -Handschriften.
In zweien der oben beschriebenen Pergament -Hand-
schriften des Brünner Stadtarchivs J. und W. enthalten
die grossen Initialen der Kapitelanfänge Abbildungen ge-
richtlicher und biblischer Handlungen, welche als Erläu-
terung des Inhaltes dienen soHen. Diese Bilder, aus frü-
her Zeit in herrhcher Farbenpracht erhalten, sind nicht nur
4
ein kostharer Schnmck dcrllss., soiuJorn hahon iicbrii dem
kimsIliislorisc.luMi \V(M*(ho auch liir die ll(H:hlskimdo eine
Ix'soiidcic hcdcHiluii}^; silioii Monsc liat hei dci* h(^schrei-
buu}^ dos Codex .lolKiiuiis daiMwl liiui;(Hviescn (Vorsucli iil).
iVw Muni(ip;dr(H'lili\ 17H7). K'iiu* kleiiK^ Zald von nil(l<;rii,
wciclu» ich (hcs(»r Ausi,Ml)c nach i^cnaucii Diii-chzcichmin-
fj;on hcirii!j;c, (hmkc ich der (Hüte meines l''rewn(h\s ItiLtc^r
von Wolfskron, des verdienstvoMen lleraus!^el)ers der
HedNviL!;ssaij;e, welcher siiinmthclie IJihhM* dci' l)ei(h'n Hand-
schrillen w'w nocli anch'pe weit ältere Miniaturen des IJriin-
ner Stadtarchives in Farben mit griisster Treue nachj^e-
bildet hat. Die Rüder der briinnei* Stadtbiicher erinnern
an jene des llaml)uri^er Stadthuches von 1497, welche; in
Lappenheri; einen so trefllichen Ilerausij;el)er und l^^rkliirer
t^efunden haben. Die an hundert Jahre alteren IJriinner
Bilder stehen diesen an Lebendii^keit und Ueichthum der
Darstellung nach , sind aber nicht minder bedeutend für
die Reclitsceschiclite.
Nr. l. Codox Johannis Notarii Fol. 6.
itn .Jahre 1365 vollendet.
(Zu 1. Ruslici.)
Der Richter sitzt auf einem erhöhten .Stuhle ,,auf dem Richter-
stuhle" mit verschränkten Beinen ,,das rechte über dem linken."
Dazwischen das Gerichtsschwert als Symbol der richterlichen Ge-
walt. Vor ihm die Parteien. — Ein Mann den er den Eid lehrt,
„den Eid stabt." — Den Gerichtsstab, worauf ursprünglich, wie
auf das Reliquien-Kastchen oder das Kreuz, der Eid abgelegt wur-
de, hält er in der Linken, die Rechte ist erhoben, der den Eid
Leistende in ruhiger Haltung mit noch nicht ausgestreckten Fingern.
Die umstehenden sind Eideshelfer „conjuratores" , wohl 6 an der
Zahl; obgleich nur 5 Köpfe zu sehen sind, so deuten noch Füsse
darauf, dass der Balken des Buchstabens den 61"» verdeckt. — „Ju-
rare septima manu" „me tseptimus", eine in Rechtssprüchen
so häufige Form des Reinigungseides. —
Der erste der Mitscinvörenden legt die Hand auf die linke
Schulter der Hauptfigur , deren Eid sie bestätigen wollen , dass er
rein und nicht mein sei.
Der Richter erscheint mit umhülltem Haupte in einem beson-
LI
dem ärmellosen Manlel, der sich der Gestalt einer römischen Toga
nähert. Man kann die Form der Tracht des Richters nicht für
eine von dem Zeichner erfundene oder willkürlich gebildete ach-
ten; sie findet sich auch in den übrigen Bildern und ist, so
wie die Gewänder der übrigen Personen, gleichzeitigen Abbildun-
gen entsprechend. Dieser Mantel ist die dem Richter gebührende
Amtstracht, Dincwat. (Grimm RA. 764). Auch auf einem biblischen
Bilde der Handschrift erscheint der Richter neben der Susanna
gleichfalls mit verschränkten Beinen in diesem Mantel.
Nr. 2. Codex Johannis Notarii Fol. 103.
(Zu 605. De querimoniis.)
Der Ricliter auf dem Gericlitsstuhle, vor ihm zwei zum Zwei-
kampf sich bereitende Männer, Derselbe ärmellose Mantel, wie
im Bilde 1 ist hier anders gelegt; indem die Knopfreihe über die
Brust gezogen ist, während oben diese über der rechten Schulter
liegt. Die Stellung des Richters ist diessmal eine andere, es ist
nicht die vorgeneigt ruhig belehrende Haltung; sondern das starre
Wesen im Ausdruck soll die grösste Aufmerksamkeit und ünpar-
theilichkeit bezeichnen. Die beiden Männer scheinen in heftigen
Reden und Gegenreden begriffen. Keinen will der Richter begün-
stigen durch eine Richtung des Auges , selbst die Falten des Man-
tels fallen beiden gleich zu; von beiden steif gehaltenen Händen
scheint nur die linke dem heftiger Redenden und etwas weiter Vor-
tretenden zu wehren. Streithandschuhe, Schwerter vor Gericht
deuten unzweifelhaft auf die Vorbereitungen zum Zw^eikampfe; ob-
schon die Quelle selbst nur selten von dem Kampfe vor dem Stadt-
gerichte spricht.
Nr. 3. Codex Johannis Notarii Fol. 10^.
(Zu 609. De renunciationibus)
Ein lesender Mann mit feingebildeten Zügen in einfachem Ge-
wände, bartlos, mit langem Haar, vor einem grossen Buche, wel-
ches auf einem Pulte liegt. Nach der Aufschrift „Dominus Jo-
hannes Notarius civitatis" erkennen wir hier den Verfasser unse-
rer Sammlung, dem der Maler ein Denkmal setzen wollte. Das
Buch, welches vor ihm liegt, ist die Hs. selbst, der Manipulus
in der Form des noch in Brunn bewahrten Exemplares. — Die
Stelle „Licet jure divino homo teneatur et jure humano possit in-
juriam et offensam u. s. w." ist eben der Anfang des Kapitels 609.
Bemerkbar ist noch eine ziemlich grosse Bursa, wesentlich abwei-
chend von den Foimen in den andern Bildern. Der Stadtsäkel für
4*
f II
die l'.iiw'iulii , wchlic (1(M' Notiir /uniiclist /ii ii(>lir(*ii und /w crlic-
Ihmi li.'it
Nr. 4. (:»»il('\ Weiiccs l.ii Nolaiii lol. 21)«.
(Zu I. Huslici.)
Die DorfscIiolTen von Sibuio in rifri^'or Horatliung vor fJericIil.
niescs und iliis niic'listfol;,'(Mulc Uild nus doin um hundorl Jaliro
S|»iit)'r Nollcndelcn (]od(«x [W) hat in (loniiiosiliun und Uciiandlung
oinon ai\d(Mn (lliaraktcr. Die AilxMt isl ll(3issip;or, {j;cnauer ausge-
führt. Die Geslalton njanni}^falti;^cr, dio Anordnung,' viel volUMide-
ler als in den frühem. Die vorgestellte rjruj)|)e i.st voll Leben; der
Richter in der Mitte, ohne besondere Auszeichnung, legt den
Kechtsfall, welcher Anlass zu einer Berufung nach Hriinn gi<'bt,
vor, der auf die Hörenden einen verschifnlencn Eindruck macht
Der zur rechten Hand Sitzende richtet sein Auge vollständig dem
Richter zu, während der zur Linken in einer nachdenkenden Stel-
lung bleibt. Der im Vordergründe Sitzende, rechts vom Richter,
spricht zu seinem Nachbar. Es sind auf dem Bilde nur zwölf
Köpfe sichtbar, also wiiren elf Schotren. Dass auch hier Mangel
an Raum den Zeichner hinderte einen zwölften beizufügen, kann
nicht zweifelliaft bleiben. Zwölf Schöffen machen nach Brünner
Recht auch bei dem Dorfgericht die volle Zahl der Gerichtssitzung
aus: dort wo Magdeburger Recht gegolten aber II Schöffen mit dem
Schultheis. Wir erkennen übrigens aus dem Bilde die quatuor se-
delia, (piatuor scamna, die vier Bänke oder Dingbänke des Ge-
richts und lernen aus dem Bilde, wie sich die 12 Schöffen ver-
theilen : neben dem Richter 1 und 2 die älteren bebärteten, rechts
und links zu 3 (also 3 bis 8) , und auf der dem Richter entge-
gengesetzten uns deutlich erkennbaren Bank der 9*« bis 121'^.
Die Tracht sämmtlicher Bauern ist im Schnitte gleich: runde
Kappen mit Pelz Verbrämung; sie tragen Röcke die bis an die
Knie reichen und am Saume mit Pelz besetzt sind. Des Richters
Rock ist ärmellos und die weite Oeffnung ist gleichfalls mit Pelz
besetzt. Die Bauern haben um den Leib einen Gurt, an welchem
bei einem die Tasche sichtbar ist. Sollte der stärkere Gurt nicht
die eine Geldtascbe ersetzende Geldkatze, den Pägürtel, Beigürtel,
das marsupium vorstellen? „Nicht mehr verspielen als viel er
ob dem gurtel hat" ist ein in dem Mittelalter oft widerkehrender
Rechtssatz.
Lill
Nr. 5. CodexWeiiceslai Fol. 209.
(Zu 718; „Sententiatum est.")
Zwei Kämpfende. — Ihre Kleidung lässt einen vorbereiteten
Kampf vermuthen. Sie kämpfen mit grossen, mit beiden Händen
erfasslen Schwertern, welche kaum als gewöhnliche Waffen ange-
sehn werden können, wesshalb auf einen eigentlichen Zweikampf
zu schliessen wäre. Schon sind mehrere Verwundungen erfolgt;
eine Wangen- und Stirnwunde des rechts Kämpfenden, der eben
dem Gegner eine gleiche Stirn wunde versetzt. Zu einen gericht-
lichen Zweikampf fehlen Richter und Kampfwart.
V. Von dem Verfahren bei dieser Ausgabe
Die längere Beschäftigung mit der Quelle und die
genauere Vergleichung der Handschriften Hess keinen
Zweifel, dass die breiteren Fassungen des Werkes älter
als die kürzeren Recensionen seien, obschon diese durch
ihre Form leicht zu dem entgegengesetzten Schlüsse ver-
leiten können.
Eine jener Recensionen musste als Grundlage ge-
wählt werden.
Die Hs. I ist unstreitig die älteste, sie zieht durch
ihre prachtvolle Ausstattung an; allein der jüngeren un-
scheinbaren Hs. H liegt wahrscheinHch eine eben so
werthvolle und ältere Fassung zu Grunde. Auch die Hs.
D hat Vorzüge die nicht übersehen werden durften.
Der einfache Abdruck einer Hs. schien gleichfalls
nicht zweckmässig, weil der Stoff sich aus den verschie-
denen Hss. ergänzen liess und bei Handschriftausgaben
des XIV. Jahrhunderts das einfache diplomatische Ver-
fahren, wie bei altern Quellen, nicht mehr ausreicht.
Die Hss. I. W. A. K. B. G. D sind vollständig mit H
verglichen, die übrigen zum Theil geprüft und aus
der Untersuchunc; entnommen, dass eine weitere Verü;lei-
U V
cluini; NNcnit^ Vortlu'il l)riui^('u knmi. Die Vcr^lcichiiri^
iU'v llss. 1. W (l;uiko ich der ;iiifoj)ionHlcn ncmiihun^
meines Freundes I*. KoIUt in lirünn, da mir nicht ver-
stauet Nvurde, diese IIss. in Wien zu l)enutzen.
Wo aus diesen llss. eine* Bericlitii/uni; der Namen
und Sätze, eine Verbesseruns^ der luizweifelhaften Schreib-
fehler miii^lich war, ist es geschelien. Ich glaube, man
halte hierin noch weiter gelu;n kiiiuien.
In dem Wi(Hleri;el)en aller einzelnen Varianten war
eine Beschränkung nothwendig. Bei den ersten Kapiteln
habe ich zwar mit grosser Vollständigkeit alle Abwei-
chungen angegeben, aber der Leser wird erkennen, dass
es wenig gefrommt hätte, wenn dieser wohl mühsam
erlangte und bereitliegende Apparat noch f(;rner abge-
druckt worden wäre.
Die zahlreichen werthvollen Schöflensprüchc früherer
und späterer Zeit, welche die einzelnen llss. als Anhänge
enthielten, konnten nicht aufgenommen werden, weil es
darum zu thun war, das abgeschlossene Schöffenbuch
der Sammlung des XIV. Jahrhunderts wiederzugeben. So
enthält IIs. H eine Zahl späterer Sprüche in deutscher
und lateinischer Sprache, Hs. B ältere deutsche Urtheile
als Anhänge. Noch reicher ist Hs. K, welche Iglauer
und Kuttenberger Sprüche in den Text eingereiht hat.
Leichter wurde es uns, die Tractatus de arbore
consanj2;uinitatis und affmitatis Johannis Andreae und ahn-
liehe Beigaben und Zusätze ganz auszuscheiden, dann
den Titulus de verborum significatione und die Eingänge
in der Hs. W auszulassen. Denn wir beschränkten
uns auf die Hauptform der Hss. H. I und D.
Erwünscht wäre es gewesen, erläuternde Anmerkun-
gen dem Texte beigeben zu können, ein Verfahren, wel-
ches bei dem Praeer Rechtsbuche durchgeführt wurde
und das die Benutzung der Quellen sehr erleichtert hätte.
Dadurch würde jedoch der Umfang des Buches noch
mehr vergrössert worden sein: dieser äussere Umstand
LV
bestimmte allein, von dem ursprünglichen Vorhaben —
obschon ungern — abzugehen.
Für die Uebersicht sollte die Einleitung , das Glossar
und die Namensverzeichnisse am Ende des Buches die-
nen. Den einzelnen Sprüchen sind fortgehende Nrn. vor-
gesetzt um den Hinweis zu erleichtern. Manche Mängel
der Ausgabe beklage ich sehr ; sie wurden beim Ue-
berbHck des Ganzen fühlbar. Nur den kleineren Thcil
des Druckes konnte ich selbst überwachen. Selbst die
thatige Mithülfe treuer Freunde ersetzte nicht, was durch
den Herausgeber bei unmittelbarer Anwesenheit am Druck-
orte hätte geschehen können.
Die Beilagen, welche als Anhang dem Schöffenbuche
beigegeben sind, langten erst ein, als diese Ausgal^e fast
völlig abgeschlossen vorlag.
Sie konnten daher selbst für die Einleitung, welche
zum grossen Theile schon gedruckt war, nur an einigen
Stellen benutzt werden.
Durch diesen reichhaltigen Nachtrag gewinnt die Ge-
schichte der Entwicklung des Brünner Stadtrechts eine
neue Grundlage. Nur wenige deutsche Städte besitzen ei-
nen vollständigeren Stoff des mittelalterlichen Bechts und
Verfassungslebens.
Die Beschreibung der Handschrift, welcher jene Stü-
cke entnommen sind und welche noch andere wichtige
deutsche Rechtsquellen enthält, folgt im Anhange 2.
I.VI
WM. IJoborsicIit cIon Iiilialts.
1. Die Spitze der VERFASSLWG und VERWALTUNG
der Stadt Brunn bildet in der Mitte des XIY. Jahrlmn-
derts der Stadtrath — consilium eivium. Ein landes-
fürstlieher Einfluss auf die Bildung und Wirksamkeit die-
ser Behörde ist in der späteren Periode nicht mehr er-
kennbar, alle vogteilichen Rechte sind auf die Gemeinde
übergegangen.
Der Stadtrichter — judex civitatis — nimmt als
Vorsitzender des Rathes und des Gerichts eine viel be-
deutendere Stellung ein als der Bürgermeister — ma-
gister eivium (308).
Der Stadtrath wird aus 24 geschworenen Bürgern
— cives jurati, scabini, consules — gebildet. Diese Be-
nennungen wechseln in den Quellen, es fehlt eine durch-
greifende Scheidung des Schöffencollegiums und des Stadt-
rathes (221. 463 ff.) [(201)].
Die Schöffen bilden den vollen Rath — plenum con-
silium (432. 410. 472), als solche werden sie die Wit-
zigsten — sapientes consilii, rectores consihi — genannt.
Sie sind die Seele der städtischen Regierung, sie vereinen
die richterliche und administrative Gewalt über die Stadt
und ihr Gebiet, sie werden aus den stadtangesessenen
Bürgern gewählt ohne Beschränkung auf gewisse Classen ;
nur allgemeine Erfordernisse, Unbescholtenheit des Rufes
vmd Rechtlichkeit sind vorgeschrieben (235).
LVII
Ein besonderes Ansehen erlangen die gelehrten Schöf-
fen — scabini literati (587).
Das Schöffenamt — officium scabinatus (252) — galt
als eine Ehrenstelle ohne Besoldung , doch mit dem Ansprü-
che auf einen Antheil an Busse und Gewedde. Die Person der
Schöffen hatte den Charakter der Unverletzlichkeit. Schimpf
gegen sie ward härter bestraft , ihr Zeugniss als Amtszeug-
niss galt so hoch wie das zweier ehrbarer Bürger (708. 770.
746). — Durch Wahl wurde das Schöffencollegium jährlich
erneuert, wahrscheinhch nur zur Hälfte neu gewählt: die
älteren j seniores , sollen die jüngeren über die Amtswirk-
samkeit belehren (432. 475. 455). Der Wahltag bildete
zugleich eine allgemeine Sprache für Stadt- und Gemein-
deangelegenheiten, dazu wurden die neu gewählten Hand-
werksmeister berufen, — magistri operum mechanicorum
— es wurde genehmigt was dem Handwerke noth that,
dann auch der Stadtschreiber — Notarius civitatis — und
die Unterrichter in Eid genommen.
Die Schöffen theilen die Hauptzweige der Stadtver-
waltung in besondere Aemter, officia, und bestellen aus
ihrer Mitte Einzelne zur Besorgung der Angelegenheiten.
Zwei Schöffen führen die Marktaufsicht, officium venditio-
num, als Marktmeister, andere das damit verwandte Ge-
schäft der Ueberwachung von Maass und Gewicht, officium
mensurae. In ähnhcher Weise erfolgte die Bestellung ei-
nes officium murorum et fossatorum, ein Bauamt — fer-
ner: officium respiciendi conservatoria et loca ignis u.
s. w. (409) [(201)].
Die wichtigste Thätigkeit des Schöffenamtes war die
des Rechtfindens und Rechtsprechens: jurati sunt legis-
latores (405). Unter dem Vorsitze des Stadtrichters ent-
scheiden die Schöffen alle Blut- und Eigensachen der
Bürger. Der Gerichtsbann ist vollständig in ihren Händen.
Der Richter hat den Vollzug des von den Schöffen ge-
fundenen Urtheils. Das Ansehen des ßrünner Schöfien-
raths wird gehoben durch die Stellung als Ob er ho f ei-
LVIII
iwv iil)CTgross(Mi Ziihl von Sliidlon, welche diisolbst ihro
Jlcclitswcisuiij^ holen und (hihin ihre Urtheile schricheii.
Das Stadtrichl crainl — ofliciuin judicLs — soll
von einem Miiime v(T\valtel werden, den die höchsten Ki-
i;ensehaflen biirijjerlielier Würdigkeit auszeichnen. Das
hild, \N('lches von der Wahl und den IOif^enschart(;n des
Richters fj;ei^eben wird, ist leider unter denn Einflüsse
canonistischer und processualistischer Schriften des Xlll.
Jahrhunderts ohne lokale Färbung ganz allf^^eniein t^ehal-
t(ui und mit Vorsicht zu gel)rauchen (403 11'.). Wic^htiger
sind die vereinzelten gelegentlich(m Angaben an andern
Stellen des Buches. Der Uichtereid wird dem Kiinig und
der Stadt geleistet. Die Stellung des Stadtrichters ist die
höchste in der Stadt: — in persona judicis vices regis
supplentis rex est honorandus (262).
In der Amtseigenschaft des Richters lassen sich drei
Eigenschaften unterscheiden :
1. Als Vorsitzender des Stadtgerichts — quando tribunali
pracsidet, — officium judicis quantum ad sententias (406)
— leitet er das Verfahren bei Gericht, überwacht die
Thätigkeit der Schöffen, erhalt den Dingfrieden, giebt
zum Schluss der Gerichtshandlung die Uebersicht der That-
frage (406) und verkündet nach dem W^ahrspruche der
Urtheiler das Urtheil, gebietet Frieden und Urfehde und
vollzieht das Urtheil (407). Dem Richter in dieser Eigen-
schaft gebürt ein Antheil an Busse und Gewedde und dess-
halb auch ein Pfändungsrecht. Ihm sind die Schergen
und der Nachrichter (Subjudex) untergegeben, welcher die
Gefangenen bewahrt (cippus, id^i carcer civium 409, ubi
captivi servantur 407). Die Ladungen bestellen praecones
und budelli (216. 252) bedelli (392).
2. Als Friedensrichter der Stadt (404) kommt dem Rich-
ter eine höhere und selbständigere Gewalt zu. In offe-
nen Friedbruchssachen richtet und straft er auch ohne
Beirath der Schöffen. Entsteht ein offener W^iffenstreit in
der Stadt, so eilt er mit seinen Knechten (familia judicis
LIX
405) herbei und gebietet Frieden. Erfolgt Widerstand nach
der feierlichen Kündigung des Friedens, so war jeder
Frevler geächtet und verbannt (543). Nach dem Rufe des
Richters musste auch die Nacheile von den Rürgern ge-
leistet werden. Zur Erhaltung der Ruhe der Stadt war
das Waffenverbot in der Stadt ungewöhnhch strenge , be-
sonders heimliche Waffen, z. B. das Stechmesser, miseri-
cors, waren verpönt, im Gegensatz zu Angriffswaffen
(arma offendicula) dagegen nur Vertheidigungswaffen (arma
defendicula) gestattet.
3. Schwieriger ist sein Verhältniss zu den eigentlichen
Stadtangelegenheiten und der Stadtverwaltung zu bezeich-
nen, umsomehr da Rathmänner von den Schöffen, wie er-
wähnt, nicht unterschieden waren. Der Bürgermeister
wird mit den Schöffen dort genannt, wo die Interessen der
Stadt nach aussen vertreten werden, so bei einer Angele-
genheit des Patronats einer Kapelle auf dem S. Jacob
Kirchhof (Urk. 1340. 17. JuH, M. 154). Von den übrigen
Stellen, welche den Bürgermeister erwähnen, können nur
einige im Rechtsbuche auf Brunn bezogen werden. Dar-
nach scheint der Bürgermeister jährlich aus der Mitte der
Schöffen gevvählt zu werden. Vor dem Bürgermeister hat
der Stadtrichter seine Busse einzufordern.
Noch eine Person im Stadtgerichte ist zu erwähnen,
welche, obgleich nicht zum Stadtrathe gehörig, doch in
diesem immer grösseren Einfluss gewinnt. Es ist diess
der Stadtschreiber — notarius, scriba civita-
tis. Er war dem Schöffenrathe untergeordnet, wohl der
einzige Beamte, welcher nebst einem Antheil an den
Gerichtsgebühren auch einen festen Gehalt bezog. Ein
gleichzeitiger Formularius nennt ihn das Auge der Stadt,
das ewig wache Gewissen des Rathes. Er beherrschte
durch Geschäftskenntniss und gelehrte Vorbildung das
städtische Rechtswesen. Der Notarius Wenceslaus (oben
X) bezeichnet als Beruf des Stadischreibers: „Juratis con-
silio aut judicio praesedentibus (jura) ad memoriam dedu-
LX
coro et altontc iiitcrprelari soliicitaro.'' Duii laf^ (Ii(^ Aus-
fcrtlf^un^ aller L'rkuiuieii mul Sehreiben, die Führung der
Stadthiicher ob, er wurde in (leseiiiiften der Stadt ver-
seudet. Da er seit dem XIV. Jaliih. Doctor oder Mai-i-
ster, nieht selten (llericus war, wurde dureh ihn die
Heeeplion des römischen Ileehts vermillelt. Die Gerichts-
handhnji^en, tlenen er re^elmiissiji^ beiwohnen n)usstc,
zeiehnele er zur (iediielitnissliüHV, wie anderwärts, auf
Tafeln ein. Es sind diess die Raths Wachstafeln, welche
sich an einigen Orten noch erhalten haben. Daraus ent-
wickelte sich nach und nach (man kann es hier wie in
andern Slädten verfolgen) das histitut der öfTentlichen
Stadttafeln oder Stadtbücher. Die Grundlage bildet, nach-
dem der Gebrauch von Wachstafeln abgekommen war,
der Liber manualis, als unmiltclljare Aufzeichnung
der öiTenthchen und mündlichen Gerichtshandlungen, und
von vorwiegender Bedeutung für die Verhandlungen über
Eigen und Erbe. Die Tabulae judiciariae (429) als Kund-
schaft der vor Gericht geschehenen Auflassungen und Ver-
gabungen, werden aus jenen Aufzeichnungen mit Wissen
der Schöffen von Stadtschreibern in Reinschrift vollendet
und verkündet, sie werden auch Libri hereditarii, Stadt-
erbebücher, genannt. Für Strafsachen, Achterklärungen,
wird ein besonderer Liber proscriptionum geführt, das
Acht- oder rothe Buch. Für Stadtrechnungen dient der
Liber rationum, das Losungarium. Von grösster Bedeu-
tung wurde aber die Sanmilung der wichtigen Urtheile,
der Liber sententiarum , das eigentliche Schöffen-
buch, das Ordelbuch, Liber sententiarum in quo senten-
tiae inter partes per consules et ab utraque parte con-
ceptae et laudatae ad futurorum memoriam scribuntur,
Rechtsweisungen für spätere Rechtssprüche (oben XLI).
Das Verhältniss des Stadt lichters in Brunn zu der
landesherrlichen Gewall ist schwerer zu bestimmen, als es in an-
dern Städten nach Gunst der Quellen ermittelt werden kann.
LM
Die Frage, ob der Stadtrichter von den Landesfürsten bestellt
ob er lebenslänglich oder zeitweise diese Würde bekleidete, ob
er Gefälle für den Landesherrn erhob, konnte schon D'Elvert (Brunn
73) nicht mit Bestimmtheit angeben, und aus den von uns für
Brunn benutzten Denkmälern werden sich Angaben nur annähe-
rungsweise machen lassen.
Der Blick auf die allgemeine Gestaltung des Stadtrichteramtes
in Mähren giebt den wenigen Anhaltspunkten selbst, die wir über
Brunn besitzen, eine schärfere Begrenzung.
In den neuen grössern Städten findet sich an der Spitze der
Stadtverfassung der Vogt ,,advocatus" als landesherrlicher Be-
amter. Schon im Jahre 1199 advocati civitatum constituli (B.
L 377). In Uncow 1213 (B. IL 68), in Troppau 1271 (B. L 85.
126), in Tribau 1267. 1270 (B. IIL 395. IV. 59). Von 01m ütz
wäre eine Reihenfolge von Stadtvögten aufzuzählen, welche aber
schon zuweilen Judices civitatis genannt sind (1271. 1278. 1281.
B. IV. 4. 84. 210. 228. 250. V. 228). Im Stadtrechte von Iglau v.
J. 1247 wird abwechselnd Vogt und Judex genannt. Krem sie r:
advocatus seu judex (1290. B. IV. 367).
Das Stadtgericht wird häufig in den neuangelegten Städten
dem Anleger übertragen (s. oben S. XXi). So bestellt K. Wenzel IL,
den Dipold genannt Spitaler, villicus von Vöttau, den Erbauer der
Stadtmauern von lermeritz (laromeric) , zum Stadtrichter „judicem
perpetuum" ; das Gericht, nebst Einkünften von Gründen und
Stadtzinsen, erbt auf den Mannsstamm (cc. 1290. Cod. Zdenk 238).
Noch häufiger erscheint aber eine zeitweise Ueberlassung —
Locatio — Verpachtung auf ein oder mehrere Jahre gegen eine
jährliche, gewöhnlich zu drei Terminen des Jahres zu entrichtende
Summe. — Locatio monetae per Moraviam cum judiciis Znoi-
mensibus et Iglaviensibus auf ein Jahr (Cod. Zdenk 5), anderwärts
auf 4 Jahr (Cod. Zdenk 28). Auch der Stadtgemeinde wurde das
Stadtgericht zuweilen auf eine Reihe von Jahren oder ganz über-
lassen , um aus den Einkünften die Stadtbefestigungen herzustellen,
oder nach Brand und anderem Unglück, um das Stadtwesen zu
kräftigen (Cod. Zdenk 41 u. m.). In andern Fällen wurde das Amt
oder richtiger die Einkünfte von den Landesherrn verkauft, Ven-
ditio judicii civitatis cum stuba balneari et piscatione Heinrico et
heredibus c. 1290 (Cod. Zdenk 26). Auch fehlt es im XIII. Jahrb.
nicht an Beispielen völlig freier Richterwahl — Judicem quemcun-
que idoneum elegerint (Cod. Zdenk 40). Judex civitatis electus (Cod.
Reg. 7), — welches wohl dann immer eintrat, wenn die Stadt das
Stadtrichteramt an sich brachte. Zuweilen wurde jedoch auch zu-
LXII
vor den SchoUVn cm Kiiitluss auf cli(; nestcllunf^ dos Uichlcrs üd(M-
Vt)j^les zufi^i^staiidcii (Kroinsior: In constiluundo udvocalo wen jiidicü
vel r«MiH»v«Mul() sctiiliiiioruni consiliiiin re(|uirmnus. u. 121)0. IM V. 3()7).
I'iir (licso KiitwickhiuRfMi fiiidon sich in den Urkunden von
Ij^liMi noch reiche neh'}40. Auch dort wird im XIV. J.ilirhimderl
das StadtrichterJMnl, luaclorium, advocalin, in der Famihe Pilgram
erblich, welche es von IIa im an von Hroda kaufte (a. 1372. D'-
Elvcrt fglau Gl). Früher wurde es von (h^ii Könige mit dem
Mim/rechte auf gewisse Zeit verpachtet. Das Stadtrecht d(!S XfV.
.Jahrhunderts von Iglau verlangt, dass der Richter ein , .geerbter
Mann", ein angesessener BUrger sein soll. — „Wer richter einer
stat will sein, der sol zu der slat gceibet sein, wami ein sein
jeclicher richter ist lleissiger der slat ere und nutz zu besorgen,
wann ein gaste" (Gerichtshcgung IV. 2. Hs.). „Volumus ut, qui-
cumque judiciaria dignitate desiderat frui in civitate Iglaviensi, quod
.Sit civis civitatis habens hereditates, et hoc idco ut profectum ci-
vitatis melius prosequalur et propter unum vel duos annos non
corrodat cives et pauperes civitatis" (Us. K. 181). „Es zimbt uns
bürger wol daz wir berichten, daz in keiner stat di zu dem
königreich gehört kein richter sol sein, den einer" (Stadtrecht
V. 1247. deutsch c. 6).
Noch wichtiger ist die Stellung des Stadtrichters zum Bürger-
meister. ,,Es sol vor ein rat in der stat sein, den sullen richter
und Schoppen die darczu gesworn haben czu banden haben ....
ahvcg sol der richter über vier wochen einen andern bür-
germeister setczen, und den man absetczet der sol demselben
in die tavel geben wi vil er der bürgerphenning aufgehoben hab
und wo si hin gevallen sind." (Hs. K. ISS'').
Diese mannigfaltigen Zeugnisse bekunden die Wendepunkte
einer allmähligen Bildung der städtischen Gerichtsbarkeit in Mäh-
ren, welche in den Grundzügen der Entwicklung 'des Städtethums
anderer Länder entspricht. Das älteste Verhältniss: die Vogtei
in der Hand des Landesherrn, die Ausübung des Obergerichts, die
Einnahme der Einkünfte durch einen von demselben bestellten Be-
amten — durch den Vogt oder Richter.
Hierauf: die Verpachtung, Verpfändung, der Verkauf des Ge-
richts als Rentenbesitz an Einzelne, aucli an die Gemeinde. — Der
weitere Schritt ist die Wahl eines Bürgers zum Stadtrichter mit
Blutgericht. — Die Abnahme von bestimmten Zinsen und einzel-
nen Gefällen für den Landesfürsten fällt hinweg, — der fürstliche
Richter verschwindet aus der Stadtverfassung.
LXIII
Die niedere Gerichtsbarkeit, welche sich schon in den Städten
vorfindet, wird gewöhnlich mit der höheren vereinigt. Bei völlig
neu angelegten gegründeten Städten wird durch die Errichtung
der Erbrichterei die zweite Erscheinungsform nachgebildet. Durch
den Kauf dieses Amtes kann zu einer Gemeinde ein gleiches Ver-
haltniss entstehen. Auch in den kleinen Städten, selbst in Dörfern,
ruht der Unterschied der Entwicklung nur in dem Umfange der
Gerichtsbarkeit, und dem späteren üebergange des Rechts an die
Gemeinde. Wo ein Grundherr ursprünglich Eigenthümer des Stadt -
oder Dorfgrundes war, behält sich dieser die Vogtei und Blutge-
richtsbarkeit vor. oder diese ward an den Vogt oder Richter einer
nahen Stadt gewiesen. — Auch in Märkten selbst bringt die Ge-
meinde häufig Blutgerichtsbarkeit an sich.
Die Angaben über diese Verhältnisse in Brunn sind sehr
dürftig, doch wird sich auch daraus der Gang der Gestaltung er-
kennen lassen. Der landesherrliche Villicus Rubinus (1235. B. II. 298),
procurator regis (1238. B. III. 352) wird (1240 u. 1275. B. II. 374.
III. 55) .Iudex Brunensis genannt; dass er der Judex civitatis war
folgt aus einer Urkunde v. J. 1252 (B. III. 161), in welcher der
Stadtrichter Bernard eine Handlung bestätigt: approbamus registrum
quod nostri antecessores fecerunt Rubinus cum aliis juratis.
Von da ab werden nach und nach als Stadtrichter, aber auch als
Bürger von Brunn genannt: Alramus Judex et civis 1247 (B. III.
81), Bernardus Hardelmon 1252, Dietmar 1281 (B. III. 161. IV. 256),
Jacobus de Ror cc. 1300 (Senkenberg Vision 317).
Das Brünner Stadtrecht (1243) schweigt über das Verhältniss
gänzlich, doch ist gewiss, dass ein Theil der Gerichtsgefälle nicht
im Namen des Fürsten gehoben wurde, sondern dem Stadtrich-
ter selbst zukam. Ob aber die Gemeinde die freie Wahl des
Stadtrichters schon im XIII. Jahrhundert erlangt hat, ist zwei-
felhaft, wenn auch nach dem Vorbilde anderer Städte gewiss ein
Einfluss auf die Besetzung des Richteramtes vorhanden war. Erst
Markgraf lodok ertheilt der Stadt Brunn und den Schöffen das
Recht nach dem Tode des Stadtrichters Johann , genannt Schlemm-
kittel (Schlemmerkhütl), den Stadtrichter und das ganze Gericht
nicht nur zu erwählen, sondern auch zu entsetzen, ohne die Wahl
vorerst zur Bestätigung vorzulegen (a. 1376. D'Elvert Brunn 122)
— potestas judicis per juratos tradita. — Hs. W. pro4?m.
So verliert der Stadtrichter schon frühzeitig den Charakter
als landesherrlicher Beamter, — in demselben Maasse erlangte
aber das unmittelbare Aufsichtsrecht des Fürsten, des Markgrafen,
des Königs, des Stellvertreters derselben, des Promarchio oder
L\IV
Virarius, oinon vcrgrüsscrlen Kinlluss, welcher die Freiheit der
Sludlo bcilrohlc.
Dem Klirslon war dio Stadt Hriinn oline Mittel imtcn-^chcn, in
seinem Namen ühle das Sehnlz - und Schirmrecht der Protonotar,
der Kanzler oder in dessen Abwesenheit der Landes- Kannneror.
Diesem wurde die Neuwahl der Schoflen angezeigt — juratos no-
l)is aut proloMolario nosiro sed in ahsenlia camerario — pre-
sentahunt (1292. B. IV. 3S5). — Allgemein: Ne extra territorium
(civitatis) ad alia Judicia prolrahantur, si forte in nosiro (principis)
judicio convenirc placuerit respondeant coram nobis (1234. B. 11.
26Ü). — Der canjerarius terrae wird immer bedeutender in dem
Staatshaushalt der Fürsten. Nicht allein als oberster Verwalter der
Landeseinkiinfte, sondern durch das damit verknüpfte Scliutzrecht,
welches er über Personen, die ausser dem Landesrechte (jus terrae)
standen, im Namen des Fürsten ausübte. So über Juden und
Kaufleute: servitores camerae familiäres. — Judex civitatis no-
strae nullam jurisdictionem vendicet sibi (in Judeos) sed rex aut
dux vel summus terrae vel regni Camerarius Judicium exercebit
(Jura Jud. 1268. B. IV. 17). Er übcrwaclite ferner die Berg-
werke und ihre Bebauer (Sternberg Umrisse I. 320). Die
Bürger vor allen sind in Streitsachen, wo das Recht verweigert
ist, an den Cämmerer gewiesen: a jurisdictione omnium bene-
ficiariorum (cives absolvimus), solum coram camerario terrae Mo-
raviae aut judice civitatis debeant conveniri (1292. f. Znaim. B. IV.
382). Causae quae ad Judicium Gamerarii nostri pertinent, quas
videlicet in Olmütz, in Bruna et aliis civitatibus nostris Mo-
raviae ipse judicare consuevit, non ipse (Erbrichter) sed camerarius
judicabit (1305. B. V. 186).
In Böhmen nimmt der Untercämmerer, subcamerarius, als Unter-
beamler des Landescämmerer eine ähnliche Stellung ein, ihm sind
die Kaufleute untergeben, er führt ein ausgedehntes Aufsichtsrecht
im Namen des Königs über die Städte, hält Gericht, nimmt einen
Antheil an den wichtigen Gerichtsfällen; aus jenem Vorstellungs-
rechte der neugewählten Schöffen wird eine jährliche Abgabe er-
langt. Gegen die Ausbreitung dieser Gewalt des Camerarius wer-
den oft Klagen erhoben , der König selbst musste die Städte und
Bürger gegen die Willkürlichkeit desselben schützen. In den
Städten setzte er eigenmächtig Gerichte an, obgleich nach der altern
Stadtverfassung er nur dann einschritt, wenn das Recht verwei-
gert wurde. „Wille der richter nicht richten, da soll man aller
erst die sach schieben auf den könig oder kämerer, und der rich-
ter sol darumb geklagt werden" (Igl. St.R.). Die Berührung aus-
LXV
gebreiteter Rechte des böhmischen üntercämmerers, der vice re-
gis handelte, mit der Stadtverfassung von Brunn, zeigte sich am
deutlichsten zwischen Iglau und Kuttenberg.
Nachstehende Urtheile gewähren eine tiefere Einsicht 'in die
Stellung des Königs zu den Städten in Böhmen imd geben Belege
der grösseren Selbständigkeit des mährischen Bürgerthums.
a. Quaesilum est (in Iglavia) ab eisdem (civibus de Cutna),
utrum per aliquem modum camerarius vel alter regis offi-
cialis aliquas causas sibi reservare posset inhibendo ju-
dici et juratis ne ad decisionem causarum procederent earundem?
Sententia. Super quo sententiatum fuit: quia camerarius
de jure nullas causas judici et juratis diffiniendas inhibere posset,
nisi specialiter, de quibus coram eo querimoniae movere n-
tur, vel pro quibus expediendis ad civitatem venire
rogaretur, vel pro quibus a sententiis a juratis latis ad ipsum
fuerit appcllatum, vel in quibus actor contra judicem et juratos
simul tamquam contra reos placitare haberet (K. 245^).
b. Sententiatum fuit hie (in Iglavia): Cum, Martinus de Polna
et Heinricus Slek coram domino Heinrico capitaneo regis Bohe-
miae, qui nomine regis judicio praesidebat, solicitarent: quod se-
cundum jus civitatis pro minori culpa unus solidus
parvulorum vel unus grossus solvi debet (K. 149»). (Es
ist wohl Heinrich von Lippa der jüngere der v. J. 1322-1326 Ca-
pitaneus des Landes war. Chron. Aulae Reg. Dobner M. II. 377.
387. 431).
c. Sententiatum est eidem domino de Lippa: quod vicarius
domini regis, nomine regis in civitate judicio praesidere volens,
ad minus judici et juratis et illis contra quos habet placitare ter-
minum unius quindenae h. e. duarum hebdomadarum
praefigere debet et suis literis intimare, et juratos alia-
rum civitatum, si causa gravis fuerit, et praecipue illarum qui
eodem, quo utitur civitas in qua vult placitare, utuntur jure, sibi
assumere, nisi forte ex causis arduis negotiorum regis vicarium
quindenam oporteret praevenire (K. 149*').
d. Quaesitum fuit a dicto domino de Lippa: Ex quo Chutt-
nenses sententias et jura sua in Iglavia quaererent et ipsi do-
mino regi vel ejus vicario pro emenda minori ex marcas senten-
tiarent, utrum non idem in Iglavia fieri deberet. Super quo sen-
tentiatum fuit: quia Chuttnenses si hoc facerent non jus sed ma-
lam consuetudinera in hoc servarent; unde cum mala consuetudo
non pro lege sit tenenda sed tamquam corruptela restirpanda, do-
minus rex vel ejus vicarius, quicumque secundum jus civitatis ju-
5
I,\V
(licio prncsidoiis in cmciidis (|iiilnislil)('t, (\\\iw in privilogiis jurium
civilatis not.inlur, conUMilnri tonoiiüir (K. 119'').
c. inh'iro^.inle oodcin doinino, cum jus ro^'is majus osset
quam civilo, ulruin non socuiuluin hoc oinoiidue juris rc^gii omcn-
dns Juris civilis in mnpniludine oxcodoro non dohcrent , scnlcn-
tiatuni fuit: quod juratis (;iviln(is tan)(]UQm sui)dilis doniini
rojjis non ossol licituin ali(|uas novas (Mn(Midas niajoros illis,
quas in priv i 1 (•f;;iis jurium civitatis de f^ralia rc^^'is sibi in-
dullas conscriptas liabcront, dictaro vel invcnire , cum inferior in
supcriorom iniperium non luiboat ncc subditorum osset suis ma-
joribus leiiom imponerc sed econverso (K. 119'').
I. Sontenliatum fuit — — domino de Lip|)a: Cum pro mi-
nori culpa et emenda decem marcas pcteret , alle^ans (jucd jus
rcgis lioc postularet, si ipso dominus rex porsonaiilor in civitalc
secundum jus civile judicio pracsideret: in emendis (piae de ejus
gratia et favore in privilcgiis jurium civitatis conscripta super ex-
cessibus quibuslibet cssent, contentari deberet (K. 149«).
II. Die Stadtgemeinde hatte die vollkommene Ge-
richtsgewalt in Criminal- und Civilsachen innerhalb
des Stadtgebietes.
Zunächst in allen persönlichen Angelegenheiten der
Bürger und ihrer Angehörigen, Brodesser ,,comniensua-
les^' und üntersassen „subsides'^, dann aber in weiterm
Umfange in allen Rechtssachen über Stadt- und Bürger-
gut, Erb und Eigen, wenn gleich es in die Hände von
Nichtbürgern gekommen war, darin konnte nur vor dem
Stadtgerichte, vor den vier Bänken „ante quatuor sedilia
judicii" mit Recht erlangt, nur da gültige Verfügung dar-
über getroffen werden.
Die Ausnahmen von dieser Gerichtsbarkeit über Per-
sonen innerhalb des Stadtgebietes beruhten in den Vorrech-
ten der Adelichen, der Geistlichen und Juden für
streng persönliche Angelegenheiten. Neue Beschränkun-
gen in Ausübung der Gerichtsgewalt entwickelten sich aus
dem sich mehr und mehr ausbildenden Aufsichtsrechte
des Landesfürsten über die Stadtgerichte.
Der anfänglich auf einen unbedeutenden Antheil an
LXVII
der Rechtspflege beschränkte Einfluss des Markgrafen und
des Königs und seiner Verwaltungsbeamten wurde, wie
wir oben zeigten, mehr und mehr ausgedehnt; die Be-
rufungen an den Landesherrn in Rechtsangelegenheiten,
anfangs nur ausnahmsweise in seltenen Fällen gestattet,
durch Strafandrohungen beschränkt, wurden unter dem
Einflüsse römischer Doctrin bei deren erweitertem Gebrau-
che zu förmlichen Appellationen, und dadurch musste eine
Unterordnung, welche der freien Verfassung der Stadtge-
richte fremd war, entstehen.
Man kann mehrere Formen der Stadtgerichte (Jus ci-
vile 107. Jus civitatis) unterscheiden:
1. Den ordentlichen Dingtag — Judicium perem-
torium, das gehegte offene Ding — „zu offen Tagen" (430)
Judicium bannitum, das Panteiding, das ungebotene Ding
— es wurde zweimal im Jahre nach dem Drei -Königstage
(6. Januar), dann am I4ten Tage nach Ostern gehalten. Die
Hegung begann in gewöhnlicher Form mit dem Öffnen
der Schranken , mit Berufung der Parteien. Die Verhand-
lungen selbst hatten eine bestimmte Reihenfolge.
An dem ersten Tage wurden in Civil- und Criminal-
sachen die Zeugen beeidet und die Bürgschaftsleistungen
fijr die nachfolgenden Verhandlungen angenommen.
An den folgenden Tagen wurden die Strafsachen ver-
handelt; darnach am nächsten Tage die Schuld- und For-
derungssachen.
In den letzten Tagen die Klagen der Juden gegen
Christen (430).
2. Nächst diesen feierlichen Jahresgerichten wurden
die gewöhnhchen Gerichtssitzungen, Judicium ordinarium,
zweimal in jeder Woche, am Mittwoch und Sonnabend,
für minder wichtige Angelegenheiten gehalten.
3. Auch unter dem Ausdrucke Maniloquium, collo-
quium matitunale, Morgensprache, Morgensprech, erscheint
eine, wahrscheinlich der Gildeverfassung nachgebildete
5*
I.\VIII
HallKSVorsainiiilunp; der SchiiUcii, in wrlclwr ausnjihniswcisc
auch ItticIitsaiif^cloj^onluMlcn ('n(s(lu<Ml(MJ wonlcii köniicn.
4. Als .liKliciuiii cxliMordinarium Nsurdo von dem
Richt(M' auf Vfilaiii^cn der PartoicMi v'm l)osond(»ror Oe-
ricbfstag an.qosolzl und vcM'kiJndct, an wolchein ein niin-
doror (Irad son Oi'lViMitlichkcit und eine geringere Zahl
von SclüWVen lünreiclite.
1. Das Pa 11 1 nid ing, auch Judicium gonor.Tlc, Judicium
comuno (a. 1299. B. V. 117), Präger Hocht {I2G9. a. 120), war
ein Uoclitslag der Slüdtc, \n elcher sich ühcr das Gebiet der Stadt
erstreckte.
Dieses Gericht, welches in Briinii zweimal abgehalten wurde,
erscheint anderorts in Städten unter dem Namen Vogtding als
allgemeines Rügegeiicht , welciies dinch den Vogt oder Richter der
Stadt unter Heiratii der Dorfsciiöffen der Umgegend zur Entdeckung
und Bestrafung der Verbrechen gehegt wurde. Die Bauern des
Dorfes Fritzendorf sollen mit ihrem Ricliter dreimal des Jah-
res zum Vogtding in der Stadt Braunsberg erscheinen — quae-
rant Judicium — ut omnes causae criminales tractarentur. Der
Richter erhält das Dritttheil der vorfallenden Gerichtsbussen (a.
1270. B. IV. 41). Die Bauern des Dorfes Sla wonin (Schnobolin)
kaufen sicli von diesem Vogtgerichte, hier Pantheding genannt, los.
Sie geben dem Vogte von Pustmir eine Geldsumme ,,pro judiciis
generalibus — tenentur dare marcas — in comuni seu gene-
rali judicio liberi esse debent" (a. 1299. B. V. 117). Der Richter
des Dorfes Pozmansdorf muss dreimal des Jahres in der Stadt
Freiburg mit zwei DorfschöfTen erscheinen ,,ter in anno Judicio
generali quod Foitding dicitur — mettertius cum duobus scabi-
nis interesse" (a. 1294. B. V. 14). (Stenzel 221. Zimmermann mark.
St. 1. 200). In spätem Jahren haben die Cämmerer und Unter-
cämmerer das Recht der Abhaltung und Ausschreibung solcher
allgemeinen Gerichte in Städten in Anspruch genommen (s. ob. LXV).
2. Für den Adel (Nobiles et Wladicones debent in judicio
suae provinciae conveniri 32) waren die Landrechte, judiciae ter-
rae, die eigentlichen Gerichtsstellen.
In allen Verhandlungen über das Grundeigenthum des Adels
behalten die Zuden eine vorwiegende Bedeutung durch die dort
aufbewahrten Gerichtsbücher, Landtafeln, Tabulae terrae genannt.
„In tabulas Olomucensis Zudae ad quam universae provinciae Mo-
LXIX
raviae se reclinant (a. 1303. B. V. 167). Da werden alle Geschäfte,
welche sich auf Grund und Boden beziehen , abgehandelt (coram
nobis (camerario) et nobilibus qui aduerunt in Olmütz in Zuda (a.
1305. B. V. 192). Viermal des Jahres erscheinen die Adelichen
um bei Oeffnung der Gerichtsbücher zugegen zu sein (1292. B. IV.
383. Palacky Forml. II. 213). Diese Landrechte entsprachen der
alten Eintheilung des Landes in Provinzen. — Später wurde eine
Vereinfachung Bedürfniss und die Jamnitzer und Znaimer Zuda mit
dem Brünner vereinigt, es giebt später nur zwei Landrechte und
Landtafeln, die Brünner und Olmützer (1348. Dudik Gesch. Quell.
L 124).
In persönlichen Angelegenheiten werden Hofgerichte, ju-
dicia curiae, von überwiegendem Einflüsse, und durchbrechen die
alte Competenz der Landgerichte. Sie verbinden sich mit dem
ursprünglichen Burggrafengericht der Hauptburg und des gewöhn-
lichen Aufenthaltes des Fürsten und des Versammlungsortes der
Adelichen, Vasallen und Amtleute. Dort wurden nach der Natur
der Sache auch die Lehnssachen in dem Rathe der Genossen
entschieden, so dass sich dann bei dem Hofgericht die eigent-
liche Lehngerichtsbarkeit festsetzte oder das Hofgericht auch Lehn-
gericht wurde.
So entstehen neue Gerichtsstellen des Adels, welche deutliche
Spuren der allmäligen Bildung erkennen lassen, und deren Compe-
tenz schwer zu bestimmen ist. Die besondere Gerichtsbarkeit der
Landes- und Hofb eam ten in einzelnen Dingen kann nur au-
gedeutet werden, die Ausführung liegt ausser unserm Plane.
3. Die Geistlichkeit steht seit den ältesten Zeiten unter
eigenen von allen andern getrennten Gerichten (Urk. 1144. B. I. 228.
Jura suppan. B. 11.209). Die Jurisdiction des Bischofs über alle zum
Clerus gehörige Personen bleibt unbestritten. Der Bischof übt diese
Gerichtsbarkeit selbst, entweder in Synoden (1268. 1278. B. IV. 12.
214. 21T) oder durch delegirte bischöfliche Richter (1284. B. IV. 280)
aus. — Ferner die Gerichtsbarkeit des Archidiaconus (1284. B. IV.
283), des Decanus (1275. B. IV. 168. 159), des Plebanus. Beru-
fungen an den Erzbischof von Mainz in geistlichen Streitsachen
(1269. B. IV. 31). Delegirte Gerichte des Pabstes (1275. B. IV.
140). Der gewöhnliche geistliche Richter ist der officialis curiae
episcopalis.
Das Forum spirituale ('07. 727.) Judicium canonicorum (453) ist
das klerikale Gericht. Doch auch Laien werden in geistlichen Sa-
chen vor diese Gerichte gezogen. — Als „causac ecclesiasticae
quae ad jus divinum pertinent (180)" erscheinen Ehebruchsachen
■ W
\'.i ZeluMil - \iii(l l>nlr()natsnnf5clr;4oiihcilon, Kotzoroi, Znuhcroi uiui
Stroil iilior \Virkuii{^ «Irr Kvcommunicilioii (13. Ki. 180). Mit die-
ser ^oistliclion Gorichlsharkcit hat j(!ii(^ iiichls f^nnieiii, welche
(li(5 Goisllic'hon als (Jnmdhcsitzor über ilirc lIrjttMgol)cn(Mi ausüben.
Sie ist der (iruiidgericlilsbarkeit des adelicheii und bürgerlichen
Besitzers analog.
Eine f^rosse Selbständigkeit bewahren die Städte bei dinglichen
Klagen der Geistlichkeit, welche Stadigut und Sladtrecht betrcfT(!n,
die nur von dem Stadigericht mit Wirkung verhandelt werden kön-
nen (107). — Zuweilen unterwerfen sich die Geistlichen selbst
dem Ausspruche der Stadtgerichte : „ fccimus quod non decebat
nostro juri dcrogantes comi)arulmus ante tribunal in (civitate) Tri-
bovia" (1270. B. IV. 59).
4. Die genossenschaftliche Individualisirung deutscher Zustände
führte noch zu einer weitern Specialisirung der Gerichte.
1) Die Juden standen unter einem Judenrichter, der jedoch nur
einzelne pcrsönliclic Angelegenheiten nach Sitte und Brauch rich-
tete. Dann gab es nebenbei gewiss noch ein rabbinisches Schieds-
gericht und eine religiöse Disciplin in Gewissens- und Ceremonial-
sachen (132).
2) Audi die Zünfte und Innungen strebten darnach eine ei-
gene Gerichtsbarkeit sich anzueignen. — Doch die Versuche, die
Grenze der Gerichtsbarkeit auf eigentlich bürgerliche Streitigkeiten
auszudehnen, oder gar auch selbst dingliche Sachen, Aufgaben
der Zechen in ihren Versammlungen, abzumachen, wurde auf eine
strenge Weise gerügt (325).
3) Für Bergwerk- und Weinbausachen bestanden eigene Ge-
richte. In letzterer Beziehung berief man sich nach Falkenstein in
Oesterreicl» (ubi antiquiora sunt montana vinearum), als weitere
Quelle des Rechtsbrauchs über Weinbausachen. — In erster In-
stanz entschied der Bergmeister, Magister montium (478).
111. Die Gerichtssprache war vorwiegend die deut-
sche, es finden sich nur wenige Spuren der böhmischen,
zudem erst in den jüngeren Handschriften. Fast alle Vul-
gär-Benennungen zur Verständigung des lateinischen Tex-
tes sind in deutscher Sprache, vulgariter dicendo (4.202.
349. 430), apud vulgum (114), hoc est quod vulgares
dicunt (149), vulgo dicendo (367. 368), vulgaribus ver-
bis, quod in vulgari dicitur (19). Die Stadtleutc, das
Stadtvolk (vulgus) spricht deutsch, es war die allgemeine
LXXl
Volkssprache {qiiod vulgares dicunt). Desshalb werden
Gegenstände des tagläglichen Gebrauches in dieser Spra-
che bezeichnet. Selbst die Bauern der umUegengen Dör-
fer verstehen nur deutsch (479). Die Klagen werden auch
dort in deutscher Sprache vorgebracht (161. 435); die
Eidesleistung (494) und die Verkündigung des Urtheils
(525) geschieht in deutscher Sprache. Für Brunn selbst
die Aussprüche des Richters (418). Briefe werden in die-
ser Sprache vor Gericht gebracht (383), und das Be-
dürfniss führte dahin, die ursprünghch in lateinischer
Sprache abgefassten Jura originalia in die deutsche Spra-
che zu übersetzen und so anzuwenden (Beilagen I. u. IL).
Der erweiterte Verkehr bringt mehrere deutsche Dia-
iecte vor Gericht; die Mundart der Sachsen, der Schwa-
ben, der Rheinländer und der Wiener war auch damals
so abweichend wie jetzt, und bei der Formstrenge des
Verfahrens mochte diess zu Irrungen Anlass gegeben ha-
ben; am meisten wurde dies fühlbar bei den Eideslei-
stungen: Jeder sollte da nach der ihm angebornen Sprach-
weise sprechen (455).
Dieser vorwiegende Gebrauch der deutschen Sprache
in Brunn, berechtigt zu der Annahme, dass unter dem
Bürgerstande die deutsche Sprache vielleicht mehr als in
den spätem Jahrhunderten herrschend war, was sich
durch ähnliche Erscheinungen in Böhmen noch bestäti-
gen lässt.
In Böhmen war zu jener Zeit die deutsche Sprache
in den Städten allgemein gebräuchlich. Als Karl IV. seine
Braut, des Königs von Frankreich Schwester, Blanka von
Valois , nach Prag brachte , lernte diese die deutsche,
nicht die böhmische Sprache, um sich dem Volke ver-
ständlich zu machen (ut autem hominibus benignius pos-
sit convivere linguam teutonicam incipit discere et plus
in ea solet se quam in linguagio bohemico exercere, nam
in Omnibus civitatibus fere regni et coram rege comu-
nior est usus linguae teutunicae quam boemicae ista
LXXII
vice. Vcivv von Zillau, Chron. Aul. Heg. Üobiicr Monuiii.
V. 469).
Hoi oit^fiillichcn (ienclilshjin(lluni!;(»n wurchni cloiinoch
diu Auf/.oichniint;on der Notare nach aller Uel)unf^, wenn
auch nicht die Urtheile, in lateinischer Sprache vcrfasst,
wie iilxM'haupt Auf/eichnuni^en und IJenicrkunj^en, welche
nicht iiir tlas Volk und die Parteien hestiinmt waren,
(ianz ähnliche Verhältnisse linden sich in Lübeck, Frank-
furt und llanil)urg.
IV. Aus dem reichen Stofle für Privatrecht sollen
nur einzelne wichtige Grundsätze liervorgehoben werden.
Die von dem gemeinen Rechte abweichenden Siitze
des Brünner Stadtrechts werden noch bis ins XVlll.
Jahrhundert neben der Geltung der böhmischen (der so-
genannten Rudolfinischen) Stadtrechte, welche in Mähren
eingeführt wurden, angewendet; man berief sich noch
immer auf das „Jus Municipale Brunnense" und bezeich-
nete damit die früher beschriebene Incunabel.
Ueber Alterverhältnisse finden sich in den Sprü-
chen nur zum Theil deutschrechtliche Grundsätze; das
Mädchen ist mit 12 , der Jüngling mit 15 Jahren zu seinen
Jahren gekommen (515. 518), doch erst nach vollende-
tem 25. Jahre kann man vor Gericht verhandeln. Der
Entführung eines Knaben unter 18 Jahren wird Erwäh-
nung gethan (516).
Die Stellung der Frauen im Stadtrechte ist nicht
ohne Eigenthümhchkeit. Die Frau kann vor Gericht kla-
gend auftreten, sich zu Eid verpflichten und hat die Fol-
gen der Verhandlung zu tragen. — Auf das Beneficium
nmUebre hat sie als Beklagte Anspruch (487). Von dem
Schuldner des abwesenden Mannes kann sie binnen Jahr
und Tag nicht belangt werden, wohl aber wegen kleine-
rer Streitgegenstände; so wegen Gerade, ornatus mulie-
bris (487). Nach dem Ablaufe des Jahres können die
Schuldner des Mannes sie wohl belangen, doch sie ge-
LXXIII
niesst noch Vortheile in der Form der Eidesleistung (500)
und kann sich durch den Nachweis, dass ihr Mann noch
lebt, der Klage ganz entziehen (497). Während der Ab-
wesenheit des Mannes, sobald dieser bei einer Vorladung
von 6 Wochen nicht erscheint (502), führt sie vollberech-
tigt ihre und ihrer Kinder Angelegenheiten. Grossjährige
Ehefrauen verwalten die Güter ihrer verschwenderischen
und willesunfähigen Männer ohne Bestellung eines Gu-
rators und können rechtskräftig darüber Verträge schlies-
sen. Die Wittwe kann die Vormundschaft über ihre ei-
genen, nicht über die Stiefkinder führen „curam filiorum
et bonorum^^ (502). Die Wittwe ist überhaupt völlige Her-
rin ihrer Güter und als Klägerin und Beklagte selbstän-
dig rechts- und gerichtsfähig (500. 507. 498). — Auch
nach eingegangener zweiter Ehe kann sie wegen früher
übernommenen Verbindlichkeiten belangt werden.
Von dem Geschäfte des Schiedsrichteramtes, welches
ein officium publicum genannt wird, ist die Frau ausge-
schlossen; doch wird sie in bestimmt bezeichneten Fällen
zur Zeugenschaft vor Gericht zugelassen (503).
Durch die Ehe tritt die Frau aus der Gewalt des Va-
ters „per matrimonium emancipatur a patria potestate"
(205), und wird eigenberechtigt „sui juris efficiatur" (501).
Der Mann erlangt aber die Vormundschaft und Gewer
über die Güter: „mulier enim ducens virum non solum
sibi sed bonis suis in rectorem praefecit et magistrum"
(168. 504). Ueber die Aussteuer (Heirathsgut) kann sie nur
mit Zustimmung des Mannes verfügen (507). Alle Ehe-
beredungen und Bestimmungen „contractus matrimonii"
(185), über Heirathsgut geschehen vor Zeugen, homines
nuptiales, heiratleut, rinkleut (207. 525), deren Aussage
bei Rechtsfragen und Verhandlungen eine vorwiegende
Bedeutung und höhere Beweiskraft hat. Die Bestellung
des Dotalitiums an Liegenschaften und Stadterbe geschieht
vor Gericht (196. 198).
Das germanische Witthum (pretium corpore desersi-
LXXIV
liim, wird auch Dos -cnaniil l!)h. 199. 202. 207), cr-
scIkmiiI ahs Dolaliliuin. l'j^ciillHinilicJi ist, dass dio I'rau
dein Manne v'ww Dos milhriiii^t , die 1/3 von dem Do-
lalitiiiiM beträtet, wcichos der Mann der Frau {^iebt (201.
191. J94).
Der Mann kann das Gut i\rv Vv;\\\ nin- in Noth ver-
äussorn (192). bei Lie^enscliallen ist die (iiilti^keit dos
(lescliäflos inuner an ibr(* beisliinnuniLj; t^el)un(len (19f). 195).
Spuren der siiclis. (Jei*ad(^ dürfte man in dem l">bre(htc
der Frau auf ihre Kleider \md Schmuck in dem Dritttheil
des Ilausrathcs imd deren Scheidung von Heeri^eriitlK» vt-
kennen (207). Als ein besonderes Lokalrecht von briinn
„jus privatum et locale civitatis Brunncnsis'^ wird die Erb-
folge der Frau in das Gut des Mannes bei unbeerbter Ehe
aufgeführt; bei beerbter Ehe gebürt ihr ein Dritttheil (200.
355. 364). — Verlust des Dotalitiums (186. 187. 188).
Im Erbrechte siegte überhaupt nicht so rasch das
fremde Hecht, obschon die Lehrsätze des römischen Rechts
allenorts in den Sprüchen aufgeführt sind. Das prakti-
sche Bedürfniss und althergebrachte Herkommen hielt sich
lebendig und bewahrte das Kiesen des Jüngsten (343),
das Sachs. Drittel (344. 364) und viele andere Grundsätze
des deutschen Rechts.
In Vormundschaftssachen (wegen unreifen Al-
ters) ist zu bemerken: Die Tutela und Gura Bonorum
wird unterschieden (502). Der Stadtrath erscheint als
Obervormund, die Schöffen haben die Sorge über die
Waisen (502. 517). Zur Vormundschaft über die Kinder
ist der nächste Schwertmagen berufen (147), doch kann
auch die Mutter, nicht aber eine Stiefmutter, die Vor-
mundschaft übernehmen (502). Die Rechnungslegung der
Vormünder (148), ihre Bürgschaftsleistung (142), die
Rücklegung des jährlichen Gewinnes (143) ist angeordnet.
Die Erhaltung, ja Vermehrung des Waisenvermögens ist
die erste Sorge, daher demjenigen, der dafür am meisten
LXXV
ZU thun verspricht, selbst vor nähern Verwandten der
Vorzug gegeben wird.
Von Vertragsformen soll hier nur Einiges genannt
werden. Das Gültgeschäft, der Rentenkauf, der Ewig-
zins, census perpetuus (118), Stadtzins, census civitatis
„erbezins", erscheint auch in Brunn als ein bestimmter
jährlicher unablöslicher Zins; hiernach war der Erbezins
selbst Gegenstand weiterer Veräusserungen. Am häu-
figsten machten die Geistlichen, um so ihre Renten zu
sichern, von dieser Form Gebrauch. Das Grundstück
oder dessen Gerechtsame werden als haftend angesehen.
Die Gülte ging allen älteren Schulden des Inhabers nach
(118) und trifft das Zubehör der Güter und Häuser (was
niet- und nagelfest ist), so die Einrichtungsstücke der
Badestuben und Brauhäuser (123). Das Gültrecht gewährt
kein Vorkaufsrecht und beschränkt den Eigenthümer nicht
in seinem Verfügungsrechte, noch konnte man verlangen,
dass noch ein anderer Gegenstand nachher neben Haf-
tung des Grundes oder Hauses verpfändet wurde (120).
Die Belastung und Ueberbürdung des Grundvermö-
gens durch Gültverträge wird bei der Erhöhung des Ver-
kehres und dem Bedürfniss eines rascheren Umsatzes
des Vermögens in vielen Städten gleichzeitig immer fühl-
barer, desshalb erheben sich immer mehr Stimmen ge-
gen die ursprüngliche Unablösbarkeit des Ewigzinses. Kö-
nig Johann gestattet in Brunn den Zins mit lJ/2 Proc. in
Kapital zu verwandeln, dem Gültpflichtigen das Recht der
Kündigung (redemtio jure civitatis) (!21). Man konnte
eine Mark Gülte mit 6 Mark lösen, ein ungleich günsti-
geres Verhältniss als in Prag , wo 2 Proc. , d. h. eine
Lösung die Mark mit dem zehnfachen Betrage, gestattet
war (119).
Von dem Ewigzins ist der Grundzins (census em-
phyteuticus, Burgrecht, Purckrecht 283) zu scheiden, wel-
cher von einem nach deutschem Rechte ausgesetzten Grunde
I.WVI
an ilcii Herrn ilcs Ho(l(»ns }^(»zal»It wird (c(;nsiis (jucm ru-
slici a piiina villai'uni localioni' doininis fuiidi soivunt
118), vv <Mschoinl als ((misus constitutiis. In der llcj^cd
cntscluMdot über (jrösso nnd Ikischaironlicit dieses Zinses
der Vertrag, sonst das (Jewolinheitsreclit (coniinunis villa-
ruMi (piae suh censu locantur consuetudo et jus 118). Bei
Heurtheilung dieses (jescliäftes werden roniisclu; Grund-
sätze über die einphyteusis (283. 284) neben deutschen
vorgebracht. Der Herr kann ohne Hülfe des Richters den
Zinspllichtigen (tributarius, subses) pfänden, Sjähiiger Zins-
rückstand gestattet die Einziehung des Grundes, doch niuss
jedes Jahr der Rückstand ötTentiich vor Gericht verkündet
werden. Der Zinspdichtige führt selbdritt den Beweis
der Zahlung des Zinses gegen die Einsprache des Herrn
(117. 281).
Bei Kauf, Schenkung und den übrigen Ver-
trägen ist ausser einigen kleineren Eigenheiten kaum
Wesenthches zu bezeichnen. Römische Rechtsi2;rundsätze
walten hier in grösserem Umfange ob (282). Verkauf von
beweglichen Sachen und der Verkehrsgegenstände musste
auf offenem Markte (in foro publice) geschehen, über
Kaufauftrag wird ein lehrreicher Fall aufgeführt (274).
Zur Vollendung eines Geschäftes und besonders des
Kaufes gehört die Gabe des Gottes -Pfennigs als Zeug-
niss des Geschäftes (denarius qui omnem contractum fori
ratificat 280).
Gewisse Kaufgeschäfte konnten nur vor bestimmten
Personen geschehen, vor zwei von den Kaufzeugen un-
terschiedenen Subemtores „ Unter käuffel", bei Markt und
Handelsgegenständen (707). — Mercipotales , Lit copiales,
Lei-Kaufleut, Lei -Käufer, Kaufszeugen, welche nach abge-
schlossenem Geschäft den Leitkauf, mercipotum, vollzie-
hen. Dieser schliesst den Rücktritt von dem Geschäfte
aus (4).
Der Vei'käufer muss dem Käufer den freien Besitz
der Sache überlassen und bei Grundstücken den Verkauf
LXXVII
gerichtlich vertreten und gegen Ansprüche dritter Perso-
nen zur Zeit Gewer leisten, üer Käufer kann die Wan-
delungsklage bei Pferden anstellen, welche 2 Haupt-
mängel haben, herzschlagig (haertschlagig) und rotzig.
Doch erlischt diese Klage binnen 3 Tagen (278).
Die Gewer leis tun g (warandia) „disbrigatio^^. Land-
schirm, wegen jeder Arrestatio. Ein Versprechen, die ver-
kaufte Sache von allen Ansprüchen frei zu machen „dis-
brigare eam" (594).
Bei Verträgen über Stadt -Eigen und Erbe vor den
offenen echten Ding (coram judicis et juratis 325, co-
ram actuato judicio 325), konnte nur gegen Einweisung
in den Besitz und dessen Folgen die Einsprache bin-
nen Jahr und Tag geschehen (praescriptio in jure ci-
vili et annua et diurna 322). Während dieser Frist
muss der Verkäufer den Käufer schirmen. Gewer lei-
sten, Landesschirm (disbrigatio). Die Form der Einwei-
sung: der Verkäufer giebt das Gut vor dem Richter auf
und der Richter weist den Käufer ein. Innerhalb der
Stadt genügte für die Sicherheit der Gewerleistung der
städtische Besitz. Nichtangesessene mussten dafür Bürg-
schaft leisten. Die Realgewerbe und Realrechte werden
dem Erbe und Eigen in Hinsicht der Uebertragungs-
formen gleichgestellt. Die Innungen suchten in ihren
Versammlungen auch die Uebergaben von Zunftgerechtig-
keiten vorzunehmen (325): dagegen erhob sich der
Stadtrath.
Besondere Forderungsrechte mit lokaler Färbuns sind
noch anzuführen: „Spielgeld" Spielschuld ist nach altem
Stadtbrauche nicht vor Gericht klagbar (173). — Das
„Trinkgeld" (debitum pincernae) kann nur durch den
Wirth im Stadtgericht innerhalb der Mauern verlangt wer-
den. Der „Lidion" (pretium debitum) kann nur die Dienst-
person oder ein gedungener Arbeiter, servitor oder ope-
I.WVIII
rarius convontiis, lordcM'u, welcher die Mietho (convenlio-
iiein) (M-\vt'is(Mi k;iiui.
lune hesondcrc Vermitlluiii^ dos Gerichts Ix'i ciir/.cl-
lUMi \ CrlraiiSf^eschiiltcMi w iiidc liiuilii^ von den ParteicMi
j^elordert, in Form eines Zeuf^nisses iil)er die vorj^enoni-
nuMie i;eri(li(liche ll.indUini;: (U(^ Verkündii^unj^ des Ge-
schürtes in (h'n \'ierl)iini\en ; si(* nannte; man „L'i-kunde'' (Jus
leslimoniak«, jus (|uo(l urkund dicitur 352), das beurkun-
den des Geschäftes durch das Gericht (publicatio f|uae
dicitur uikund 439). Sie wiid hesonders eruäluit hei
Protestation (protestatio ])er urkund 330), bei {^(^zahllem
lleiratlis^eUle (186), bei Abschluss eines Zinsvertrages.
Auch die GerichtsaJji^abe für die Handluni^ kommt i^leich-
falls unter den Namen „urkund^' vor (denarii judiciales
(jui urkund dicuntur 341).
Von gemeinrechtliclicn Bestarkungsverträgen erscheint
am häufigsten die Bürgschaft „cautio fidejussoria neben
der cautio pignoraticia und juratoria" (371.422). Die Bürg-
schaft nimmt ausserdem im Strafrechte eine sehr wichtige
Stellung ein. Zur Bürgschaftsleistung war nur der Einge-
sessene berechtigt und in höheren Sachen nur dann, wenn
er 50 Talente städtisches Besitzthum hatte (290), ferner
Bürgschaft für das Erscheinen vor Gericht (289). Bei Ein-
lassung in den Streit w urde Bürgschaft geleistet für Scha-
den und Ausgang der Sache (554. 422) [(210 — 213)].
Das Einlag er (obstagium) konnte solidarisch ülDer-
nommen werden (130. 131). Als Sicherung der Geld-
schuld und Bestärkungsmittel der Verträge kennt man das
deutsche „halten zu Hand und Halfter", das Ant-
worten zu Hand, die Uebergabe des zur Schuldzahlung
verurtheilten Schuldners durch den Bichter an den Gläu-
biger, der ihn bei Wasser und Brod halten soll ohne
Fesseln, doch ist ihm die strenge Form gewährt, den
Schukhier auch dem Unterrichter auszuliefern, der ihn
, .stocken und blocken" konnte. Das Schuldgefängniss
LXXIX
währt nur 14 Tage, dann entlässt ihn der Gläubiger. Er
leistet das eidliche Versprechen, dass er einen Drilttheil
des fernem Erwerbes dem Gläubiger zuwenden wolle. —
Der Gläubiger kann auch dem Schuldner, wo er ihn an-
trifft, zur Deckung der Schuld das Dritttheil seiner fah-
renden Habe, selbst an Kleidung, nehmen.
V. Für das Strafrecht lässt sich aus den einzel-
nen Sprüchen eine Reihe von Verbrechen aufführen und
die Scheidung der Strafbarkeit der einzelnen Handlungen
erkennen.
Die Manschlacht (homicidium) wird immer vorerst
genannt , aber Meuchelmord (mortificatio) , dann Raubmord
(reraup, mortificatio quod adnexum spohum habet) von
einfachem Mord und Todtschlag geschieden, diesem der
culpose Todtschlag (Tödtung) bei Fehde und Nothwehr
entgegengesetzt. Bei Meuchelmord und Raubmord ist das
Verfahren auch rasch und summarisch — nur Eine La-
dung, auf Nichterscheinen folgt die Mordacht — auch
ohne Vertheidigung durch Vorsprecher.
Ganz straflos bleibt Tödtung eines Mannes der den
gebotenen Strassenfrieden verletzt, der den Ruf des Rich-
ters bei städtischer Fehde nicht achtet und mit den Waf-
fen betroffen wird. Als Strafe soll selbst den Getödteten
der Kopf abgeschlagen werden. Culpose Tödtung durch
Werfen und Schiessen wird dann gestraft, wenn sie auf
einer gangbaren Strasse vorfiel (374).
Die „redliche Tödtung", nach andern Quellen: „der Todt-
schlag ausser der Friedenszeit aus ehrbarem Anlasse" (ex
honesta causa), wird durch Bedefart gesühnt (376). Auch
die Tödtung in offener Fehde (inimicitia manifesta) wurde
nicht als Mord (mortificatio dici non potest quilibet cavere
sibi potest 526) betrachtet. Straflos ist die Tödtung bei
Nothwehr (vim vi repellando 367).
In der Behandlung der Nothwehr scheidet sich das
Brünner und Magdeburger Recht. Dieses fordert, dass
I.WX
ivM'h (Ic'in l'iill i\vv TixlhiMp; dein Hichtcr sogleich die An-
zoifj;c f^tMunclil und (his Scliwort ;uis}4(^li(;fert worden inüs-
s(\ — auf (»in so hoschlcunij^tos VtM'fahrcn wurde» nach
nrüiuKM- H(>clit niolit Ix'standon (369). — Des Ycrdaclitcs
der Tiidluni; inussl(^ man sich mit (i Zeuj^cui entwehren,
iiKUMu man so die Notliwciir erwies. Straflos bleibt auch
(he Tikltung (U's Geiichteten, wenn (heser Gewalt versuclit
(602). Für die Mitliiille des Todtschla^s und anderer gros-
sen Verbreclien erselieint der Name Voll ei st (709): „ope-
ram dare (>t consiliuuj praebere" (725).
Von andern Verbrechen fiihren wir Gewalt an Frauen:
oppressio violenta, delloratio viri^inis, coi;nilio carnalis ;
letztere bleibt an einer persona levis straflos (495).
Für den Beweis des Verbrechens sind genaue Nor-
men für die verschiedenen Arten gegeben: Nothzucht
muss binnen drei Wochen von der That angeklagt wer-
den, widrigens das Klagrecht erloschen ist. Die oppres-
sio violenta wird mit Gerüfte und Leibzeichen beklagt.
Die Siebenzahl der Zeugen findet sich in Uebereinstim-
mung mit anderen Quellen bei Nothzucht und Adulterium.
Bei Mädchenraub kennt das Stadtrecht noch eine
altdeutsche Rechtssitte. Das Mädchen und den Räuber
stellt man in einen Kreis von Verwandten und ehrbaren
Zeugen. Jener soll weder durch Drohungen noch Bitten die
freie Entscheidung verkümmert werden, es soll ihr die
Wahl bleiben sich ihrem Entführer oder den Eltern zu-
zuwenden. Der Entschluss des Mädchens ist für das
Schicksal des Mannes entscheidend. Im letzten Falle trifft
ihn der Tod, im erstem führt er sie als sein Eheweib
nach Hause, obwohl ihn dennoch als Störer des Stadt-
friedens der Rechtsnachtheil trifft, dass er den Erban-
spruch auf das Gut der Frau verUert (492. 521) [(101)].
Den Ehebruch kann nur der Mann mit Klage ver-
folgen; trifft dieser die Frau und den Ehebrecher auf
handhafter That, so kann er beide tödten und entgeht
durch die Anzeige jeder Busse (490).
LXXXf
Zu den schweren Verbrechen wird der Bruch des
Hausfriedens, die „ heimsuche '% invasio domus (725);
gezählt. Raub und Diebstahl einerseits und Kirchenraub,
Beraubung eines Todten und andere quahficirte Arten
andrerseits, werden, wie allenthalben in Deutschland, in
Hinsicht der Bestrafung und in dem Verfahren genau ge-
schieden (300 fl'.). Das gestuhlene Gut ward Jahr und Tag
bewahrt, um es dem Eigenthümer zu verabfolgen (300. 309).
Nach dieser Frist und nach dem öffenthchen Ausrufe fällt
ein Drittheil desselben dem Richter zu.
Eine vollständige Reihenfolge der übrigen Verbrechen
und Vergehen aufzuführen, macht die Anordnung des
Schöffenbuches überflüssig, da sich daraus leicht die ein-
zelnen wichtigen Fälle auffinden lassen.
Auf die Bemessung der Strafbar keit der einzelnen
Handlungen hat die Idee des Stadtfried ensbruchs
entscheidenden Einfluss. Alle schweren Verbrechen wer-
den als Bruch und Gewalt am Stadtfrieden aufgefasst und
der Verbrecher als Verletzer des Friedens bestraft. Dies
tritt in einem Falle am deutlichsten hervor, wo eine Ver-
wundung an einem geweihten Orte von dem Beschuldig-
ten dreifach gesühnt — tripliciter emendari — werden
muss: dem geisthchen Gerichte als Bruch des Gottesfrie-
dens , dem weltlichen Gerichte als Bruch des Stadtfriedens,
dem Beschädigten mit dem Schadenersatze (727). Der
Bruch eines von Richter und SchölTen ausdrücklich in
besonderen Fällen gebotenen Friedens unterliegt aber ei-
ner ungleich höheren Strafe, als jede andere schwere
Missethat, und der Vorgang gegen den Friedbrecher ist
von dem gewöhnhchen Strafverfahren geschieden (48). Ihm
ist das Recht der Bürgenstellung und die Vertretung ge-
nommen; auf die That selbst folgt die öffentHche Ladung,
beim Nichterscheinen sogleich die Ächtung des Flüchtigen.
Von dem Rechte der Verwandten, eine an der Fa-
milie begangene That zu rächen, finden wir nur verein-
6
lAWII
/('lU' i\iiclikliinii(^ in (Mtiiucui S|)riichen. Den Vciwandlcn
wird (M'st (liiiii) der Lcicliiiaiii des (ieuKH-dcIcMi zur licor-
dif^uH}; luMMUsi^ci^chcM, svciiii si(Hiiir^sclijilt j^cIcMslct , dass
sio von j(»(l(M' Hache ahslclicn und iMicdcn liallcn wollen
(410). Aneli die Parteien niussten l)ei jeder strafriu^htli-
elien Verliandlnnj; Hin'iischan leisUui, dass sie dem Ge-
rielite ijjehorelien, den Spiueh d<'s (leriehts als Hecn-
dic;nni^ dei* weiteren FeluU^ anselui und nicht eiiicinniich-
liij; Haclie nehmen wollten (2J)2).
In den verschio(U'nen SIrafarten dcM* \ erbrechen zeif^t
sich die Mannii^faltii^keit mittelalteiiicher Formen. Die Todes-
strafe „capitis sententia" (554) ist el)enfalls die höchste und
gewöhnliclie Strafe „das höcliste Gericht'* „liöchste iiecht^',
und tritt in allen schwoi-en Stiailallen ein. Das Schwere!
„poena gladii" (522) , „decollatio capitis-' (488.553), „trun-
care capite^' (530), als Strafe von Raub und Mord (522),
Raub einer Wittwc, Friedbruch (330), scheidet sich von
der mindern Strafe des Galgens „suspendere in ligno, in
patibulo", der gewöhnlichen Strafe des Diebstahls (544.
545. 549). Die Galgenstrafe wurde durch Ketten geschärft,
bei Betrug und Hehlerei (525. 302. 549). Das Lebendig-
begraben ^vird bei dem Verkauf eines Kindes an einen
Juden erwähnt. Besondere Schärfungen der Todesstrafe,
als Radebrechen, Pferdeschleifen, treflen ganz ausgezeich-
nete Verbrecher. Dahin zählt einmal die Verletzung
des Gastrechtes durch Mord „das tuet man czu einem
bilde, dass sich eii;i jeglich vor semlich bosheit huete'* (525).
Der Fälscher von Urkunden (372), der Brandleger (384),
der Dieb geweihter Hostien (544), wird mit dem Feuer-
tode bestraft. Verstümmelnde Leibesstrafen: Ausschneiden
des Auges steht auf Theilnahme am Kindsverkauf (537),
Abschlagen der Hand auf Fälschung von Schlüsseln,
Münzen (273. 258. 548) , Abschlagen des Daumens auf Fäl-
schung von Würfeln (546. 485). Dem Meineidigen (99),
dem Verleumder (620) wird die Zunge ausgeschnitten.
Wer einen Schöffen schilt, dem soll die Zunge an den
l.XXXIII
Pranger genagelt und ihm zur Erlösung ein Messer in
die Hand gegeben werden (556).
Aus diesen einzelnen Beispielen tritt deutlich genug
hervor, dass die Strafarten vorwiegend Abschreckung be-
zwecken und höchstens noch einige S])uren einer rohen
Präventionstheorie erkennen lassen (410).
Als Freiheitstrafe erscheint der Öffentliche Stock
„cippus forensis" (305), in welchem der Verkäufer ei-
ner Frau (495), der zahlungssäumige Schuldner (178),
der Diebstahlsverdächtige 3 Tage eingeklemmt wurde.
Doch bestehen ganz besondere Gefängnisse initer der Ob-
hut des Unterrichters und der Aufsicht der Schöffen (305).
Die Stadtverweisung und Stadtacht, proscriptio (598),
bannitio (600), interdictio civitatis (540), „Yurzalen-' [(5)],
zunächst als Folge des Gerichtsungehorsams, schliesst in
schweren Fällen die Rechtlosigkeit in sich und hat, so-
bald sie in Brunn ausgesprochen ist, für alle
Städte Wirkung, welche Brünner Recht gebrau-
chen (598 ff.), wiewohl sonst eine Aechtung nur inner-
halb der Grenzen des Weichbildes Wirkung hat (600j. —
Jeder wird der Stadt ^ erwiesen, der eine entehrende
Körperstrafe erfahren hat (540). Wie sich in den Folgen
die ,, interdictio civitatis" von der „proscriptio" scheidet,
die Stadtverweisung zuweilen nur auf ein Jahr oder eine
Reihe von Jahren ausgesprochen wird, so unterschied
man auch bei der Wirkung der Aechtung , aus welchem
Grunde oder Anlasse sie verhängt wurde (557).
Eine Anzahl von Vergehen wird mit Geldbussen ge-
sühnt, und leibliche Strafen werden in Zahhuigen der ihnen
gleichgestellten Werthbeträge verwandelt.
Der allgemeine Ausdruck „emenda", „wandel", „bes-
serung", umfasst sowohl die Busse, welche dem Verletz-
ten gebührt, als auch die Gerichtsw^ette „emenda judicia-
alis" (397), und ist schon schwer von dem Schadener-
satze zu scheiden. Doch wird bei genauer Vergleichung
klar, dass eine tiefere Unterschöidung zu Grunde liegt:
6
LXXXIV
selbst Spuren ilcs (iomposilioncnsystcms liclcii d.ihci ikm-Ii
liervor „hosstMnini?, composilio lunnicidii" (3!)3). I)i(3 Go-
riclitswi'ttc IoIl;! dciu Aiiilc, ni( lil der Person des Uielitors
„onicndao non ix-isonain sed ollieinni consecpunitur-" (717).
Dem Hieliler stelil ])ersiinlieli <'in IMiindunL;sre(;lit vvof^eii
der nilli.^en (liMielilshnsso /n , diis er niil Miissii^nni,' zu
iil)en lii\t(4l(>). Von den (lel(ll)ussen üherliauj)! Ii;it niichst
der Partei und dein Itieliler imch dio Stadt einen Aniheil,
gevvohnlieli d(Mi Drittlheil (U'i Sharsuinnien (603).
Der Heiinlall des Verniii^ens als StralToli^e — in frü-
herer Zeit an den l.aiuleslierrn , Non diesem den Klöstei'n
und Stiltern rücksi(;htlicli der aut ihren (iehietc^n veriiht(;n
Verbreclien zui^ewiesen , endMeli auch an die Städte i^c-
konnnen — ist nach (h'n Seli()irensj)rüehen nur in we-
nii^en AusnahmslVdlen no(-h erkemd)ar. Der (irundsatz,
dass der Naeldass des Verbrechers an dessen Erben,
Frau und Kinder, falU^, liat sich als neueres Reclit Gel-
tuns verschafft. Nur in den schwersten Friedbruchsa-
chen kommt der alte strenge Grundsatz in Anwendung.
Bei offenem Stadtfriedbruch „tertia pars bonorum ad ju-
dicem pertinet ipso jure" (530), bei Münzfälschung „ter-
tia pars cedet judici, tertia civitati" (543), bei Urkunden-
fälschung „tertia pars judici, tertia liberis et uxori, tertia
actori'' (542). Zu beachten bleibt, dass in diesen Fällen
den rechten Erben noch immer ein Theil des Vermö-
gens bleibt und in der Regel der Richter und die Stadt
einen Antheil haben, sich dagegen kein Anspruch des
Landesherrn findet.
Die Strafe der Talion, welche in den altern Stadt-
rechten und besonders in jenen, die wir als Quelle
des Brünner Rechts ansehen, eine so wichtige Stelle ein-
nimmt, wird nur noch bei den Verbrechen der absicht-
lich falschen Anklage erwähnt — die Strafe ist die des
angeschuldigten Verbrechens (554). Die Anwendung der
Talion aber auf nicht durchgeführte Klagen des Richters
und der Schöffen ist sehr beschränkt (555).
LXXXV
Für iillo diese Falle })leiben die allen Stadtrechte
„jura originalia" „privilegia" noch immer die Ilauptquelle,
darnach werden alle Strafsatze bemessen; reichen diese
nicht aus , so kann aber auch durch neue Schöffen-
satzungen die Lücke und der Mangel ergänzt werden (221).
Die mit Brünner Recht bewidmeten Städte und Dörfer fan-
den bei der Anwendung dieser Sätze sehr häufig Beden-
ken und darüber sind in den Schöffensprüchen die reich-
haltigsten Angaben (222 ff'. 272 ff.). Für jene Busssätze,
welche der Richter und die Schöffen von Fall zu Fall fest-
setzen, wird der Ausdruck „gemacht wandel" gebraucht.
„Emendae quae in privilegiis civitatis non sunt expres-
sae" (273).
VI. Wie im Privat- und Strafrechte neben deut-
schen Gewohnheiten auch Lehren des römischen Rechts
aufgeführt werden, so ist dies auch im Verfahren
der Fall.
Die altern deutschen Grundlagen und Grundansichten
durchdringen die ganze Haltung der Gerichtsverfassung
und alle Hauptzüge des Processganges, was gar deut-
lich in vielen einzelnen Bestimmungen hervortritt. Doch
auch Sätze des romanischen Processes zeigen sich schon
wirksam bei Darstellung einiger Lehren, selbst bei der
Beurtheilung einzelner Fälle.
Wie bei dem bischöflichen Offizial oder Decanus die
städtischen Schöffen in Klagen des Privat- und Straf-
rechts Belehrung nachsuchten, so schöpften die Stadt-
schreiber aus den canonistischen Schriften eine Gelehr-
samkeit, welche oft nur als Schmuck der einzelnen Ent-
scheidungen verwendet wurde.
In vielen Theilen des Verfahrens war der ältere
Rechtsgang zu schwerfällig geworden, es zeigten sich
durch das Missverständniss des Wesens und der Bedeu-
tung einzelner Institute fühlbare Lücken und Zweifel: da
bot der praktisch ausgebildete neuere canonische Process
I.XXXVI
AuslülllV und ciilspr.icli dein .»W|jriil)li(kliclu'ii licdiirf-
iiissc. hist niil" jedem Hl.itl unseres S(li()ll"eiil)ue,lies
liissen sich \'\\v dieses lUiij^en der (liunds;i(/.e des iil-
lei'u Heelils niil ilcv l'jriwirkun)^ ncnuM-ei" iMnineu Hei-
s|)iele .'uirsauindeii. Die Schi»(lens])i'Uehe in» Aidunif^e l)e-
wnlu'eii dai^'eiien \\oit mehr, ;ils (He AuslVdu'uniien im
Seh(>fVeid)uehe. che Verl)in(hn)ii mi( (h-n iilleni Ausclwiu-
unLKMi. Dieser seljeiiil)ai'e Widei'spiueh erkliii'l sic^li d.i-
durcli kMcliI, (hiss die Beii;riin(hmii und AusliduMinii im
letzteren selir oft (Um- Tliiili^keit dos Stadtschreibers odcT
Notars ani^ehiirt, die Forthihhuij^ einzehuM* ^^iehtili;en Fra-
gen des Verfahrens aber die minder i^elehrten unbelan-
lienen Sehiidcn auf das ältere Verfahren zui-üekflihrte.
Am wirksamsten war jedoeh die Forldauer des iiltcTn Ver-
fahrens durch den lebendigen Gebrauch und das Ansehen
des alten Strafrechtes „der Jura originalia" gesichert. Durch
diese allein, welche sich noch durch und durch auf die
alten Ansichten vom Beweisverfahren stützen, wurde somit
die Uebermacht der neuen Doctrin in einer Weise abge-
wehrt, wie es bei der geringen Bedeutung der Bestim-
mungen über Privatrecht nicht der Fall sein konnte.
Für die geschichtliche Gestaltung einzelner Process-
Institute bieten die Abschnitte: über den anevang „arre-
statio" (95 fr.), von den Klagen (1 — 58), „de interdi-
ctis'' (390 ff.) . die Stellung des Richters zum Verfahren
(406), die Auffassung des Schiedes u. s. w. , wie kaum
eine andere Rechtssammlung, Zeugnisse für das allmä-
lisie Durchdrinsen und Wachsen römischer Ansichten. —
Wie lehrreich sind sie eben durch den Versuch und das
Bemühen, für Institute des germanischen Rechts und Ver-
fahrens eine Stütze in einzelnen Stellen römischer Rechts-
quellen zu gew'innen.
In der Natur der Sache liegt es jedoch, dass sich in dem
strafrechtlichen Verfahren die F'ormen des germanischen
Verfahrens länger und fester erhielten als in dem Civil -
Processe. In Strafsachen ist das reine Anklage verfahren
LXXXVII
das regelmässige „orclo judiciarius'' (410); von diesem soll
nur in „excessibus notoriis" (426), „delictis manifestis"
(410) eine Ausnahme gemacht werden. Neben dem stren-
gen Grundsatze , dass nur über die Klage des Beschädig-
ten oder der ihn vertretenden Verwandten und Herrn ein
Verfahren möglich ist (370. 371. 377. 719. 720), tritt
schon die Anklage und Rügepflicht des Richters und der
Schöffen in wichtigen Fällen ein (24. 710) „judex vicem
actoris supplet" (543). [Für Anbringung der Klagen be-
stimmte Fristen von 3 Tagen (54. 56) , — die Bestrafung
einer actio frivola (73), — Jus talionis bei unrechter An-
klage (556), — Zahl der Klagen (22), — Vorrang un-
ter mehreren Klagen (22 ff.), — die Fristen von drei-
mal vierzehn Tagen (371)].
Die Reihenfolge gerichtlicher Handlungen ward eröffnet
durch die Klage oder Beschuldigung, „accusatio" ganz
gleichbedeutend mit actio, quaestio (67) „querimonia'' (10).
Auf die Klage folgte die Ladung des Beschuldigten, wel-
che mit voller Genauigkeit und Formstrenge ausgeführt
sein musste, um ein regelmässiges Verfahren zu begrün-
den „citatio per edictum^^ (^27), durch den praeco, Bütel,
Bedeln (125) j — Öffentliche Ladung bei Verbrechen. [Un-
gehorsam gegen Ladungen (262), Folgen (13), Anzeige
der ehaften (115. 116. 447)].
Die Klage wird in Anwesenheit des Beklagten
nochmals wiederholt und hat die Form eines Urtheil-
antrages [Formen (7. 10)], und enthält zugleich das
Anbieten der Beweismittel. Jedes Formversehen konn-
te den Verlust der Sache nach sich ziehen (67), Der
Beklagte — Antworter, responsahs — konnte gegen die
Klage eine förmliche Antwort in der Weise eines Ur-
theilantrages „responsio^^ oder dilatorischer Einreden
(8): der nicht förmhchen Ladung (125), des nicht gehö-
rigen Gerichtsstandes (5. 14. 19), eines mangelhaften Be-
weisanbietens (10) vorbringen. Sehr wichtig sind hier die
lAWVIII
uiiit'anf^roii'licn |{('sliiiiiiiuiij;cn iihcr die Sli'lluiii^ di'i' V'or-
sprecluM" im Vcrlalucii (59 11'. 5Si) {]',].
I),is IW'wcisiirlhcil (i'ill uns ;iiis xiclcii Sicllcii iit der
RcinluMt d(\s iillorii dculschcn Vcrriilircns cMliici^cii. Auch
die iillcrc» Ansicht iihcr das IU*\\(Msro(;ht liat sich in ein-
zelnen Sätz(Mi (»rhallcn und hlcihl d(M" Schwerpunkt der
Verhandiuni:;. Auf die Vorcntscheiduni^ „wer das Hecht
zum lU>\\eise hat" wird der i:;anze Nachdruck L?eleij;t und
fiir diese schwierii^e Frage den Siliüllen eine Keihe von
llidfsniitteln an die Hand gegeben. „Ileus iide dignus, qui
l)oni noininis (^t etiain fainae, j)otius adniittilur ad defen-
denduni honorem, corpus et res, (piam vincatur per acto-
rem" (2). Dies wird wiederholt als (irundsatz ausgespro-
clien und angewendet. Eben weil wir hier an dem
Wendepunkte des Beweisverfahrens stehen , müssen die
Ausnahmsfälle von dieser Regel, welche als solche auf-
geführt sind, sehr beachtet werden. So ist der Charakter
des Beweisverfahrens noch vorwiegend deiitschrechtli-
cher Natur. Noch nehmen der Eid und die Eideshülfe
ihre alte Stellung ein: Eid ,,juramentum corporale" (411),
„coram tribiinali, coram populo" (465), „tangens crucem"
(429.453.461), „in cruce demonstrare" C'^^l), cum duo-
bus digitis" (451. 462) — Eid auf das Pferd bei dem
anevang (101) — Forma juramenti a scabinis probata"
(442) — Fallen im Eide durch Vernachlässigung der
Formen (442. 449) — „se expurgare duobus digitis" (451),
„se mundare" (708. 34) — Verbesserung des Flides „ho-
lung" (59. 67. 442). — Die Ablegung des Eides vor
den Genossen des Eidesleistenden (452. 472). Die Eides-
hülfe : „testes qui affirmant quod juramentum sit mun-
dum , sacrum et verum (446) ; die stets wiederkehrende
Zahl von zw ei bis sechs Eideshelfern. — Fernere Beweis-
mittel sind: das Gerichtszeugniss des Richters und der
Schöffen über Handlungen und deren unmittelbare Sinnes-
w^ahrnehmung vor Gericht [das Zeugniss der Schöffen ist
auch in anderen Fällen ausgezeichnet (408. 470. 446.713)],
LXXXIX
sodann das Zeugniss besonderer Geschäfiszeugen, der „Lit-
kaufer (57), Todbetleute (68.370), KinkJeute (202. 528. 682.
714), der Schied- oder Ratleute'' (82) u. s. w. — Auch
Leibzeichen in Nothzucht- und Diebstahlsprocessen (306.
489. 795). Endlich Spuren des Beweises durch Sachver-
ständige: „Judicium physicorum'' über die Frage „qua-
liter eadem vulnera sunt accusanda (729. 536).
Andere Rechtsmittel, die mehr oder minder schon
dem neueren Processe angehören, wollen wir hier nicht
weiter ausführen: „Juramentum calumniae'' „Voreid'' (554),
das Zeugniss angesessener Leute (664 ff.) , den Urkunden-
beweis (573).
In allen diesen Theilen des Verfahrens lässt sich der
Zusammenhang und die Verbindung des altern Rechts mit
den Grundsätzen des alten Stadtrechts erkennen. Die
Feuer- und Wasserprobe, welche dort noch als Beweis-
mittel erwähnt wird, ist schon ganz ausser Uebung ge-
kommen und hat sich überlebt. Auch der Zweikampf hat
seine Stellung ganz verloren „non est ahqua species pro-
bationis" (27. 28) : das Anbieten dieses Bew^eismittels , das
hier früher als anderwärts erloschen ist, gilt als strafbar.
Dagegen tritt als Mittel die Wahrheit zu erlangen völhg be-
stimmt die Folter „tortura" (717) auf. Wichtig für die
Geschichte des Strafprocesses ist die umständliche Erklä-
rung über die Anwendung der Folter als ein Zeugniss, mit
welcher Aengstlichkeit und Unbeholfenheit man dies Insti-
tut erfasste. — Nicht allein die Vorsichtsmassregeln bei
ihrer Anwendung, sondern auch, dass sie in mehr als
hundert erzählten Straffällen nur selten zur Anwendung
kommt, zeigt, dass Ansichten der gleichzeitigen Proces-
sualisten nichtdurchdringen konnten und nur allmälig
Eingang fanden.
Wie überhaupt die Thätigkeit des Richters nur eine
processleitende ist und auch hierin der alte Charakter
des Rechts bewahrt wird (616), so ist auch das Verfah-
ren durch und durch mündlich und öfl'entlich. Es fehlt
xc
J(m1i' Spur i\cs ründniiL'ciis riniiiscIuM* Klatililx'llc. — Audi
di»s IrllHMl isl iKicIi in ;ill<'r WCisc die Ausspriiche eines
Reeljtssiitz(*s — ..scnhiiliiic' .,iiil('il('ir". |);is Sclicltcn
des rrllieils niiniMt /\\;ii' Iriilici' i\ci\ Namen der Ap[)ella-
(ioii an, allein es liisst siel» in dorn „ariiU(»ro sentcMitianr'
;()S' . ..pioplei* inrornialioneni jusliciae" (516) die Quelle
nielil \erkeinien, dei- diese Aullassuni; auLjeliörl und der
p;elelu*le v\|)])aral, der dabei aur^efidut ward, hatte i^erint^'en
Kinlluss. Auch das SeheltiM» der Urthcile an den (^ain-
inerarius steht noch dei" alten (»ericlitsverfassung darum
njiher, weil dieser in oHenein i^ehei!;tem Gericht mit Zuzic-
hunü; von StadtschiilTen die i^esprochenen und j^escholte-
ncn Urtheile reforniirtc , „besserte^'.
Viel reiner ist die Form des ürtheilscheltens in
den nach Brunn gewiesenen Dorf- und Stadtgerichten
erhalten.
Wenn die SchofTen der nnt Brünner Recht bewid-
meten Städte die Entscheidung eines ihnen zu schwie-
rigen Rechtsfallcs [ „causa devolvitur Brunam ad con-
silium ratione deffinitionis" (616), „proposuerunt hunc
casum'' (289), „petiverunt super casum" (1)] vorlegten, so
forderten sie zuweilen nur die Billigung ihrer Entscheidung
„quaerunt utrum hoc sit justum" (616); zuweilen forder-
ten sie ein ganz allgemeines Urtheil „sententia commu-
nis", ein Weisthum; „ad consilium venientes viva voce de
modo resignationis quaesiverunt" (321). Damit sind auch
die Ausdrücke in Verbindung zu bringen „sententiatuni
est in judicio civitatis" (297. 308) „in consiho" (295) ,ju-
ratis sententiatum" ; ferner „instructi sunt" (616. 28) „docti"
(605) „informati" (1.301.302.6^9) „pluressententiae ex regu-
lis subscriptis sunt datae" (572)' „saepius diffinitum" (285).
So sehen wir deutlich auch im Verfahren ältere
Anschauungen theils rein erhalten, theils schon in der
Anwendung mit neuen Rcchtsformen verschmolzen. Das
Gewähren des Anklage- und Reinigungsverfahrens bleibt
als Vorrecht der Personen uuten Rufes und derer, die
XCI
angesessen sind „qiiando est fidelis et bonae famae" (551),
in voller Wirksamkeit: doch verräth sich im Schwanken
gerade in der Entscheidung der Frage, wem dieses Hecht
zuzuweisen sei: „matura deliberatio habenda est'^ (37). In
den Sätzen über die „praesumtio'' ist, wie wir später
ausführen werden, eine Benutzung canonistischer Schriften
viel deutlicher zu erkennen (68.730), als bei Anwendung
anderer Processregeln.
Dieses Schwanken, diese Unsicherheit bei Anwen-
dung der Rechtsquellen, kann vielleicht richtiger als
eine vollkommen bewusste und bewahrte Freiheit der
Schöffen erfasst werden, bei vorkonmienden Fällen im
.Rechtsverfahren die Form des Beweises zu bestimmen,
ein Vorrecht der Schöffen „qui sunt legislatores et in-
terpretatores'^ im allgemeinen und in besondern Fällen:
„per juratos apud quos sunt arbitria, inspectis circum-
stantiis et personis nunc gravari nunc alevari possunt
prout conscientia eorum fuerunt instructi" (551). Wie
sehr diess auch in allen Theilen des Privatrechtes der
Fall war, haben schon mehrere Nachweisungen bewährt;
die Anwendung der Strafrechte, wo deutsches, canoni-
sches und römisches Recht als Entscheidungsquelle die-
nen, führt uns die Behandlung eines Falles über Kinds-
mord recht deuthch vor Augen (611).
VII. Lehrreiche Andeutungen enthält das Schöffen-
buch auch über andere Gegenstände der Stadtverwal-
tung. Die Befreiung der Stadt von der allgemeinen Lan-
dessteuer „berna generaUs", Königssteuer, und ausseror-
dentlicher Krönungssteuer [(170)] enthebt auch die Stadt-
gemeinde der Eingriffe der landesherrlichen Beamten in
ihr Verwaltungswesen. An die Stelle aller Verpflich-
tungen der Stadt gegen ihren Landesherrn tritt eine Ab-
gabe, die von dem Stadtrathe bemessen und erhoben
wurde, eine wohl von Zeit zu Zeit bestimmte, dann oft
erhöhte, durch Vorschüsse auf Jahre hin erschöpfte Summe.
\( II
hie Al»i;iil)r der- Hiiri^cr ;in «IcM Shidhiilli \\;ir die
., Losiini^-'. ..Scli.il/iiiij^", „Taxatio" (I7(>. 172), eine
(Iriiiul- und Kapilalslcucr \(Hi dein izcsammlcii V(M'ii»i)}4(;n
d(M- lUiri^ci" und Sladtau^chiiriiüCM : seihst die (Icistliclicii
musslen nom iluiMu sliidliscIuMi (iul ..alh^ losuni^ (raffen
und alle hesweruni; mit der slal ItaLien" |(177)|. Die (m(I-
liehe Ani^abe der Veiinöi^'en |(18())|. Die l.osunii (^scheint
aueli als eine Ci(>\\eil)es((Mier |(181)| und wurde je nach
den Uediirfnissen der SladI erluilil.
Neben dieser dii-eklen Steuer kommen noch Stadl-
und llufenzinse, Markt- u. Hriickenzoll „Theloneiun" (628.
630) .,rnij;elt" (176), Al)i:al)en hei l^^rlani^uni^ des MeistcT-
und lUiri^errechts ,,jus civitatis" (273), Waeliti^elder „mer-
ccs viiiilarum", auch ein Theil der Gerichtshusscn als
Einkünfte der Stadt vor.
Der Aufwand, den der Gemeinde die Erhaltung und
Besoldung von Dienern, Reinigung der Stadt und Er-
haltung der Kirchen, der Spitäler u. s. w. verursachte,
wird weit id)ertrof!'en von den Kosten der Stadtbefesti-
gung und der Erlialtung der Stadtmauern, der Thürnie
und ihrer Bewachung. Das Interesse des Landesherrn
trifft hier mit dem der Städte zusammen, darum verzich-
tete er oft für mehrere Jahre auf jede Einnahme aus
den Städten, um ihnen die Mittel zu gewähren, diesen
Bedürfnissen zu genügen.
Auch Spuren eines entwickelten Gewerbe- und
llandelslebens treten an vielen Stellen hervor. Die
Handarbeiter, mechanici operarii (409), finden wir in ge-
schlossenen Innungen vereinigt: „uniones" „ainung" „com-
muniones" [(477)]. Versuche der Landesherrn, diese zu
beschränken oder ganz aufzuheben (ürk. 1292. B. IV. 385),
hatten nur vorübergehende Wirkung. Auch die Eifer-
sucht des Stadtrathes gegen die Macht der Zünfte lässt
sich aus der Mahnung erkennen, in ihren Zechenversamm-
lungen nicht Ilemnmngen des Verkehres zu beschhes-
sen, sondern sich mit heiligen Dinccn zu beschäftigen,
XCIII
dann aus dem Vorbot, in ihren Versammlungen nicht Auf-
sandungen und Verkaufe von Gewerben zu vollziehen (325),
aus der Anordnung einer genauen Aufsicht ihrer Berathun-
gen, endhcli aus dem Recht der Bestätigung der neuer-
wählten Meister (409. 410). Für das Entstehen von
Zunftstatuten ist es sehr bezeichnend, dass sich der Stadt-
rath im J. 1360 an den Rath von Nürnberg wendete und
nach dem Vorbilde jener Stadt den Brünnern eine Zunft-
ordnung der Fleischer gab. Ueber die hervorragendsten
Gewerbe, die Stellung der Tuchhändler [(174. 181. 238)].
Der Verkehr auswärtiger Kauf- und Handeisleute nach
dem fernem Osten ist an die Handelsstrasse über Brunn
gewiesen: so entsteht hier ein Marktplatz für die ver-
schiedensten fremden Waaren.
Diesen Verkehr schützten Vorrechte der Handelsleute,
die oft bestätigten Jahrmarktfreiheiten, w^elche auch die
strenge Aufsicht über Kauf und Verkauf über die ge-
naue Handhabung der Mautsätze enthalten. Es erschei-
nen die fremden Kaufleute in grosser Zahl um hier Ver-
kehr zu treiben. Auch das Münzrecht und dessen Auf-
sicht war durch ältere Bestimmungen mit dem Stadtrathe
in Verbindung gebracht.
In naher Beziehung zu Handel und Gewerbe ist
über die Verhältnisse der Juden, welche die eigentlichen
Vermittler des Kapitals waren und den Umsatz des be-
weglichen Vermögens besorgten, Einiges beizubringen.
Die Juden bildeten in Brunn eine ansehnliche Ge-
meinde, welche schon im Jahre 1333 allein den vierten
Theil der Baukosten der Stadtbefestigung beitragen
musste (Hormayr Arch. 1819. 604). Sie waren als Kam-
merknechte unter den besondern Schutz des Königs oder
des ihn vertretenden Landeshauptmanns gestellt, der auch
das Recht ansprach, bei Verhandlungen über Judensa-
chen beigezogen zu werden. Der Umfang ihrer Rechte,
zum Theil Vorrechte den andern Bürgern gegenüber, bil-
\ ( I \
<l('l il(Mi liiliall (Irr .liii.i iii(i;ii<'<'i . nncIcIic. als l'ri'iluMts-
l)ri('l\ im \l\ . .laliiliuiKlcil in die (Iculschc Spraclir ül)Or-
sol/l und in das Stadlhiici) aiir^ciioiuiiicii . in ihren
(li'nndhcsliniinunij^cn noch iniinci' anf das l'ri\ ih'uiwni von
125^4 zni'iick weisen. Darin liiwh'n sicli IteslinnnniiLien iiher
den Sehnl/ ihrer PersiWihchkeil, ihrer (ieniein(le\eil)in(hini^,
(he Art (hvs Wneliers (xh'r Zinsennelnnens, (irundsiitzc üher
das neweisserlahren in (livil - und Stralsaehen. Dass
einiiie Siil/e in leheiuhi^or üehnni; l)hel)en, zei,i;on \ieh'
Fähe nnd I'j-\Niihniini:en im Sehünenhuclie (432.433.431)'.
Das Gerielit cier .huU'n 14'. der .1 u d enhischol", .luden-
richter nnd die (ienieindeälteslen (432. 537 , (hc Sl(3l-
Innu: dei* .hiden im beweise ;^433. 437), (Uo völhf^e Gleicl»-
slellun|4 mit (ihi'isIcMi ^431 ', dvv Jndeneid (435) werden
i»cnaniit. OfVoner Dieijstalil und Raub gehören vor das
Stadtgericht ^441. 430). J-:igentliüinlidio Todesstrafe (432).
Sie besitzen Stadtgut, Häuser und Grundstücke, und docli
stehen manche Kechtssatzungen im Widers})ruche mit dem,
was wir aus andern Nachiiclitcn über die Schicksale der
Juden in Miihren wissen; denn ihre Verhältnisse waren
durch jene Freibriefe gar nicht gesichert.
Sie wurden neben den bürgerlichen Lasten noch be-
sonders und oft willkührlich von den Landesherrn be-
steuert und mussten eine besondere Kammersteuer al)-
führen: die Brünner und Hradischter Gemeinden zahlten im
J. 1336* dem Könige 1300 Mark Silber, eine sehr bedeu-
tende Sunnne im Verhältnisse zu der Bürgersteuer in
Brunn, die im J. 1343 1400 Mark und 1344 932 Mark
betrug. Auch gegen das ausdrückhche Verbot, dass man
sie des Gebrauches von Menschenblut „daz si Christen
menschen blut nuczen" [(143)] nicht beschuldigen soll,
taucht in den Schöffensprüchen der Verdacht des Kaufes
christlicher Kinder auf (537 . Man klagt über das unbe-
izränzle Zinsnehmen und über Betrügereien der Juden, über
den geringen Schutz, den die Judenrechte dagegen ge-
währen, und das Gefahrvolle, das iVu* leichtsinnige Bürger
xcv
dadurch entsteht (413. 439). Gestohlene Sachen werden
in der durch Hehlerei berüchtii^ten Judenstrasse ange-
sucht (432. 306). Auch Verl'oliiungen, Judentodtungen,
wurden durch jene Rechtsstellung nicht verhütet, jene
grosse Verfolgung der Juden im Jahre 1338 traf auch
die Juden in Brunn (Hormayr Arch. 1819. 560) und der
schwarze Tod, das grosse Sterben, das man fast aller
Orten den Juden zur Last legte, ward im J. 1349 auch
in Brunn der Anlass folgenschwerer Beschuldigungen.
YIII. Die Rechtsfälle, welche alle Theile des mittel-
alterlichen Lebens und Verkehres berühren, geben in
mnstandlichen Erzählungen ein voUig lebendiges Bild der
Vorzeit. Es kann dieser Stoff wohl eine reiche Quelle
für die Sittengeschichte wej'den. Schon Monse und Bu-
decky haben darauf hingewiesen; ich will mich hier auf
einige Andeutungen beschränken. Ergreifende anschau-
hche Schilderungen sind die eines Kinds Verkaufes (537),
des gewaltsamen Ueberfalles einer Verlobten (539) und andre
Erzählungen derselben Gattung (230. 312. 370. 398. 401.
493. 547. 619. 620). — Bemerkenswerth sind Gewohnhei-
ten, wie das Vortrinken (529), dann die Fälle städtischer
Fehden (294. 520), die Erwähnung der Badeeinrichtungen
(401.208), der lebendigen Theilnahme an den Öffenthchen
Gerichtsverhandlungen (419). Ungemein wichtig ist ein Fall
für die Geschichte der llexenprocesse , wo zwei Frauen
beschuldigt wurden, einen jungen Mann behext zu haben
„per incantationes et experimenta homicidium procurasse"
(43); dieses Verdachtes konnten sie sich durch den ein-
fachen Reinigungseid entledigen. Abergläubische Mittel
„sigstein" (Grimm Myth. 1170) „holer" (sambucus), „weg-
wart" (plantago), „geserb" (membranulae admodum retis
dispositae in quibus quandoque nascuntur pueri), der
Glückshelm (Grimm M. 828) sollen vor Gericht schützen
und der Sache den Sieg verschaffen : „De membranis vero
famant vetulae, si recipiantur IX. vel ad minus V. et ha-
\r.vi
Ix'iihir (MiMi tilo ;mr(M» cl scricco in ('cclcsiii jK'r iioNciii
(lies, illo hMlIpOl'C <|ll() llOlMC (MIIOllicMC (IkIIIiIiII' |)<'I' iio-
ri.iiii (I poslrii IriMiihii' pci' ;ili(|il(Mii ;i(l jiKlicciii sei ;i(l
iii(li(-iiiiii . ill(> oliliiH'l (-.Hisiiiii sii.'iiu. Adsociili cliaiii coii-
swcNcrunI sc iiiiiiiirc sjmihiico cl j)l;int;iL'iiH^ iil, \iii(;in(
in c.nisis (7ii();.
l'jiUMJ Ixvsoiidcrii WCrIh l»;iltcii die IJcsliimimni^cMi
iihor Ackci" und lM>l(lllu>ilimi; „de jure novaliuin'' (479).
lunlljoilunjj; dcv ..\cU\ und hnusiicker", die Bestiinniuiiu;
\()n Unin und (lenieikcn . — ..die iieker sol nuui sundorn
mit sielitiLKMi i^tMiicrken'". Diesem scl»jil/l);iren Weistliunie
in deutsclier Sprache ist auch eine AulTidiruni^ von Land -
nnd Feldinaassen l)eii2:oii;ol)on. wclclic unsere Aufmerk-
samkeit in Ansj)ruch nimmt: „daz ist die mase, wi iani^
aine daitschc rechte maile ist oder sein sol, die do be-
liiilt Kuniii;es mas." Eine deutsche Meile hat vier Acker-
Uingen, jeder Acker 12 Gewende, jedes Gewende 30 Mess-
ruthen, jede Messruthe 15 Wald- oder Ilolzellen. Es
würde daher eine deutsche Meile 4 Acker, 48 Gewende,
1440 Messruthen, 21600 Wald- oder Ilolzellen haben;
nimmt man die Angaben des Magdeburger Rechts zu
Hülfe, so macht die Waldelle 2 Fuss, wir hätten eine
Meile von 43200 Fuss. Die deutsche Meile der Glosse des
Sachsenspiegels (111. 66.) und der Leipziger Urtheile hat
60 Gewende, jedes Gewende 60 Ruthen, die Ruthe 7V2
Elle. — Diese deutsche Meile hat 60 Gewende, 3600
Ruthen, 27000 Ellen.
Damit stellen die uns von Hagek bewahrten Otakarischen
Ackermaasse v. 1268, auf welche Müllner seine Münz-, Maass-
und Gewichtskunde (Prag 1796) stützt, in vielfachem Widerspruche.
Die Maassverhältnisse, welche mir aus dem Znaimer Stadtbuch
leider nur aus einer unvollständigen Abschrift zugänglich sind,
und die Ackermaasse in Schlesien weichen gleichfalls davon ab.
Die Zweifel können auch hier nicht beseitigt werden, wir wollen
nur eine neue Ucbersicht der Formen und Erscheinungen ver-
suchen.
I
XCVII
In den Urkunden des XIV. Jahrhunderts tritt uns chie mehr-
fache Ackertheihing entgegen; es wird für eine Aekerhufe der
Ausdruck Mansus, „laneus, leen" gebraucht „mansi qui leen vo-
cantur — mansi vel lanei" (a. 1264. B. II!. 361.). Die Grösse dessel-
ben lässt sich vielleicht am leichtesten dann auf eine Einheit brin-
gen, wenn man die Grösse der Aussaat beachtet. Dafür ist zur
Zeit der Ausdruck „mensura quae strich vocatur", ,,mensura se-
minaria", „Strich", ,,strichones" gebräuchlich, und darnach fin-
den wir folgende Verhältnisse :
1. Mansi zu 72 Strich, „mansus censualis quod in quolibet
ianeo 72 strichones seminari posshit" (a. 1335. Pelzel. Karl
Urk. 104.). „Lanei quorum quilibet 72 jugera continet" (cc.
1350. Hohenfurt Mss.). Nach dem Znaimer Stadtbuche hat
der Lan 1 Schock und 12 Seil, also 72 Seil. Hier würde
Seil sonderbar genug mit Strich zusammenfallen. Die flä-
mische Hufe ist in Preussen in 72 Morgen getheilt (Voigt
Gesch. III. 417.).
2. Mansi zu 64 Strich, „mansus liber 64 mensuras seu
strichones" (a. 1352. Pelzel. Karl Urk. 106.); dem entspricht
die Angabe des Otakarischen M. , dass die Hube mit 61
Strich besäet werden soll.
3. Mansi zu 60 Strich habe ich in Hohenfurter Urkunden ge-
funden, dann „lanei continentes 60 mensuras seminarias"
(Codex Ossec. Mss.). Strich wird ein Ackermaass , auch
Morgen, böhm. jitro, jugum genannt. Die Mansus zu 60
jugera als mansus indaginarius erscheint in Pommern.
Beachten wir nun die übrigen Maassverhältnisse:
a) Das gewende, böhm. „honi", zuweilen gleichfalls Mor-
gen, böhm. ,,jitro", zu 30 Messruthen „jedes gewende
sol haben 30 messruthen" — auch das fränkische Gewende
hält 30 Ruthen ,, mensura quae franconica lingua ge-
wende dicitur — 30 perticarum" (a. 118o. Schultes. Direct.
1. 309.). 30 Morgen machen in Schlesien eine Hufe (Sten-
zel 173.), nach dem Otakarischen M. hat das gewende oder
der Morgen 5 Seil.
b) Die Ruthe ,,virga" hat 15 AValdellen. 1274 in Schle-
sien zu 16 Ellen (Stenzel 389.), die Magdeburger R. hat
15 Fuss; es wäre diess gerade die Hälfte, wenn die Annah-
me, dass V2 Waldelle 2 Fuss hält, gerechtfertigt ist. Die
Otakarische Ruthe ist grösser als die Morgen deren 5 eine
Ruthe ausmachen.
7
XCVill
c) Seil ,,funi(Milus" . Iinlmi. ..prown/. , piowazck." Kir» Ackor-
inuass (Ins aiicli in M<'kl(Mil)nr^' u. Poiimiumii vorkonmit .,das
Soil innchcn 32 Dadnicllcii, die Daiiniollo oino halho Kilo",
cubilus (ScIunclIcM' \V. I. 370.) vom Daiiiiicn ziiru KIUmiIx)-
^en. Nach der Otakarisclion iM. soll das Land- und Wald-
scil 12 Kilon lan^ sein , man soll zu jcuiem Seil geben ,,ein
gollxMat" das sind zwei (incro liand. Dieses Seil ist
grosser, wenn man die l'ra}.,'er Klle zu drei Spanrinnlanf^on
als Kiidioit nimmt . Das Deicliseil hat nach ülak. M. 22 Kl-
len. Jurif^mann (Slownik. I. 10.) fuhrt ein Seil zu 72, ein
Weinbergseil zu 12 Ellen und eines zu 52 nach der alten
Prager Limdlafel an. Kin Seil zu 52 Ellen führt auch das
Znaimcr Stadtbuch auf. 3 Seil uiaclien einen Morgen oder
Strich ,,quilibet funium debet continerc in longiludinc 10
virgas" (a. 11 10. Dreger KM).). 9 Seil lang, 2 Seil breit
macht ein Lehn (Briinn. M.). — Andere Angaben: 32 Ku-
then Länge 4 iiuthen Breite für ein Acker Holz (Freiberg,
Frisch, Wörterbuch). 30 Ruth, lang, It) R. breit ein Mor-
gen in Schlesien (Stenzel 173.).
d) Schliesslich wollen wir die Klaftei' ahd. „clafdra" cubilus
(GrafT IV. 557.) nd. Lachter aufführen. Der Berglan in
Böhmen hatte 7V2 Lachter. Sieben Daumellen und ein
Spann machen eine Bcrgklafter (Schm. W. 1. 370).
Die Münzangaben in dem Schöffenbudie beziehen sich
auf die Mark, Pfund, Gulden, Groschen und Heller. Die
Mark Silber, nach welcher im XIV. Jahrh. gerechnet
wurde, ist ursprüngHch zu 20 Gulden, dann auch zu 60
böhmischen Groschen ausgeprägt. — Auch das Pfund,
Talentum, Libra, wird in andern Rechtsbüchern gleich
der Mark zu 20 Gulden gerechnet, es hat 16 Loth, das
Loth hat 4 Groschen. Ein Schock böhm. Groschen, 60
Stück, war daher ursprüngHch auch eine Mark oder ein
Pfund Silber.
Diese drei Werthe gehen aber auseinander und wer-
den in demselben Maasse verschieden, als sich der Ge-
halt der Mark verschlechtert. Das Pfund Groschen, Hel-
ler „Talentum, Libra" bleibt ein bestimmtes Gewicht, eine
Anzahl geringhaltiger schlechterer aus einer Mark gepräg-
ter Münzen, während 60 Stück dieser Münzen unverän-
XCIX
dert ein Schock ,,Sexagena" genannt werden. Die ur-
sprünglich zu 6*0 Stück geprägte Mark, deren 4ter Theil.
Vierdung, ferto, 15 Stück ausmachte, hatte im J. J33G:
64, im J. 1379: 70, im J. 1407: 96 Stück; erst diese
Zahl gab den Silbergehalt einer Mark,
Diese Schwankungen führten zur Annahme einer be-
stinmiten Zahl von Groschen für Mark und Pfund als
Maas der in den Rechtsbüchern vorkommenden Straf-
satzen , weil man diese nicht zu ändern vermochte (367).
Es bildete sich eine Gerichtsmark „Marca emendalis'^ und
ein Gerichtspfund „Libra halensium" (419). Diese Mark
verhält sich zum Pfunde wie 3 : 5 (38. 367). Die Mark
wird zu 5 Gulden (479), zu 64 Groschen (367), der ferto
zu 16 Groschen gerechnet. Das Pfund hat 3 Gulden, und
20 Groschen machen 1 Pfund (218. 248), 6 Schock und
40 Groschen machen 20 Talenta (272), der Groschen
hatte 12 Denare, obuh , parvi pragenses (239. 251. 272.
369). (Vergl. Voigt Beschr. d. böhm. Münz. 111. 31. 39. 71.
Schaller Beschr. v. Prag. III. 341. Stenzel Urk. 89 ff.). Der
Werth der Gerichtsmark ist von der Angabe der Mark im
Verkehre zu unterscheiden. Im Handel u. Wandel kannte
man eine Zählmark „marca numeralis, marca grosso-
rum, marca pragensium grossorum^^ (179) und die „marca
ponderata, marca argenti puri." Es gab eine grössere
Zählmark „marca gravis" zu 64 (a. 1336) und eine leichte
„marca levis" zu 56 Stück (Sternberg Gesch. d. Berg. II.
152. Ludewig Rel. 5. 450. 532). In Iglau wird bei Ge-
richten die Mark zu 60 Groschen, der ferto, also der 4te
Theil, zu 12 Groschen gerechnet, was nur 48 Groschen
als Ganzes giebt. (Gerichtshegung. Ms.).
7*
A II li ä n g^ e.
I. Die Quellen des deutschen Rechts
in Mähren.
I. Die Wanderungen deutscher Rechtsgewohnhcilen und Hechls-
sitten, nach dem Osten von Deutschland, sind durch eine Reihe
neuerer Untersuchungen zu grösserer Bestimmtheit gebracht. Die
Frage aber, welchem der auswandernden einzelnen deutschen
Volkselemente das neuentstandene Recht angehört, wie dieses
Recht zum gemeinen deutschen Rechte bestimmter Volksklassen der
Länder geworden, ist noch wenig erforscht. Gewöhnlich be-
gnügt man sich mit der Schilderung und Untersuchung einer spä-
tem Erscheinungsform, wo sich ausser dem Namen kaum noch
Volksthümliches erkennen lässt. — In Mähren sind die Quellen
für diese Frage ebenso wenig ergiebig, als sie für die Untersu-
chung über die Abstammung und Herkunft der Deutschen im Lande
ausreichend sind. Allein das kann nicht abhalten jene Frage auch
für Mähren zu stellen: die spärlichen und zerstreuten Angaben über
die Colonisation werden doch zu allgemeinen Schlüssen berechti-
gen, da einmal die Thatsache einer weiten Verbreitung des deut-
schen Rechts aus unserer Darstellung unwidersprechlich hervorgeht.
Der in den Urkunden oft wiederkehrende Ausdruck ,,Jus teutoni-
cum" „libertas teutonica" ist die Gesammtbezeichnung für den Ge-
gensatz zum ,,Jus bohemicum", dem Landesrechte. Es ist der Name
für die Formen des Besitzrechtes der deutschen Städter und Bauern,
für den Umfang der Stadt- und Marktrechte und Freiheiten. ,,Jus
teulonicum" ist daher ebensowohl die Freiheit von Landeslasten
als das Zinsrecht und Grundabgabe, welches die Bauern den Herrn
I
VA
ZU zahlen haben; man würde sehr irren darin ein bcstimnites
Volksrecht finden zu wollen (XXI).
Andere vereinzelte deutsche Rechtsausdrücke „mansus franco-
nicus" (a. 1281. B. IV. 275), panteiding (ban dich) , voitding (foit ding)
(oben XXIl), das Schwören ane vare (anelbare) (a. 1299. B. IV.
117), treten theils zu spärlich auf, theils gewinnen sie erst durch
eine Gesammtanschauung an Bedeutung. Klarer ist das Verhält-
niss des Magdeburger Rechts, welches seit dem Jahre 1213 und
1215 (oben XIV) auftritt. Die Geltung dieses Rechts hat mit Aus-
w^anderungen aus dem Magdeburger Gebiete keinen Zusammenhang.
Es ist diess, sowie die Anwendung des Lehnrechts, des Jus mini-
sterialium Magdeburgensium (oben XX), eine Uebertragung und Re-
ception des damals so allgemein im Ansehen stehenden Rechts
der berühmten Magdeburger Schöffenstadt auf deutsche Colonien,
theils eine Nachbildung von Rechtsinstituten nach jenem Vorbilde.
Die Verbreitung des Magdeburger Rechts bildet einen Abschluss in
der ganzen Entwicklung und gehört einer späteren Periode an,
welcher die zu schildernden Zustände vorangehen.
2. Diese Frage des allmäligen Gestaltens des deutschen Rechts
auf slavischem Boden muss allgemeiner gefasst werden, wenn das
Ergebniss mehr als leere Muthmassung sein soll Erst wenn der
allgemeine Gang der Erscheinungen festgestellt ist, kann diess zur
weiteren Nachforschung benutzt werden. Wir wollen demnach
verlässliche ältere Angaben anderer Gegenden zur Grundlage neh-
men, doch von jener grossen friedlichen Eroberung des deut-
schen Rechts im Osten nur einen kleinen Theil hervorheben und'
behufs der Untersuchung von jenen Rechtselementen vorläu-
fig nur die vlämischen und fränkischen beachten, weil diese
gerade gew^öhnlich genannt werden und mit den Flandern und
Franken die Verbreitung deutscher Sprache und Rechtssitte wie
deutschen Ackerbaues in dem östlichen Gebiet in Verbindung steht.
Vergleichungen mit den deutschen Colonien in Siebenbürgen und
Ungarn, das Auftreten des deutschen Rechts in Meklenburg und
in den Ostseeprovinzen u. s. w. scheiden wir hier aus.
Um den Ausgangspunkt unserer Untersuchung zu bezeichnen,
scheint es uns am wichtigsten, die ursprüngliche Bedeutung der Lex
flandorum et francorum bei der ersten Niederlassung der Ansiedler
aufzufinden und der allmäligen Verbreitung und Wandelung des
Begriffes nachzugehen. Weniger fruchtbar scheint uns die Unter-
suchung einer ursprünglichen Verwandtschaft der Heimathsrechte,
oder Rückschlüsse aus dem lokalgewordenen auf das ursprüng-
liche. Diese Forschungen ergeben selbst Analogien mit andern
CII
\ olkei'.scIjulUMi , iiiuli niil iii(lililcul>rlnii NiiMlcrla.s.suiif^eu, /. IJ.
mit Slavon, welclu' ii;i(h riJinkcii und Tliiirin;^eii «Is Acker -
(lülonien gesotzl sind (Titlm.'um Fried, d. Kr. I. ShQ.).
3. n«! uns die \\'n\\\ unbcnoniincn isl . djis Vordrini^en und Vor-
hrcilen <mj oinoin hestituMilcn ()rl(! zu unlersu(;li(Mi , so luhlcn wir
vnis aus inchr als einem (Stunde vcnaidasst, mil den Erscheinun-
gen in) Nauinburyer Sprengel zu beginnen. Es ist hier ein
Vorrath alterer Urkunden, welcher zu einer Untersuchung auffor-
dert, ferner von da ist die weitere Verbreitung in den Meissner
Sprengel imd die Lausitz l)is nach Schlesien untnittelbar zu ver-
folgen. Das Kloster Leubus an der Oder, im .fahre 1175 von
Herzog Boleslaw L gestiftet, ist mit deutschen Cisterzicnser- Mön-
chen aus Kloster Pforte bei Naundjurg besetzt, es erscheinen
auch gleichzeitig schon Teutonici als ackerbauende Ansiedler. Im
.lahre 1203 sind schon 9 devdsclie Dörfer angelegt (Büsching, Leu-
bus L 22).
Auf den bedeutenden Gütern der Kirche in Naumburg sind schon
unter Bischof Udo (1125—1150) Holländer ,,poi)ulus de Holland"
(1152), ,, Hollandini qui et tlamingi nuncupanlur" (1152), berufen
und angesiedelt : vielleicht zur Ausrodung der grossen Waldstri-
che, welche K, Konrad dieser Kirche schenkte (a. 1138). Es wer-
den agri et novalia Hollandensium , Colonia Hollandensium (1110),
termini Hollandensium, semita Hollandensium, aggeres qui sunt
secus novalia Hollandensium i) , erwähnt.
Durch Bischof Wichmann , den nachmaligen berühmten Erz-
bischof von Magdeburg, erhalten diese Ansiedler einen umständli-
chen Freibrief (a. 1152) über die Rechte und Verbindlichkeiten
(Lex, libertas) 2). Dieses Recht der Flanderer und Holländer,
•) Die Urkunden selbst in Lepsius Geschichte der Bischöfe
von Naumburg. Naumb. 1846. u. Wolfs Geschichte d. Kl. Schul-
pforte. Leipz. 1846.
2) Wir geben hier die Hauptsätze dieses Freiheitsbriefes, wel-
cher, wie es scheint, auch dem fleissigen und gründlichen Lepsius
nicht bekannt war. Wir fanden die Abschrift auf der Göttinger
Univ. -Bibliothek: ,.Cuidam populo de terra, quae Holland nomi-
natur a praedecessore meo Udone in eundem episcopo coadunato
— hoc Privilegium contuli: in quo, ut omnibus exponerem qua
lege adstricti teneantur et qua li her täte fruantur — — data
est eis — libera potestas intra episcopatum emendi et vendendi
sine omni genere exactionis et telonei; si alicujus eorum possessio
venalis exponitur compatriotae suo tantum et non extero emcre
liccat. — Causa correclionis ter in anno cum eis colloquium.
cm
welches auf umfangreiche Aiisiediuiigen im Nauiriburger Sprengel
schliessen lässt, bestimmt genau ihre Beziehungen zu ihrem (irund-
herrn, dem Bischof, und zum Vogt. Sie sind in einer günstige-
ren Stellung als die durch Abgaben überlasteten Gotteshaus-
leute 1) und andere Zinsleute (Slavi censuales) : sie können frei,
nicht an ein Marktrecht gebunden , ihre Erzeugnisse verkaufen.
Ihre Gemeindeverfassung beruht auf der freien Wahl des Schulzen
(Scultetus) 2), wahrscheinlich auch ihres Plebanus oder Pfarrers,
die Gemeindeverbindung auf dem Näherrecht der Heimathsge-
nossen (compatriotae) , und ist durch Schutz gegen willkührli-
ches Entfernen bei Freiwerden der erblichen Güter gesichert. Die
niedere Gerichtsbarkeit wird von ihnen unter einem Schulzen im
Kreise ihrer Genossen geübt: da werden Streitigkeiten über Erb-
und Familienverhältnisse nach ihren Gewohnheiten (mores) ent-
schieden. Doch selbst in Fällen der höhern Gerichtsbarkeit vor
habeat quicunque fuerit episcopus in quo, si quis eorum aliquo ex-
cessu injuste exorbitaverit III. solidis compositionem inveniat. —
Scultetum quem sibi praefecerint sine contradictione habeant in
cujus coUoquiis VI. dn. compositionem faciant si quis eorum
juramento expurgare voluerit nulla occasione (observatione?) im-
pediatur, nullis verborum insidiis capiatur. Praepositus — —
synodum suam cum eis celebret. Statutum est: ubi antecessori
meo III. solid, persolverunt; mihi VIII. persolvant; IV. in festo
beatiJacobi, totidem in festo S.Martini, appositis ibidem IV. sexa-
genariis utriusque messis congruo tempore persolvendis — quod
ipsi spontanea voluntate obtulerunt in cathedra beati Petri de quo-
libet manso solidum unum singulis annis fralribus ad usum eccl.
majoris persolvant. Quicumque successores eorum fuerint eadem
bona obtinuerint sive liberi sive servi sub quacumque lege
et moribus vivant idem statutum observent et faciant — — si
quis eorum sine berede moriatur possessio ejus integra sine di-
stractione per corriculum anni et diei teneatur, ut si legitimus
heres interim ad venierit, sine contradictione locum prioris pos-
sideat. Sin autem episcopus duas partes — tertiam vero ad usum
ecclesiae relinquat. — - Facta autem est haec traditio anno ab
incarnatione domini 1152 indictione XV — — episcopante Wich-
manno, Marchione Conrado existente advocato, assentiente et te-
stimonium prehibente clero ac populo.
1) Man vergleiche die wichtige von Chmel bekannt gemachte
Urkunde v. .1. 1196 v. Bischof Bertold von Naumburg für die Pe-
terskirche zu Zeitz (Notizenblatt d. k. Wiener Academie. 1851. 2).
2) Incolarum magistrum quem scultetum vocant. Rechte
der Flanderer in Meissen. a. 1154. Schöttgen, Conrad 324. Im
Naumburger Sprengel sind Holländer und Flanderer nicht weiter
unterschieden. Nördlicher werden vorwiegend Holländer, südlif
eher Flanderer genannt.
CIV
(lern Voj^t, dem Piohslc imd m der iMscIiollicheii Scrulf , Ii.iIxmi sie
(Mf'ono Husssiitzü, ein hcsoiulcrcs Wcr^^oUl und (!in Vorrcdil in den
Kormoii des Verfahrens: die» IJcfreiuug von dein „Jus stricluni" oder
,,vnre". Alle dioso Vorrcclilo „Jus llniidoruin", „llolljuidoruni",
„MolloiTccht" •) scheiden sie als besondere Uechtsgcnossenschaft
\()in LaM(hec;h(e. I-s bildet sich eine besondeie Kechlsslellinig, eirj
Landsassenrechl, in welchem Kreise sich aucii Kigenlhunilichkeitcii
der Ilcclitsentwicklung bewahren können. — Auch ist es wahr-
sclicinlich, dass das Acker- und Feldinaass „mensura, njansus
vlaniingalis" sich auf ein altes heimathliches Maass stiilzt, nach
welcluMn die Ankiitinnlinge di(! ilnien zugewiesenen (irundstücko
au ft heilten.
Neben den Niederlassungen der Flanderer erscl»cinon auch
frankische Ansiedlungcn. Ob sie gleichzeitig mit jenen oder schon
durch Wipert von Groitsch im J. 1104 dahin gerufen, ist un-
gewiss: nicht blos Ortsnamen, wieFrankenau, Frcnklau, Frankenstein,
sondern auch andere urkundliche Zeichen weisen fränkische Dorf-
gemeinden im Naumburger Sprengel und auf Gütern der Zeitzer
Kirche nach. Auch die Herrn von Lobdeburg, welche selbst,
wie viele ritterbürtige Geschlechter der Gegend, Franken von Ge-
l)urt waren, hatten auf ihren Gründen Franken angesiedelt (in
terra dominorum de Lobdeburg) 2). Die „Lex francorum, justi-
cia francorum" umfasste folglich auch hier sowohl die freieren Be-
sitz- und Abgabenverhältnisse der Colonisten, als die Rechtsge-
wohnheiten, welche sich im Kreise der Gemeinde und des Dorf-
gerichts ausbilden konnten. Sie besitzen ihre Güter (coloni —
possessores hereditario jure francorum) 3) in eigenthümlichen For-
men , und so bildet sich in dieser Gegend auch ein bestimm-
ter Begriff von Frankengut ,,bona possidere ab antiquis tempori-
bus jure et consuetudine francorum", ,,jus et consuetudo fran-
corum et tale jus quäle possident — homines — dominorum de
1278) 4).
Grimm Weisth. IH. 218 fT. auch Urk. a.ll59. Wer-
Schmid Lobdeburg 88.
Lepsius Bischof. 240.
4) Schmid Lobdeburg 89. Diese Urkunde enthält nicht eine-
Professio juris in gewöhnlichem Sinne, sondern ist eine Oetfnung,
ein Weislhum über Besitzverhältnisse der Dorfgemeinden „quo jure
a suis progenitoribus bona ad eos devoluta possederint." Nur in-
sofern ist hier von Frankenrecht die Rede. Vgl. Gaupp Ansied-
lungcn 260.
Lobdeb
urg
" (a.
1)
sebe 7
a.
>3.
2171.
2)
a.
1275
3)
a.
1202
cv
In allen diesen Stellen ist nirgends das Volksrecht der Fran-
ken, nicht das salfränkische oder ripuarische Recht zu finden,
sondern Besitzrechte der hier heimisch gewordenen Ansiedler
(Jus et consuetudo francorum). Auch sie haben ein besonderes
Hufen- und Ackermaass und besondere Gemeindeverfassung. In
dem Kreise ihres Gerichtes konnten sich auch besondere Gebräu-
che ausbilden ,,consuetudines et mores" welche eine Verwandt-
schaft mit dem Heimathsrechte ganz verläugnen i).
Allein schon darum musste sich natürlich eine Aehnlichkeit
zwischen dem vlämischen u. fränkischen Rechte ergeben, weil beide
sich in einer gleich bevorrechteten Stellung zu den Grundherrn
und dem Landgerichte befanden — — es musste sich ein in den
Hauptpunkten gemeinsames Landsassenrecht entwickeln.
Von diesen Formen des Frankenrechtes ist eine andere genau
zu scheiden, welche gleichfalls in diesen Gegenden vorkömmt und
eine gewisse Berühmtheit erlangt hat. Es ist die Erklärung der
Gebrüder von Stechow vor dem kais. Hofgericht des K. Fried-
rich Barbarossa zu Altenburg „se juri francorum cum progenito-
ribus suis addiclos", die Aufgabe eines Gutes ,,jure et judicio
francorum" (a. 1182) 2).
Dieser Fall im Gebiet unserer Untersuchung ist aber nur eine
der auch sonst so häufigen „professiones juris" ritterbürtiger Ge-
schlechter vor dem Landgerichte. — Nach Grundsätzen der Stamm-
rechte konnte die Gutsaufgabe und Schenkung nur nach dem Rechte
des Gebenden gültig vollzogen werden.
Mit dem Wachsthume der Bevölkerung durch die erneuten Zu-
züge von Ansiedlern und mit der willkührlichen Ausdehnung grund-
1) Dass die fränkischen Einwanderer zu den Landesgerichten
auch in einer so günstigen Stellung, wie die Flandrer, gewesen sind,
ist nicht blos wahrscheinlich, sondern ist aus einzelnen Urkunden
erwiesen. — Die Franken in den Dörfern des Adalbert von Tau-
benheim sind von der Verpflichtung der Jahresdinge ganz ausge-
nommen; wenn sie ihre Streitigkeiten nicht selbst unter sich ent-
scheiden können, soll der Herr des Dorfes zu ihnen kommen (ürk.
1186. Tittmann, Heinr. d. Erl. 1. 160).
2) Schmid Lobdeburg 59. Die vielfachen Deutungen dieser
Urkunde, seit Schöttgen, Grupcn, Westphalen u. s. w., finden sich
bei Gaupp, Ans. 257. Ich kann mich nicht entschliessen, Graecus
mit Greitz in Verbindung zu bringen. — Warum sollte nicht
der Halbbruder eine griechische Mutter gehabt haben ? Eine grie-
chische Kaisertochter Theophania war Mutter K. Otto III. und da-
mals lebte noch die griechische Prinzessin Theodora (f 11^4) die
Mutter Herzog Leopold's von Oesterreich.
CVI
iKMilicIlCl Itcclilc N i'l>tli\Minlfli \ ( tiircliU; und ( iciiiciiulerieilKUU'M.
So \ crwischl sich .'imli int l,.'iiii'(; tici' /eil im XIII. .liihiliiiiiilcrt (li<;
Ki{^(MillMiiiiliclikcil der Hcclilsvcihalliiis.sr dicsci- KiiiwiiiidcnT '). Nur
in wciiif^cn Orlcii kotiiilcn die ultcii (Jciiieiiidcn iliro l rcilieil.s- iiiid
('ommiin.ilrocht«» Rogcn dio ungohuiidcMKi Knlwickolung dor grund-
IhmtIIcIkmi Macht bewuhiMui. I'eslor orhidl sich dfigcgcn die alt-
h(M-g(»brachlo rochtlichi; Slclliirig iWs (inmdhcsilzcs und .seiner Tor-
inoii. — Schon lanf^'sl hat doi' linlcrschied dei' \laniiscli(Mi und
fränkischen Cienicinden aufi-'choil und doch linden wii' dio allen
Namen iu)ch, vlüniische und llolleilndf-n , Irankcnrechl und Fraii-
keidnifcn.
Wenn der keaiserliche Villicus , Dietrich von I.eisnig, von dem
Kloster Pforte eine Mühle nach Frankenrecht (a. JlbO)'^) kauft, im
Dorfe Fleniingen Eihhesit/ „jure francorum" vorküuunt und (ün
,,l>raedium" des Kl. Eiscidjcrg „quod tenctur jure franc." (1219) ^)
erwähnt wird , so ist in allen diesen Fällen geradezu fränkischer
Besitz in die Hände von Nichtfranken gekommen; ob nun auch
eigenthinnlichc Gewohnheilen und Kcchtssitten in dem innern Kreise
des Familienrechts sich erhalten, ob auch so fränkisclier und
vlämischer Rechtsstofi" in dem Landrechte der Gebiete zu erkennen
ist, wird schwerer nachzuweisen sein.
4. In Thüringen lässt sich noch wie in Meissen und der
Lausitz gleichzeitig eine Rcilie von flandrischen und fränkischen
Niederlassungen verfolgen. Bischof Gerung von Meissen „exulibus
flandrensibiis Coronam (Koren) prope Wurcinam habitandam con-
cessit" 4) „strenuos viros ex flandrensi provincia adventantes quo-
dam loco pene habitatoribus vacuo collocaverim" (a. U51) 5), die
Flaminger auf den Walkenriedischen Gründen zu Heringen, Gors-
bach und Berga 6), zu Hagendorf auf den Gütern der Deutsch -
Ordens -Commende Dommitsch (a. 1219) '), flandrische Hufen auf
1) Die freien Landsassen des Ssp. IH. 45. §. 6. sind Nach-
kommen solcher Einwanderer. Hire Stellung ist jedoch zur Zeit
der Glosse noch mehr verschlechtert und die Begriffe von Laten
und Landsassen fallen zusammen, welche ursprünglich verschieden
waren. Vgl. Gaupp Ansiedl. 577.
2) Schöttgen Conrad 210.
3) Rudolfi, Gotha dpi. V. 193.
'i) „Catalog. Episcop." : Schöttgen, histor. Wurcen. Anh. 10.
5) Schöttgen, Conrad. 322.
6) Wersebe Golonien 923. Leukfeld. Ant. Walkenried 403.
7) Tittmann, Fried, d. Erl. 1. 393.
CVi!
den Klostergründen zu Dobrilug (1200) ^), acht vlämische Bienen-
liufen bei Ubigau 2) Fränkische Niederlassungen auf den Gütern
des Albert von Taubenheiin (1186)3) ,,mansi qui franconica lin-
qua leben vocantur", in der Provinz Dalminci (1160)4), —
ebenso „perticae quae franconica lingua gewende" ^) , dann „mansi
qui leben dicuntur" (1258) ö). Noch mehr aber als das Vorkom-
men fränkischer Ackermaasse bezeugen zahlreiche Orts -Namen
umfangreiche geschlossene fränkische Ansiedlungen.
Auch diese Flaminger und Franken hatten hier eigene Gerichte
wie jene auf den Gütern des Kl. Pforte in Thüringen, wo besondere
Rechtsgewohnheiten fortdauern und sich frei entwickeln konnten').
5. Dass sich in Schlesien aus gleichen Volksbeständen die deut-
sche Bevölkerung seit dem XII. Jahrhundert bildete geht aus vie-
len urkundlichen Zeugnissen hervor. Auf umfangreiche Niederlas-
sungen von Niederdeutschen und Flanderern deuten Ortsnamen und
Hufenmaasse. Auch Städte wurden nach flandrischem Rechte ge-
gründet, schon im XIII. Jahrhundert zeigte sich das Bedürfniss ei-
nes Oberhofes des flandrischen Rechts. Nach Ratibor hatten alle
in den Landen des Herzog von Oppeln und Ratibor mit diesem
Rechte bewidmeten Dörfer ihr Zugrecht „omnes et singuli, qui in
nostro dominio jure vlemingico sunt locali." — Können die Bür-
ger und Schöffen das Recht nicht finden: „si autem ipsos cives
in aliquo jure contigerit dubitare, tunc ad se vocent quinque ad-
vocatos et scultetos" — der nach vlämischen Rechte ausgesetzten
Dörfer, — „habito illorum consilio — illud definiant appellatione
procul mota" (a. 1286. Stenzel 403). Aehnlich bildeten auch in dem
1) Ludewig Rel. 1. 16.
2) Weise Museum s. Sachs. G. 3. 1. 221.
3) Tittmann Friedrich d. Erl. l. 391.
"i) Schultes director 1, 155.
5) Schultes director. 1. 309.
6) Schmid Lobdeburg. 7.9. v. J. 1258.
7) Wolf Chronik II. 200. Die Mailstat zu Flemingen. -
Die Flaminger zu Heringen, Görsbach und Berga hatten ein
Gericht ihrer Aeltesten, seniores aldermänner u. Schulzen für Erb-
und Grundsachen. Wersebe Colon. 867. Auch die Gerichtsform,
welche vom Grafen Konrad von Brena bei Veräussenmg des Ge-
richts Praternik erwähnt wird (Urk. r2,'6. Tittmann. Friedr. d. Erl.
368.), lässt schon auf Einwanderer schliessen. — Als Rechts-
gewohnheit kann wohl die eigenthümliche Sitte des Kirchganges,
die mit der üebergabe von vlämischen Gütern in Verbindung steht,
gerechnet werden. Wersebe Col. 864.
(;\ lii
lloiinalhslandc der l'liiiulcrcr die; Ahgüordiictcii der '> ))eridiint(',slcii
Stiidto diis (Iniclit der Scahiiii l'ljiridriac , :iii wrlclios daim itWo.
IhMuTi Mitten von Urthcilcrj i^iiif^cn nachdem das Zn^rcchl nach Ar-
ms aufschoben war (\\ arnkoni^;. I. 2^2). I)i(» l)ischollichc Stadl
Neisso hatte — ,,jus nuniicipalo floniingicum, ex aiitiquo et a
primaova locatione ipsius civitatis" — es wird in Stadtbü-
chern bcnvahrt „jus ncniirjgicum in scriplis et libris indc con-
foclis plane et hicide expressum" (Slenzel 185). Schon vor dein
Jahre 12T.\ mochte Ncisse vlamisches Hecht erhalten haben. Nach
Neisse sollen alle bischüflichiM» Studie und Dörfer das Zugrecht
haben, (a. 1310. Slenzel 4S5). Die Städte üttmachau (a. 1317. 1318.
Stenzel 558. 5()4), Kreuzburg (a. 1274. Stenzel 388) erhielten: „jus
llamicum, jus theutonicum llamingicum."
Neben den vliiinischen Niederlassungen erscheinen deutsche
Ansiedlungen nach fränkischem Hechte, ebenso auch frän-
kische Ackermaasse „mansi franconici" bei Goldberg (a. 1203.
Büsching Leub. 38) „villam nostram (Kunzendorf) jure Franco-
nico populandum" (a. 1252. Stenzel 327) „jure Teiithonico
quod dicitur Franconicum — locarc poterit" (a. 1276.
Stenzel 390) „hereditalem jure Teuthonico populari - - et quot-
quot — (mansi?) Franconici reperti et inventi fuerint ipso jure
Franconico adlocari" (a. 1308. Stenzel 483) „confcrimus nostrac
civitati Friburg omnia jura et consuetudines habitas ab antiquo
morc juris franconiae et theutonicalis" (a. 1337. Stenzel 545).
Eine Verschmelzung dieser beiden Rechtsgestaltungen , wel-
che, wie es scheint, mit andern Ansiedlungen von Deutschen
in Verbindung steht, begiebt sich im Laufe des Jahrhunderts.
Eine dichte slavische Bevölkerung drängt die Fremden näher
aneinander. Ihre Rechtsverhältnisse bezeichnet man allgemein
noch als deutsches Recht, ihre ursprünglichen Colonien verlieren,
nachdem auch andere Stammgenossen sich ihnen angeschlossen, an
Volkseigenthümlichkeit, die Städte aber werden bei
einer weit grösseren Mannigfaltigkeit von Bewohnern
nach und nach die Mittelpunkte des ganzen Rechtsle-
bens. Diesen Zustand des deutschen Rechts hat insbesondere
Stenzel in seinem vortrefflichen Urkundenbuch erst in das rich-
tige Licht gestellt; er hat nachgewiesen, wie das deutsche Land-
sassenrecht sich gebildet, welches sich schrofT dem slavischen
Landrechte entgegenstellt.
Die volksthümlichen Namen für deutsche Verhältnisse und Be-
ziehungen lösen sich von den alten Ansiedlungen und werden
gangbare BegrifTe; Ackermaasse, Abgabcnverhältnissc nach ihren
CIX
ersten Tragern „Jus franconicum" „Jus flamicnm" genannt,
werden mehr als deutsche Verhältnisse aufgefasst und auch
da angewendet, wo schon längst jene Volksgenossen, durch welche
sie im Lande bekannt wurden, nur als Deutsche auftreten
Wenn dem Vogt von Kreuzburg v. J. 1274 ein Besitzthum in
grossen fränkischen Hufen zugewiesen wird, dagegen die Stadt
und die Bebauer der Aecker vlämisches Recht erhalten (Stenzel
388), so ist hier an stammrechtliche Verhältnisse nicht mehr
zu denken. Es sind diese Maassbestimmungen Abgabenverhält-
nisse, welche im Lande gang und gäbe geworden sind (Stenzel
277). Diese nunmehr unter dem allgemeinen Ausdrucke ,,deut-
sches" Recht auftretenden Verhältnisse können und werden auch
auf nichtdeutsche Bewohner ausgedehnt, und es ist nicht unge-
wöhnlich, dass auch slavische Bewohner nach deutschem Rechte
leben und Abgaben leisten.
Doch auch als Bezeichnung besonderer älterer Rechtsgewohn-
heiten der Städte kommt der allgemeine Name ,, deutsches
Recht" vor. Es sind dies nicht Volks- und Stammrechte,
sondern Ortsgebräuche und Gerichtsherkommen, sie tre-
ten hervor gegen das Halle -Magdeburger Recht. Als diese Form
des sächsischen Rechts die weitere Verbreitung des sächsischen
Landrechts vorbereitete, zeigte sich in den Städten ein Widerstre-
ben und Widerstand jener eigenthümlichen Rechtsgewohnheiten.
Am lebendigsten dort, wo Oberhöfe des vlämischen Rechts, wie in
Neisse, Ratibor, eigenthümliche privatrechtliche Formen ausgebil-
det hatten. Als auch diese Städte mit Magdeburger Recht bewid-
met wurden, suchte man das alte Herkommen durch Statuten
und Küren zu erhalten. So entstand denn, wie Gaupp genau
nachwies, auch das eigenthümliche dem Landrechte beigefügte
Statut V. 1356., und das Statut des Bischof Wenzel, welches sich in
dem Gebiete jener Oberhöfe in ununterbrochener Geltung zeigt.
Diese wichtige Erscheinung gewinnt an Bedeutung durch den
Vergleich mit den Schicksalen des Rechtslebens in den ostpreussi-
schen Landestheilen. Diese Rechtsgebiete sind seit dem J. 1232
mit Magdeburger Recht bewidmet, dennoch erhalten sich da beson-
dere Successions- Gewohnheiten als Nachwirkung eines älteren Ge-
richtsgebrauches, welcher unter den Namen der Cölmischen Güter-
gemeinschaft eine Berühmtheit erlangte (Leman , Culm. R. XVI. und
Heydemann , die Elemente der Joachim. Constitut. 156). Bei die-
ser Bildung haben auch gleiche Bedürfnisse und nicht allein die
Abstammung Einfluss gehabt und darum können wir Gaupp nicht
beipflichten, wenn er die Uebereinstimmung beider allein in der
r.\
;«ll('M \' (» r w .111(1 1 sc li ;i 1 1 der lIciiMiillisn'clilc lindiMi will. Dir
,, \ I ii IM is cIk» (I cw (tliii Ii ei ( " isl dci- ()rlsl)i;iii( li , die (icrichls-
iilmiig ilor Nicdorlassuiit^ und ist hei djjr mitlohdlciliclMMi Uochls-
«M'/eu^'nn^' f^üwoliiilicl» oiiio Ixssoiulore (ioslidluii^j, wclcho nicht
inil den KechlsaiisichtcMi der lluiiUcith in unniilUdh.non /nsarnnien-
hanj; zu stehen hruucht.
(), Nur sowoil wollon wir unsere Rrörleiun^en fuhren. Als ge-
moinsainos Kij^ehniss Z(M'j,'t sicli eine uis[)riin^li(;he Veischiodcnheil
des vlliinisciien und fränkischen Hechts, \v(dcfie Stenzol in jener
Zeit, wo uns die zahlreichsten Urkunden erhallen sind, ganz rich-
lifz nicht mehr wesentlich verschi(Mien (iruhit (141). Der Aus-
druck ,,Jus franconi cu ni" und „Jus flainicum" bezeichnet
die ,,Lex" das Pactum, welches der Grimdherr mit dem An-
siedler schlicsst und in welchem ein bestimmter Umfang von
Hechten zugestanden war, somit die Ausnahme vom Land-
recht; und, da der Gebrauch der Worte jus, pax, lex, Hecht
und üerechtigkeit, im Mittelalter überhaupt mannigfach ist, so wer-
den sie eine Bezeichnung für Besitzrecht, Grundabgabe, und für
die gebräuchliche Stellung der Ansiedler im Vogt- und Landgericht.
In allen diesen Benennungen liegt der Begrid eines besonderen
Landsassenrechts, nicht aber der eines Volks- oder Stamm-
rechtes. Das Gemeinsame erklärt sich weit natürlicher aus einer
Gleichheit der Grundbedingungen d er Ansiedel ung, als
aus der ursprünglichen Verwandtschaft. Daher scheint die Annahme,
welche Gaupp vorschlägt, dass Jus teutonicum in Schlesien frän-
kisches R. sei, etw'as gewagt (Gaupp, germanische Ansiedlung. 25G.
Deutsches Recht in Schlesien. Zt. f. d. R. III. 58.). Den engen
Raum, wo sich Stamm- oder Volksrecht bei den Ansiedlern er-
halten konnte, beschränkten wir auf einen kleinen Kreis des In-
nern Familien- und Gemeindelebens; allein auch da ist es nicht
immer localgewordenes Volks- und Stammrecht, sondern natur-
wüchsiger Orlsbrauch, freilich darum nicht minder germanisches
Recht.
7. Die Anwendung dieser Ergebnisse auf Mähren führt auch
hier zunächst auf eine mannigfaltige Strömung der Quellen. Für
eine Verbreitung des Rechts durch Flanderer und Wanderungen
vom Niederrhein, wie in der Lausitz und Schlesien, spricht die
allgemeine Annahme '). Diese ersten Einwanderungen an das
1) Palacky Geschichte v. ß. II. 1. 157. — Enns Oppa Land. 1.
29. — Schelz Geschichte d. Lausitz 1. 537. — Lausitz, Magazin.
XVIII. 537. Die Möglichkeit der Fortdauer germanischer ürbewoh-
1
CXI
Jahr 1150 zu knüpfen, hat bisher noch keine urkundliche Stütze.
Franken sollen um Olmütz den Hauf)tstannra der Ansiedler ge-
bildet haben. Der erfolgreiche Anbau und die Blüthe der grossen
deutschen Colonie um Ig lau, welche derMittelpunkt des „deutschen
Bergrechts" wurde, wird sich auf fränkische Volkselemente zurück-
füliren lassen (oben XV). Von Süden her bringen deutsche An-
siedlungen Weinbau, da erscheint der Besitz an Weinberggut
nicht nach Landesrecht, sondern „more theutonico" (a. 1202. B. II.
40.). Ein verlässlicher Anhalt für die Quelle dieses deutschen Rechts
bleibt das Zugrecht in allen Weinbausachen an die alte
Grafendingstätte zu „Falkenstein" i). Eine umfangreiche An-
siedlung von Niedersachsen, theils Edelleute, theils Bauern aus
Westphalen, hat sich urkundlich nachweisen lassen (oben XXI).
Durch diese bedeutenden Wanderzüge, von welchen wir nur
theilweise gleichzeitige Nachrichten besitzen, wird die ganze Ord-
nung der agrarischen Verhältnisse verändert und durch die ei-
genthümliche Rechtsstellung der deutschen ackerbauenden Nieder-
lassungen erscheint auch hier der Begriff Jus teutonicum in
allen Färbungen, wie wir es anderwärts gefunden haben, .allein
für die älteste Gestaltung dieses Landsassenrechts sind we-
nig Spuren nachweisbar. Die Herrschaft des deutschen Rechts
im Lande wird erst recht bekannt durch das üebergewicht der
deutschen Stadtrechte, welche die verschiedenen Volksele-
mente verwischen und auch die ländliche Rechtsbildung berühren.
Zugleich begiebt sich eine Trennung des Landes in zwei Rechts-
gruppen und Familien nach der Verschiedenheit der Stadtrechte.
ner, welche sich nach Einwanderung der Slaven im Lande erhiel-
ten , übergehen wir hier absichtlich mit Stillschweigen.
1) Noch im XIV. Jahrhundert ist das Zugrecht von Brunn in
Weinbausachen an das Bergtaiding in der Grafschaft Faikenstein
in Oesterreich „ubi antiquiora montana vinearum sunt" (478) durch
das Schöffenbuch bewährt. Das wichtige alte Bergtaiding v. Jahre
1309 bei Kaltenbäck, Panlaiding- Bücher IL 230. Das Zugrecht
dauerte auch im XVI. Jahrhundert fort, die Bestätigung der Aeb-
tissin V. S. Clara in Wien, erwähnt im J. 1528. Sept. 28. noch die
herkömmlichen Appellationen aus Mähren. Auch die viri ho-
neste Theutonici, welche K. Constantia 1228. nach Göding be-
ruft (B. IL 204.) , waren wohl aus Oesterreich eingewandert. Das
überaus wichtige Stadtrecht dieser Gemeinde ist das älteste in
Mähren und erinnert au Rechts- und Busssätze in gleichzeitigen
Urkunden in Oesterreich. Vielleicht gehörten die uns leider nicht
erhaltenen Stadtreciite von Lmidenburg und Bisenc auch dieser
Familie an (oben XXIIT).
r.xu
Vom Norden Ihm ziclil inicli in Miihrcn «las M a f^<l ei) n r{^ «!r Hcchl
sio^roich ein; rs wird auf alt(«ro (UiutschoKechlsljildunf^MU» {^'(»pflanzt,
odtM- ncMio Sliidl«' und l)()rrarda^^(!n werden damit immiltcdhar Ijc-
widmel; es wini /uw<*ilen ^'anz all^'emein Jus tciilonicum ^o-
nuiml, doch können wir oben darin nur die Ueccplion eines, wenn
auch deutschen , doch den ültcrn Verhältnissen fremden Hechtes
finden '). In Süden und Nordwesten herrscht die (iestallunf^ des
Brünner und I.ulauer Sludlreciits vor. Man kann keinen Markt, kein
Städtchen, noch weniger eine grossere Stadt aufweisen, welches
nicht mit einer dieser beiden Gruppen in Verbindung stellt. Das
deutsche Recht ist local geworden, man spricht nicht mehr vor»
dem deutschen Uecht zu IJrünii oder iglau , sondern von dem
Brünner oder Iglauer Uecht, wie wir diess oben angedeutet
haben. Doch werden alte Volksgewohnheiten, Dorfgebräuche, con-
suetudincs, auch hier erwähnt: ein besonderes deutsches Berg-
recht, Jus montanum, ein besonderes Lehnrecht (es ist das Mag-
deburger Dienstmannenrecht) und ein Weinbaurecht erhalten sich
neben dem allgemeinen Stadtrecht.
1) Dass mit der Gewährung des Jus Theu t onicorum,
„quod hactenus in terris Bohemiac et Moraviae inconsuetum et in-
usitatum cxstiterat sed vobis — per marchionem Wladislaum (l!97
— 1222) concessum esse dinoscitur" (a. 1213. B. II. 09.) und mit „hoc
novum et honestum institutum" nur das Magdeburger, nicht
aber deutsches Recht überhaupt gemeint sei, geht aus der Ur-
kunde von J. 1^23 (B. II. 148.) hervor, es erhalten 10 Jahre
später die Bürger von Neustadt „in summa idem jus Meidbur-
gense et easdem consuetudines quas habent cives de Freuden-
tal"; ferner aus der Bestimmung über das Stadtrecht von Olmütz:
es werden in der ürk. v. J. 1228 „jura antiqua civitatis Olmu-
censis quae a — — Wladimiro duce (11-5— 1196) in eadem
civitate sunt statuta", von der Erlheilung des Magdeburger Rechts
durch Wladislaus geschieden ,,non obstante privilegio — - VVla-
dislai, in quo usus juris Theutonicorum quod Magdebur-
gense vulgariter nuncupatur — — concesserat" (B. II. 213.). Es
erweist diess also für Olmütz die Geltung eines altern deutschen
Stadtrechtes (1185 — 1196) vor dem Magdeburger, nach welchem
die Bauern der umliegenden Dörfer gerichtet wurden. Der Stadt-
richter soll auch nach Annahme des Magdeburger Rechtes
nicht nach diesem, sondern nach dem alten Stadtrechte ,,jura
antiqua, quae — sunt — statuta" — die Bauern richten (B. II.
213.). Nach Boczeks .Angabe sollen die Prager Sobieslawschen
Rechte des XI. Jahrhunderts in Olmütz gegolten haben (B. I. 298.).
Dieser einfachen, ohne alle Begründung vorgebrachten Angabe wi-
derspricht jener urkundliche Nachweis älterer Stadtrechte von Her-
zog Wladimir, und wir müssen uns, so lange keine andere
Zeugnisse aufgefunden sind, mit jener dürftigen Notiz begnügen.
CXIII
II. Die Quellen der Brünner Stadtrechte.
1. Für die oben ausgesprochene Ansicht (XXV), dass in Brunn
wie in Prag und andern deutschen Städten slavischer Länder eine
deutsche Hansa oder Kaufmannschaft der Keim der spä-
tem Entwicklung und des Weichbildes war, mehr urkundliche Be-
weise aufzubringen, bleibt Aufgabe weiterer Forschung, die eigent-
lich erst beginnen kann wenn eine reichere Zahl von Urkunden
vorliegt. Sollte die alte Niederlassung der Deutschen im Kirch-
spiele St. Jacobi (ein Schutzheiliger der zu Lande Wandernden)
in einer besondern Rechtsstellung ohne einen Freibrief bestan-
den haben ? Noch liess sich leider weder in Brunn wie doch
in Olmätz eine Spur von Statuten aus dem XII. Jahrhundert (1186
— 1196) auffinden: wir sind auf den Rechtsbrief v. J. 1243 an-
gewiesen, dessen Quellen hier untersucht werden sollen.
2. Die unverkennbare Aehnlichkeit dieses Denkmals mit den
altern Stadtrechten der Babenbergischen Städte, Wien (1198 u.
1221) 1) Enns (1212) und der spätem Bildungen von Neustadt,
Krems, Heimburg, Eggenburg, die aus einer Quelle flössen und
eine Familie bilden, kann keinem Kenner mittelalterlicher Quellen
entgehen. Doch auch diese Rechtsdenkmäler, welche durch ihre
Vollständigkeit und Eigenheit der Bestimmungen zu den wichtig-
sten in Deutschland zählen, sind, wie so viele rechtsgeschichtliche
Erscheinungen Oesterreichs, kaum gebührend gewürdigt. Es muss
hier die Frage, Nvelcher Quelle sie am nächsten stehen, berührt
werden.
Die Wiener Stadtrechte, man kann sie kurz so bezeichnen,
gehören einer glänzenden und reichen Culturentwicklung des
deutschen Volkes an, einer Zeit, wo gerade das junge Herzogthum,
die ältere Ostmark, wenn auch nicht lange, ein Hochpunkt rü-
stiger geistiger Entwicklung war. Nicht blos dichterische Reg-
samkeit und hofische Sitte, sondern auch der wunderbare Auf-
schwung des gewerblichen und künstlerischen Lebens entfaltete
1) Man verwirft in neuester Zeit die freilich nur auf Lazius'
Autorität gestützte Jahreszahl 1198 und nimmt nun das Jahr 1221
nach der Münchner Hs. (Codex lat. ms. 1608 olim. S. Nicol.) an.
Uebersehe man jedoch dabei nicht, dass zwei Formen vorliegen
und letztere Urkunde eine ältere Form in sich aufnimmt. Das
Stadtrecht von Enns 1212 ist doch nur ein Auszug aus dem äl-
teren Wiener Privilegium.
8
<:xiv
sich iitn »ind «liiiili den Hol «Icr Malx'iilxM ^^ci'. Da hcrühito sich,
«hirch die Kroii/zUgc verinitt(.'ll, dar Hoichthiiin (h's neu orschlos-
sencn Orients, und dio vorf^cschriUeno C.nllnr des Weslens. Studie
ontstandon, anfiin},'li(;li nur Sla|)('l|)lidz(' (h's luif^oniein wicldi^cn
N'orkchrcs , v.wv XrviwWWwua dos oslIicluMi und \\cstlluh(Mi Handels.
Doch sobald die KaiirniahMsehaft und f^cwerhlicho Production Vor-
rocht der Sliidli^ ^'eworthMi Nvor, entwickelte sich, wie allorwärts,
auch das Riufj;erthinn, fiu* (hvssen reciillichc fi(^staltu^g nur in den
hluhenden rheinischen Sliidten und jenen des durch Heichthum
vorraj^eiulen theilwoise /u Deutschland ziddenden Klandorns das
Vorbild gefunden werden konide. Das Hecddslehen dies(M" I.iin-
tier wird gerade unter dei- Ue!-'ierung der (trafen Dieileiich und
Philipp von Elsass (1128—1191) bedeutend durch eine Ftoihc
grossartigor legislativer Erscheinungen, auch haben die Städte in
dieser Zeil durch Keuren eine Entfaltung ihres Rechts- und Vcrfas-
sungslcbens vollbracht, wie kaum in einem anderen Lande. I-ls darf
darum nicht überraschen, weiui die Stadtreclite der aufblühenden,
im J. 1208 sogar mit Köln verglichenen, Stadl Wien, wo am Hofe
die vlämischc Sitte als die feinste, Fl anderer als die angese-
hensten Handelsleute der Stadt auftreten, den Gcldnunkt beherr-
schen und im J. 1208 die Bestätigung älterer Freibriefe erhallen,
in Form und Iidiall jenen Stadtrechten, von Gent, Poperingen,
Brügge u. s. w. am nächsten stehen ').
^) Andere Richtungen des geistigen Lebens zeigen ganz glei-
che Bahnen. Oesterreich ist die Heimath der Lyrik, doch auch
sie ist im Unterlande am Niederrhein und in der französischen
Schule gross geworden. Fortwährend bleibt Flandern das halb
romanische, lialb germanische Land, die Wiege und Wohnung des
neuen Ritterthums, der Hauptweg der Vermittlung der Cultur des
W^esten und Ostens; dessen Einfluss ist in Sitten und Rechten, in
dichterischer Sprache und höfischen Verhältnissen erkennbar. Ne-
ben der dichtenden ging die bildende: die gothische Kunst stammt
aus W^estfranken; der Dom von Amiens ist das Vorbild des Domes
von Köln. — So auch im Rechtsleben. Das Stadtrecht von Amiens
(schon vor d. J. 1184 eine Charte) wird Vorbild für Abbeville
(1184), Dourlens (1203); damit sind verwandt die Stadtrechte von
Tournai (Dornik) 1187, Peronne 12 i7. Nach Arras haben alle
Städte Flanderns ihr Zugrecht, dann wird Fournes (1147) Oberhof
für Arkes und Poperingen, Gent fürGrammont und die vier
Aemter u. s. w. , später bildet sich der Oberhof der Scabini Flan-
driae. Von da wurden diese Stadtrechte und die rheinisch-cölnischen
Vorbild oder unmittelbares Mutterrecht für andere (Wackernagel,
Gesch. d. d. Lit. 96 IT. Warnkönig, franz. Rg. 1. 2C7. Fland. Rg. 1.
145. 183.). Die erste rasche Blüthe der österr. Städte ist eine von
cxv
Für andere südliche Bildungen bis hinauf nach Freiburg und
Bern ist gleichfalls das entwickelte Bürgerthum von Köln und an-
derer niederrheinischer Städte Musterbild geworden. Die Sladt-
frieden von Woims und Speier aus dem XII. Jahrhund, erinnern in
vielen Stellen an jene Stadtverfassungen, sie sind die Frucht langer
Kämpfe gegen bischötliche Gerechtsame als ,, pactum pacis, articuli
pacis et concordiae" vmd gingen aus dem Streben nach ähnlicher
Freiheit und Selbständigkeit hervor, welche in den Städten Flan-
derns blühte. Anders als da wuchs in den östliclien Städten aus
rauher Wurzel das neue Stadt- und Bürgerrecht, nicht eine Frucht
des Kampfes, sondern eine Schöpfung (Donatio) der Babenbergi-
schen Fürsten l).
3. Diese Rechtsbriefe von Wien 1198 und 1221 und ihre
Nachbildungen zeichnen sich durch die gedrängte Form, durch
eine Vollständigkeit der Rechtsbestimmungen und eine Einheit des
ganzen Strafsystems vor allen gleichzeitigen deutschen Stadtrechten
aus. Man lernt ihren Werth durch eine Vergleichung mit den an-
dern gleichzeitigen Urkunden des städtischen Rechtslebens, etwa
den Fürsten gepflegte Schöpfung. Sie fällt mit dem Glänze des Hau-
ses und kommt später auf ganz anderen Wegen zur Bedeutung.
S. EnnenkeFs Fürstenbuch. Rauch SS. I. 30Gff. 310 fT. Gleichzeitig
berühren sich am Hofe König Bela III. (1173 — 1196) bysantinische
Einrichtungen und französische Sitte. Engel Ges. v. üng. I. 263.
1) Auf diese überraschende Uebereinstimmung des ganzen Cha-
rakters der Stadtrechte kann hier nur kurz hingedeutet werden"
und vor allen ist auf die Keuren von Gent, Brügge und Ypern
V. J. 1172, dann auf die Stadtrechte von Tournai (1187), Laon
(1128), Brügge, Gent (1192), Pop eringen (1347), Arras(I2n),
Fournes (1240) die Aufmerksamkeit zu richten. (Die Quellennach-
weisungen in Warnkönig's flandrischer und französischer Rechts-
geschichte). Man beachte: die eigenthümiiche Stellung der Ta-
lion (Brügge Stadtrecht a. 14. Wien bei Gengier a. 15.), die Rei-
henfolge der Verwundungen (Fournes a. .4—8. Wien a. 15 ff.), die
Stellung der Gottesurtheile (Poperingen a. 1147 — 1208. Wien a. 3.
4. 38.), über Waffentragen (Genter und Brügge Keure a. 1172.
a. 19. Wien a. 15 ff.), über Notwer (Fournes a. 32.), Heimsu-
che (Gent u. Brügge a. 1172. a. 2.), „rerof" (Fournes a. 2.), dann
„Quicumque concordiam celatam 1. e. halesone fecerit" (Four-
nes a. 42.) — „Qui convictus de halesone" (Arkes a. 49. Wien
a. 46.) — ,, Quicumque cultelluni — misericors — portaverit"
(Arras a. 10. Wien 54. Brunn. Stadtr. 22). Endlich der Name ,,In-
stitutio pacis" „termini pacis" für die Rechtsbriefe findet sich in
dieser ausgeprägten Weise auch nur in den flandrischen und fran-
zösischen gleichzeitigen Stadtrechten. ,, Pacis inslilutio, forma pa-
cis." (Vgl. Stadtr. v. Tournai u. Laon.).
8*
CXYI
von Rogonsburp, An^slmrg, Nünihoif^, rc'clil sclialzcn und wiir-
(ligeii. Dioso koiinlcn liior kein Vorbild iib^clxMi.
Ausser den» nerciclic jener Wiener Hcclile liejien di(! ei^renlli-
ch(Mi (Jeineindeverliiillnisse. li(;ber die Zunft- und (iewerbverball-
nisse, id)er das ViMlndtniss der Hiirf.'er /u dem ller/.ojic, selbst
id)er di(! Cericldsverfassuni,' und id)cr die ei^'enlliebo ötndlverwal-
tvniii sind die Heclilsbi-ielV! diirlli^', (hi sie nur eine ,,Institutio
pacis" eine Uecbtsordiiuiij; sein solKen.
Das Uecbtsstalul von Hrünn v. J. 1213 isl in allen diesen
Bcziehunjj;en in einem innern Zusammeidiange mit jenen Sladl-
reebten. Doeli ist dies nicbt die I'olf^e einer Uebertrai^ini}^ , niebt
das Verbiillniss eines Tocidetrecbts, sondern die Kr^'cbnisse ei-
ner freien Nacbbildung : es scbliesst dies die Moi^lichkcil nidit
aus, dass sie beide aus einer drillen ^eirieinscliaflliclien Quelle
entsprungen sind. Alle straf- und privalrecbllicben Beslimminigen,
die Grundformen des Beweises, stimmen mit dem Vorbilde treu,
zuweilen worllicb überein, alle Recbtsinstitule lassen sich wieder-
erkennen ohne dass darum die S ladt verfa ssun t^ Wiens selbst
auf Brunn übertragen wurde. So tritt in Brunn deutlich als Grund-
lage des Stadtwesens ein SchöfTencollegium als Gerichts- und Ver-
waltungsbehörde hervor, während dies in den ältesten Urkunden
\Yiens nicht erkennbar, ja scliwer anzugeben ist, welche Mitglie-
der den Conununal verband ausmachten l).
4. Von grossem Interesse ist es, den weitem Ausbau dieser
Grundlagen zu verfolgen. Die alten Jura originalia bleiben Grund-
stoff des geltenden Rechts (XXYII), und die weitem Bildungen sind
1) Selbst das Prooemium beider Stadtrechte ist übereinstimmend
,,gloria principum" und findet sich auch im Ennser Stadtrechle, dann
die ganze Reihenfolge des neuem Wiener Statuts (Gengier a. 1 — 55.
Brunn a. 1 — 22). Ist auch an einigen Stellen die Reihenfolge etwas
geändert, so ist die gemeinschaftliche Quelle nicht zu verkennen, z.
B. Brunn a. 8. W^ien 15. Einige wesentliche Aenderungen im Brün-
ner Rechte sind durch die Verschiedenheit der Stadtverfassung be-
dingt. Ein Widerspruch in Brunn a. 10. Wien a. 17. ist von sehr
gro.sser Bedeutung, ein Missverständniss oder gar ein Schreibfehler
scheint hier in Mitte zu liegen. Si — quis quempiam temerariae
,,exca ecaverit" W. Si quis autem aliquam temerariae „cita-
verit" Br. Das ,,excaecare" findet sich auch in Enns, Neu-
stadt, Heimburg, wahrend es in der Brünner Familie fehlt, und
die deutsche Uebersetzung auch von Ladung spricht. Das jüngere
Wiener Stadtrecht v. J. 1278 kennt diesen Vorbehalt des Landes-
fürsten nicht mehr, s. Würth Neustädter Stadtr. 64. — Man
vergleiche überhaupt diese gründliche Arbeit für die hier aufge-
führten Ansichten die wir nicht weiter ausführen können.
cxvu
ganz unabhängig von den) Wiener Rechte. Folgende Erscheinungs-
formen lassen sich unterscheiden :
a. Die Uebersctzung oder die Fortbildung des Brünner Rechts in
der deutschen Bearbeitung (Beil. I. 1—36). Darin sind schon we-
sentliche Verfassungsänderungen und Abweichungen von dem al-
ten Privilegium zu eikennen. So stehen an der Stelle der „Scabini
principis" „geschworne schefTen" [(l. 9. 10)]; die Gottesurthcile
sind zum Tlieil schon aus dem Kreis der Beweismittel getreten [(8)].
b. Die Vermehrung des Stadtrechts durch eine Reihe neuer
Sätze ,,da neue münz in dem lant wert hat man die vorgeschrieben
alte recht ausgeleit" (Beilage II. 37 ü'.). Es ist mehr als eine Aus-
legung, denn die Bürgschaftssätze sind herabgesetzt [(37)]; neue
Formen der Beweise [(41)], und eine Reihe neuer strafrechtlichen
Normen [(46 tf.)] erscheinen. Kündigt sich das Ganze auch als eine
städtische Satzung „wir setzen" an, so stimmt doch der grössere
Theil (37. 108) mit dem uns unter den Namen „I gl au er Recht"
bekannten Statute wörtlich überein, und wenn auch die Reihen-
folge der Artikel ganz geändert worden, ist doch unverkennbar
dieses die Hauptquelle. Einige Schöffensatzungen am Schlüsse (109
— 110) tragen indess mehr den Charakter der nun folgenden Er-
scheinungen.
c. Nach den Judenrechten [(111 ff.)], den Mautrechten
[(145 ff.)] und alten Privilegien [(153 ff.)] der Stadt enthält das
älteste Brünner Stadtbuch eine Reihe von Schöffensatzungen, wel-
che wir als ein weiteres Ergebniss der vollkommen entwickelten
Autonomie der Schöffen ansehen müssen. Als Zeugnisse einer
noch selbständigen und freien Entwicklung des städtischen Lebens
bauen diese Satzungen imd Küren auf der älteren Grundlage die
städtische Verfassung aus, ergänzen völlig frei das ältere Recht
und haben dort, wo sie zum Theil ganz Örtlicher Natur sind, keine
andere Quelle als das Bedürfniss und den Willen der Schöffen.
In einigen Sätzen ist aber die Benutzung anderer deutsch-
rechtlichen Quellen erkennbar, so z. B. steht (227) mit Schwaben-
spiegel (L. 15) oder mit einer ähnlichen Quelle in unverkennbarer
Verbindung, ferner steht (226) zu dem Ssp. (1. 3. §. 3) in einem
ganz gleichen Verhältnisse wie das Görlitzer Landrecht (45. §. 10)
zu demselben Artikel.
Diese Schöffensprüche fallen in die Zeit des grössten Anse-
hens des Brünner Schötfenstuhls (oben XXIX) und der üebertra-
gung des Brünner Rechts auf eine grössere Zahl von Städten, die
r.wm
Abfassung dos Ziiuimei Kcchls (Ik'ihij^c VII), auch ilic Ucchtsrnit-
liieilung nacii Ilradiscli uixl aiuloni SUidtcn l).
Diosc ScIionViisprUcho sind fast sarnnitlich in dem Scliöll(Md)Uch
als jj;clloiid('S Hecht aufg(MU)nimon, sie sind Iciclil wieder zu erken-
nen wenn auch die Fortn (Hwas ^eiind(!rt ist, z. IJ. (185) in KU.
(•2(MJ) 101. 105. 1(»6. (201) 109. (*20f;) f)5. ('207) 222. (208) 101. (209)
119. (210) 2S^. (218) 302. (22(1) 57. (223) 581. (231) 587 u. s. w.
5. In diesem llildungsfjanf^o des IJrünner Rechts ist nun das
Schön(Md)Uch der eif,'(>nllich(? Absciiluss. Fiir die oben ausge-
sprochenen QueUenverhidtnissc! zeigen einige Sätze die weitere
Benutzung des Weichbildes (278) über die Wandelungsklage, Salze
über Nachbarverhidlnisse ,20h) Weichb. 123. 120. 127. üb.schon
der Gegensatz des Brünner Rechts zum Magdeburger Rechte be-
stimmt hervorgeliüben ist (XXX, 105. 3()9), so werden doch Stellen
des Magdeburger Weichbildrechtcs als Subsidianjuelle aufgeführt
und an einigen Orten ist „.Jus antiquum civitatis" das Weichbild-
recht, z.B. 17 (Weichb. 121. Ssp. II. 40), 98 (W. 131.137). Nicht
so bestimmt in andern Fällen. 17. 95. 130. 165. 427. 595.
Auch die Benutzung des Sachsenspiegels (XXXV), theils in
wörtlichen Uebersetzungen, theils in Nachbildungen, lässt sich er-
kennen. Z. B. die Haftung des Hirten (528): aus Ssp. H. 54; über
Gemeindebeschlüsse (ebenda) mit Ssp. II. 55; über Anlage neuer
Dörfer (208 am Ende) Ssp. III. 79. Eigenthümlich genug bedeutet
hier ,,jus commune" eben das „sunderlik dorprecht", also
deutsches Landsassenrecht, welches die benachbarten Dörfer ha-
ben. In allen diesen Stellen steht die Fassung des Schw. Sp. (Lasb.
155. 213. 214) dem Wortlaute unseres Buches viel ferner als die
des Ssp. Dagegen sind die Sätze über Schwerdhalve und Spil-
l) Von der gro.<;sen Zahl der Städte und Märkte, welche im XIV,
Jahrhundert nach Brunn das Zugrecht hatten, können wir folgende
aus dem Schötlenbuch aufführen: Auspitz, Austerlitz (Nausserlitz),
Bisenz, Bittesch (Heinrichs), Boskowitz , Budwitz, Dürnholz (Dra-
holz), Eibenschitz (Eywanic), Gaya, Gewitsch, Hradisch (Radisch),
Hulein , Kanitz . Krizanau (Clirisans) , Kremsier (Chrems), Krummau
(Crumpnaw), Knihnilz, Kostet, Menitz, Nikolsburg, Pralitz, Prossnitz,
Pohorelitz, Raussnitz, Saar, Skalitz (Galic) in Ungarn, Weiskirchen
(Hranic), Wischau u. s w. Noch weit grösser war die Zahl klei-
nerer Orte, w^elche in den Spiüclien nicht immer genannt sind,
z. B. Borkowan, Gedownitz, Gerspitz, Gurdau, Gurein, Hostiehra-
dek. Kamenitz, Lettowitz, Nennowitz, Scharditz, Schimitz (Schib-
nitz), Stichowitz, Straczek, Stfelitz, Stiitesch, Strutz, Tischnowitz.
Urhau u. s. w.
C\1X
Iialve (027) aus dem Schw. Sp. (L. 273) '). Das alte ßrünncr Recht
„Jura originalia", „privilegia" (15.95.175.269.321. 367. 368. 432.
451. 484. 533. 542. 557. 637 u.s. w.) wird genau von jenen Quellen
geschieden. —
b. Das römische Recht und die Sätze der mittelalterlichen ca-
nonisch-römischen Doctrin sind weitere Quellen des Schöffenbuchs.
Es müssen hier die Bestandtheiie der römischen Quellen, wel-
che fast unverändert aufgenommen wurden, von doctrinären Aus-
führungen geschieden werden. Stellen des römischen Rechts wer-
den am gewöhnlichsten unter der Aufschrift ,,lex, leges" angeführt,
so: „lex dicit" (535. 536), „leges dicunt" (428), „poena in legibus
specialiter expressa" (536), „in legibus scribitur" (523), „verba le-
gum" — ,,lex licentiam dat" (511), „leges communes" (623). Man
vergleiche „de testamentis" (631): aus §. 1. J. de testamentis II.
10.; „quibus modis testamentum infirmatur" (633): aus §3. J. qui-
bus modis II. 17; ,,de bis qui intestati moriuntur" (635): aus §. 1.
J. de hereditate III. 1; „de testalis et legatis" (631): aus §.4 — 39.
J. de legatis II. 20.; „de poenis" (535): aus L. II. §. 2. L. 16. §.
4—9. L. 3. L. 28. D. de poenis (48. 19); „de poena occissionis"
(535): aus L. 9. D. de lege Pompeja (18. 9). In einer Rechtsmit-
theilung an die Schöffen nach Weiskirchen (79) sind Sätze aus
L. 1. §. 4. D. de aqua et aq. pluv. {39. 3) entnommen. Der Artikel
„de servitutibus" ist fast vollständig aus L. 1.4.5.6. 9. 10. 11, 12.
13. 16. D. comm. praed. (8. 4) — dann aus L. 1. 2. 3. 4. 8. 9.
10. 17. 18. 20. 24. 19. D. quemadm. serv. (8. 6), „de testibus" (664)
aus L. 1 — 25. D. de testibus (22. 5) u. s. w.
Vorstehende Beispiele genügen , um die Form der Aufführung
zu bezeichnen; oft ohne innern Zusammenhang, stehen sie gewöhn-
lich am Anfange der Capitel , ihnen folgen dann unmittelbar doctri-
näre Abhandlungen oder wirkliche Urtheile.
Noch wichtiger sind die Zeugnisse clor unmittelbaren
Anwendung des römischen Rechts bei der Entscheidung von
Rechtsfällen im Gericht In einem Rechtsfalle vor dem Mark-
grafen Johann wird eine Stelle aus Nov. XXII. c. 15. §. I. vorgele-
sen (511). Bei Beurtheilung der Competenz der Gerichte im Falle
1) Nicht unbeachtet darf bleiben, dass diese lateinische Ueber-
setzung für ,,hove" des Sachsenspiegels ,,laneus" gebraucht,
während der gewöhnliche lateinische Text der altern Ausgaben
,,mansus" hat. üeberhaupt weichen hier, wie anderwärts, alle
Stellen von den bekannten üebersetzungen gänzlich ab.
r,\\
eines Kiiidsinordos wiid als Ucgnuxliing eine Aiizuhl Slolleii und
Sülze aus dem roinischcMi Hechle auff^efülirt, wiowolil diese Kennt-
niss doch hier mehr dem (Jcrichtsschreiher als den SchöfTon an-
gehören (hirfle. Der Hechtsfall wird vorn Slandpunklo des ronii-
schon Rechts beurlheilt (53()), aus Stellen in I.. I. I). de lege Pom-
pcja (18. 9), dann aber Sätze aus L. 131. l). de V. S. (50. 17).
An einem andern Orte wird das römische Hecht als Subsidiar(|uelle
gebraucht (623).
c. Einen ganz eigenthümlichcn Charakter trägt eine Anzahl
von Sätzen, welche dogmatische Ausführungen einzelner Theile
des römischen Hechts sind, und als I'robe des wissenschaftlichen
Apparates jener Zeit gelten können, welcher dem Schreiber und
SchofTcn zu Gebote stand. Es sind thcils ganze Artikel, theils
einzelne Grundsätze. Man beachte: de actore et reo 1 IT. de advo-
catis 59 IT. de appellalionc 68 fl'. de citatione 125 IT. de contracti-
bus 128. de commodato 133 fl". de confessione I8t) fl. de depo-
sito 181. de emtione 274 IT. de emphyteusi 283 IT. de furto 300.
de luminibus 4b6. de pignoribus 572. de privilegiis 573. de
sentenliis 613 fl". de servitutibus 617. de successione 621. de
testamentis 631. de testibus 664. de tormentis 717. de prae-
sumtionibus 718 fT.
Der Sammler hat an keinem Orte die Quellen genannt, welchen
er sein Wissen dankt. Das ganze Werk trägt einen so com-
pilatorischen Charakter, dass die Annahme einer selbstschöpferi-
schen Thätigkeit des Sammlers am fernsten liegt. Am häufigsten
kann man Lehrsätze aus den berühmten Summen des Azo (cc. 1230),
welche im Mittelalter quellenmässiges Ansehen hatten, oft wörtlich,
oft in kürzeren Auszügen erkennen. Man vergleiche nur „de de-
posito" 181, ,,de commodato" 133, „de confessione" 140, „de
tormentis" 217, mit der Summa ed. Venet. (1610), 380.332.184.772.
921. Doch hat sich in keinem Falle eine unmittelbare Benut-
zung der Summa Azonis auffinden lassen. Eine grosse Anzahl von
cauonistischcn Sätzen und Ansichten lässt vermuthen, dass Schrif-
ten der Decretisten jene Kenntniss vermittelten.
Zur Zeit unseres Sammlers standen in der Praxis , besonders
in geistlichen Gerichten, die Summa decrctalium des GofTredus
de Trano (f 1245), des Schülers von Azo, des Heinrich de Susa
(Ostiensis) (f 1275) in noch grössern Ansehen als die Summen der
Legisten. Sie und ihre Nachbilder haben in römischrechtlichen Fra-
gen Azo's Ansichten wohl treu bewahrt und wiedergegeben; behan-
deln aber umständlicher alle anderen Lebens- u. Rechtsverhältnisse.
Die canonistischen Anklänge und eine Verwandtschaft mit diesen
CXXI
Quellen ist in unserm Buche am deutlichsten zu erkennen aus art.
Deposito durch die Erwähnung des gladius aus c. 14. c. XXII. q. 2.
S. Summa Goffredi (sub voce depos.), Summa Ostiensis ed. Ba-
sel 1573. p. 738. Dies verrathen dann auch die Artikel: de te-
stibus (664), de privilegiis (573), de sententiis (613), de prae-
sumtionibus (718), de poena occisionis prolis (536) aus c. 1. 2. 3.
X. de his qui filios V. 10. und Summa Ostiensis p. 1229. Selbst
die Kenntniss der Lex Pompeja schöpfte unser Compilator daraus.
In welchem Grade diese canonistischen Summen die Summa Azo-
nis benutzten, lässt sich aus diesem Artikel am deutlichsten wahr-
nehmen.
Diesen Summen steht der Inhalt unseres Buches selbst viel
näher als dem berühmten Speculum des Wilhelm Durantis, oder den
sonst so geachteten Schriften der Processualisten wie Pilius oder
Tancred. Hier genügt die Vergleichung „de praesumtione"
in unserem Buche mit Speculum ed. Frankf. 1602. II. 380. Tan-
cred ed. Bergmann (257), Summa Goffredi (s. v.).
Der gesammte römisch -canonische Rechtsstoff der eben ge-
nannten Summen und anderer Arbeiten der Canonisten und Pro-
cessualisten ist in einer Classe von Schriften ausgebeutet,
in eine kürzere Form gebracht, welche, wenn auch ohne allen
geistigen Werth, ihre Quellen darum verdunkelten, weil sie sich
durch grössere Brauchbarkeit empfahlen , und , wie die zahlrei-
chen Handschriften und Drucke scliliessen lassen, eine unge-
mein grosse Verbreitung erlangten. Es sind dies die Hand- und
Hülfsbücher für Parochien , Beichtiger und Officialen der geistlichen
Gerichte, Leitfaden für die geistliche Amtsführung und geistliche
Gerichtsthätigkeit „Summae de casibus" „Summae confes-
sorum" U.S. w. Ihr Ansehen und ihre Verbreitung ist, wenn
auch ein Kennzeichen des Verfalles der Rechtswissenschaft, aus ihrer
Bücherform zu erklären, da sie wohlgeordnet und gekürzt ohne
Ausführungen die Sätze des Wissens bewahren. Sie haben für die
Verbreitung römischer Ansichten mehr geleistet als die berühmte-
sten Schriften der Glossatoren, denn ihr Einfluss berührte Kreise
des Volks- und Rechtslebens, in welchen die gelehrteren Schriften
der Glossatoren nie Eingang erlangten. Die gleichzeitigen Summen,
wie die des Dominikaners Johann v. Freiburg, später Bischof v. Pres-
burg('i- 1314) (S^Lectoris), des Minoriten Astesanus (-f 1330) (S'* Aste-
sana), des Dominikaners Bartholomaeus (f 1347) (S^* Pisana oder
Pisanella), haben das Ansehen ihres Vorbildes, die Summa Rai-
mundi de Pennaforte (f 1275), längst überwunden und enthalten
jene oben citirten im SchöfTenbuche wiedergefundenen römisch-
CWII
rcchtlicIiLMi Ausführungen in ylficlicr Weise. Noch inuner rühren
sie aber die Schriflen von A/o, (InfTredus, Osliensis uls die Iluupt-
(piellen auf, man kann sie Sununac; Sinntnaruin nennen, ein Natne,
der von einem der spateren ScIiriflslcIhM" auch gebraucht ist.
In der Form der Uehandhmg von ilccIdsCragen nidiern sich
unsere Süt/o diesen Arbeilen üusscrlicii noch nu^hr und man kann
mit vi(Mer Hestimmlheit aiinehmen, dass auf eine (h'rselben, o(h;r
auf eine \ielleicht uns niciit crhallene, che Wissenschaft unseres
Notars in Verbindung zu bringen sei. Ebenso wenig sich der
Sanunler von den Salzen der ScholTen entfernen konnte, vermochte
er abwcicliende Ansichten id)er Hechtsfrag(Mi aufzustellen, welche
den bei den geistlichen Gciichten als Rechtsquclle geachteten Sum-
men widersprachen. Auch die alphabetische Form der Bücher,
welche bereits die Summa Pisanella hat, sagte dem Bedürfnisse
zu und ist im Sclu)neid)uclie gleichfalls angenommen
Einem Ilülfsbuchc dieser Zeit, welches jenen Summen sehr nahe
steht, kann selbst der Titel unseres Buches nachgebildet sein. Die Auf-
schrift ,,Manipulus curatorum in <juo necessaria officia
secundum ordinem pertractant" von Guido de monle Hoche-
rii CG. 1300 erinnert an den Titel unseres Buches „Manipulus juris
civilis per necessaria quae in ipso jure sunt contenta." Diesen Sum-
men ist auch ein Theil der Vorrede entnommen. (Man lese tit. Papa
in den Sunimen.) Der Aufführung des U 1 pia n als Imperator ste-
hen die Citate ülpians in der S** Pisanella bei römisch- rechtlichen
Sätzen und das Beispiel des wenn gleich jüngeren Vocabularius
juris, der gleichfalls aus ähnlichen Quellen schöpfte und im Proe-
mium ülpianus als Legislator aufführte, würdig zur Seite (Sa-
vig. G. d. r. R. VI. 428). Nur so annäherungsweise lässt sich,
wenn gleich mit einiger Bestimmtheit, der Apparat unseres Notars
angeben , welcher daraus seine Compilation schuf.
d. Auf unsern Sammler konnte endlich eine andere Arbeit be-
deutenden Einfluss üben, welche unter den Namen „Jura montana"
des König Wenzel II. v. Jahr cc. 1300 (oben XXXVIl) und schon
als geltendes Recht in Bergwerkssachen in grossem Ansehen stand.
In diesem Werke sind die dogmatischen Sätze der Legisten und
Canonisten in umfangreicher Weise mit bergrechtlichen Gewohn-
heiten vereinigt und es konnte so eigentlich das Vorbild werden
für ein ähnliches Werk zum Gebrauche der städtischen Schölfen.
Jene merkwürdige legislatorische Erscheinung K. Wenzel II.,
auf welche wir noch zurückkommen, wird einen italienischen
Juristen Goczius von Orvieto zugeschrieben, der auch ein Land-
recht \erfasst hatte, welches leider bisher nicht aufgefunden ist.
CXXIII
Sind nun schon einzelne wörtliche Entlehnungen aus dem Berg-
rechte K. Wenzel II. im Schöffenbuche zu erkennen, z. B. „de
juramento calumniae'', „de advocatis", „de appellationc", so
kann auch leicht, wenn damals das Landrecht noch erhalten
war, dieses als Quelle jener zum Theil umfangreicheren dogmati-
schen Artikel angesehen werden, für welche sich aus den durch-
forschten mittelalterlichen Schriften keine Quelle angeben liess.
III. Goczius von Orvieto und das Bergrecht
K. Wenzel IL
1. Hier an dieser Stelle etwas umständlicher von den Schick-
salen dieses Mannes zu sprechen, dessen Aufgabe es sein sollte,
schon am Ende des XIII. Jahrhunderts der Reformator des gesamm-
ten Hechts eines der wichtigsten Königreiche zu werden, rechtfer-
tigt sich nicht nur aus den Beziehungen unseres Schöffenbuches
zu jenem Werke, welches ihm zugeschrieben wird, sondern auch
aus der Bedeutung, welche jener Plan zu der gesammten Rechts-
bildung in Böhmen und Mähren einnimmt.
2. Für eine umfangreichere und wirksamere Bekanntschaft
mit römischem Recht in Mähren und Böhmen, lange vor Grün-
dung der Universität Prag, sprechen nicht blos Citale in Urkun-
den, welche wir hier gar nicht aufsammlen wollen, sondern das
Auftreten der Doctores und Juristen bei Rechtshandlungen vor Ge-
richt und in dem Rathe der Fürsten. Am häufigsten Doctores De-
cretorum, z. B. Urk. v. J. 1269. 1278. 1282. (B. IV. 31. 151. 273);
Doctores Legum a. 1282. (Stenzel Bisthum Breslau. Nro. 401). Mag.
Bartolomeus wird Jurista genannt (B. V. 18). Nicht allein auf
den Domschulen wurde das Studium des canonischen Rechts ge-
pflegt, das immer wieder auf das römische Recht führte, sondern
auch in den Klöstern Hessen jene auf den Universitäten Frank-
reichs und Italiens gebildeten Geistlichen nicht ab, juristische
Arbeiten zu treiben : — dafür ist der Commentar über die De-
cretalen von dem Probste Johann zu Raigern aus dem Anfange
des XIV. Jahrhunderts ein Beleg. (Dudik Raigern 281). Vor dem
böhmischen Landrechte selbst finden mit den Landesbaronen „juris
periti", Doctores das Recht und entscheiden Reclitsfragen (a. 1320.
Archiv cesky II. 333).
In einem der wichtigsten Rechtsfälle in Brunn wird im Jahre
1294 das römische Recht als Quelle aufgeführt. Es handelt sich
vnn die Parochialrechte der beiden Hauptkirchen von Brunn, man
beruft sich da ausdrücklich auf Salze der Digesten: „Articulus de
CWIV
censuiilibus viiUM'clur iiitcMprclalionis et (Uxliiiatioiiis rciiicdio irnJi-
goro nos freli uuctorihilo Murcinnno lo^'is (juü dif^cstis de
regulis juris ail: ([iiod in nml)i^,'uis occnsionibus ejus sontontia
lunximo spoclaiula sit . . . <nii onni piottilisscl (aus Murcia uns
L. {)(i. I). de U. .!.)• mIi> atnhi^'uis ora t i o ri i hus maxi nie s en-
teilt ia spcctanda est (^jus, (jui cas p lo t u liss r t |)i('serlini
cum eliani permisso canonis ejus sit interprelari cujus est con-
eedere" (aus c. 16. |:i. 2, c. XXV. q. 2. Die /uwoisunj: und
Entscheidung wird l)e},'ründet ,,n)axiine cum lex (de) inutilihus sti-
pulalioiiihus dical si de re alia s(;nscrit stipulalor ol dv, alia |)r()-
niissor, perinde nulla contrahilur obligatio" (aus H- '^'^- J- <b3 in-
ulil. stip. 3. 20.) (B. V. 15).
Es sind dicss deutliche Spuren der Anwendung und des An-
sehens des römischen Rechts. Wie die Anschauungen des frem-
den Rechts olle Kreise beherrschen, zeigt sich daraus, dass selbst
ein Chronist aus dem Knde des XIII. oder Anfange des XIV. Jahr-
hunderts die Verpflichtung des Markgrafen Otto von Brandenburg,
des Vormundes König Wenzel II., zur Rechnungsabgabe ganz vom
Standpunkte des römischen Rechtes beurtheilt: ,,secundum nor-
mam legalem reddcre rationem de adminislratione sui officii
ut tradunt leges imperiales in instituta de Atiliano tutore. — —
Cum tutores pupillorum pupillarumve negotia gerunt, post elapsum
terminum tutclae judicio rationes reddunt" (Inst. I. 20. 7) (ad ann.
1282. M. G. XI. 208).
3. Diese Bekanntschaft mit dem römisch -canonischen Rechte,
wenn auch nur als Hülfsquelle, crfrühte hier das Bedürfniss die
mannigfachen Rechtsquellen des Landes zu vereinigen, und an die
Stelle des zum grossen Theil ungeschriebenen Landrechts, des
deutschen Lehnrechts, des deutschen Stadt-, Bauer- und Berg-
rechts, der so allmälig entwickelten Gewohnheitsrechte ein Ge-
sammtrecht „Jus scriptum" zu schaffen, in einem „Gesetz codex"
das gesammte Gewohnheitsrecht zu umfassen, für welche Arbeit
denn nur das römisch -canonische Recht Vorbild sein konnte.
König Wenzel II. (1293 — 1305) wollte diese Godification des
gesammten Rechts vollführen (Palacky Gesch. II. 39-^). An sei-
nem Hofe waren römisch -geschulte Juristen heimisch gewor-
den (Doctores curiae), er verwendete sie zu wichtigen Staats-
geschäften. Dem Heinricus Decretorum Doctor giebt er bei einer
wichtigen Gesandschaft an den Pabst den Johannes Romanus „juris
peritus laycus" bei (a. 1303. B. V. 157); sein vertrautester Rath-
geber, Ulrich von Pabenic, war selbst Doctor der Rechte, sein
Capellan Magister Ale.xius „in jure canonico doclissimus", und die
I
cxxv
ßemühung, in seinem Lande eine üniversiiät zu gründen (a. 1291),
folgte aus dem Streben, eine Rechtsschule gleich den damals so
blühenden Italiens und Frankreichs in seinem Königreiche zu be-
sitzen. Um den Mann zu erlangen, der die Reform des Rechtes
vollbringen sollte, wendet sich der König an den Cardinal Matteo
Rosso (oder Rubeo) (1260 — 1306), den Neffen des Pabstes Nicolaus
III. (f 1280) aus dem Geschlechte der Ursini. — Die Wahl des
Cardinais trifft Goczius oder Geczius aus Orvieto , über dessen
frühere Schicksale oder wissenschaftliche Thätigkeit aus den bis-
her zugänglichen Quellen nichts aufzufinden war. Er ist minder
bekannt als seine Landsleute, der Dominikaner Johannes Urbeve-
tanus, der Benedictiner Urbevetanus und Thaddeo de urbi veteri.
Desto wichtiger bleibt aber das Zeugniss eines Zeitgenossen und,
wie es gar nicht verkannt werden kann, eines persönlich dem
Freundes des Goczius und dem Plane des Königs vollkommen bei-
stimmenden Mannes, des Abtes Peter von Zittau. Es ist dies die
einzige verlassliche Nachricht über jene rechtshistorisch so wich-
tige Erscheinung : alle spätem Chronisten haben daher ihre Anga-
ben genommen.
Dieser kennt nicht blos die Aufgabe, sondern begrüsst sie mit
den grössten Lobsprüchen: „Quoniam Wenceslaus rex de salute
et profectu populi sibi commissi — sollicitudinem in corde suo
habuit — omnia jura regni sui hactenus diffusa et penitus im-
perfecta sub certis legum canonumque regulis constrin-
gere cogitavit, quatenus secundum suum sensum temerarias in suis
causis sententias nullus amplius excogitare presumeret imo scri-
pta lege contentus — — pro se pugnare justiciam in foro cu-
juscunque judicii persentiret. Cum — nulli inter curie sue docto-
res (hoc) vellet injungere domino Matheo cardinali sedis
apostolice cognomento Rubeo cum quo jam affinitatis vinculum
Alexio procurante contraxerat — ut ipse aliquem ad
praedicta idoneum dignaretur transmittere confidenter rogavit —
Matheus — virum sapientem et providum magistrum Goczium
de Urbe veteri utriusque juris tam canonici quam civilis profes-
sorem idoneum — alloquitur et ut ad curiam regiam venire non
differat eique ad vota obediat solicite exhortatur, profectus itaque
in Bohemiam magister Goczius a rege cum hilaritate suscipitur. —
Sic pius et planus vir Goczius Urbevetanus , ad votum regis venit
qui dogmata legis et jus canonicum novit quem rex et amicum
gaudens suscepit et ei proponere cepit, mentis secretum. (Dobner
Monm. V. 102).
4. Der Plan des Königs scheiterte an dem Widerspruche der
r.wvi
drossln lies Ilcichos, welche fesl <iin (JcwülinlKsilsreclite liielleii.
Dennoeii ^i(«l)t jener die Idee nicht auf tiiul sendet einen jungen
Mann ('onriid n.ich der so heiiilmilen llechlsschide Orleuns, (hjuiit
sich dieser da ausbilde nnd dann zur (lodilicirung (h>s l)6hini-
schen Hechts ^^eeifznel wäre.
5. Als .Schluss dieser IJeiiierkungcn soll eine kurze IJchcrsicht
«les Inhaltes des Bergrechts Königs Wenzel II. (s. oben XXX. XL. CL)
dienen, welches für die Verbreitung und Geschichte des fremden
Reclils in Deutschland kaum noch geniigend beachtet worden ist.
Das Werk, unter dem Namen „jus regale montanorum" voi\
König Wenzel IL, ist in 4 Hücher gcthcilt: I. de personis, 2. de
argcntifolinis, 3. de concessioMib\is, das 4. Huch ,,de ordinc judi-
cario." Nach der Subscriptio des Königs folgt: „Pater ingcnite,
fons totius bonitatis, qui ut humanuni genus perfecte unirentur
leg es Sacra tissima s per ora principum divinitus protulisti" vi.
s.w. (291) „ juris precopta honcsle vivcrc" u.s.w. „Volentes
in hoc libro, cui nomen speciale adscribimus Jus regale mon-
tanorum onmem juris supplere defeclum — - - Omne jus monta-
num , quo utmiur aut pertinet ad personas aut ad argenti fodinas
vel ad concossiones, petioncs et eorum conhercntias" (293). Ucber
die allgemeinen reformatorischen Bestrebungen des Königs drückt
sich das Rechtsbuch ganz unzweideutig aus: „Nos autem tempo-
ribus nostris cum summis vigiliis et summa Providentia, annuenle
Deo cujus gratia nunquam nos descrit , firmitcr ut speramus in
tanlum profecimus rempublicam nostram feliciter gubernando ac
totum regnum nostrum tani in s piritu alibus quam in tem-
poralibus reformantes ita ut jam veteris expers gravaminis in
pace quiescit" (343). Höchst aufTallend sind die Beziehungen und
Berufungen des römischen Rechtes, besonders als Justinianeisches
Recht, aus vielen w'ählen wir nur eine: ,,Sed et majores no-
stri divi Imperatores prohibuenmt donaciones inter virum et mu-
lierem ne invitus amore de nee item spoliarent — — " (wohl Co-
dic de donationibus inter vir. et uxor. V. 16). „unde et nos do-
nationem inter conjuges ex qua alter locuplecior et pauperior al-
ler efficiatur inter conjuges penitus reprobamus nisi tunc morte
donacionis donacio confirmetur'' (3()1).
Eine reiche Zahl von Citaten des römischen und canonischen
Rechts folgt. Sehr lose und locker ist der eigentliche bergrecht-
liche Stoff unter dem reichen Aufwände von Gelehrsamkeit unter-
bracht, obwohl jener den Haupttheil ausmachen und den Gebrauch
des Iglauer Bergrechts, welches die dortigen Schöffen geheim hiel-
CXXVII
ten, beschränken und die Berufungen in Rechtssachen daljin ver-
meiden sollte.
Die Behandlung der Rechtsmaterien ist vollkommen die der
gleichzeitigen italienischen Decretalisten oder Canonisten, und sel-
ten ist das römische Recht aus lauterer Quelle genommen. Das
vierte Buch, welches in einer nähern Beziehung zu dem Schöf-
fenbuche steht, verdient, als der älteste bisher in Deutschland
bekannte Versuch der Lehren des canonischen Processes mit
deutschen Gerichtsformen in Verbindung zu bringen , nähere
Beachtung: „Incipit Über quartus gloriosissimi principis D. D.
Wenceslai munifici regis Bohemiae — — De ordine judiciario."
— — Nach einem unbedeutenden Prooemium c. 2. de cita-
iione: ,,Sed cum citatio sit principium et totius ordinis judiciarii
fundamentum de ipsa tanquam de parte potiori principaliter vi-
deamus, quia principium cujuslibet rei potissima pars est teste
domino Justiniano Imperatore sanctissimo Legislator e eo quod
bene et competenter universa geruntur si principium decens fue-
rit et amibile Deo (imzweifelhaft auf L. 1. D. de orig. jur. 1. 2).
Est autem citatio legitima in jus evocatio et quando fit per judi-
cem principaliter praecipientem u. s. w. c. 3. de actore et reo.
c. 4. de judiciis. — Est Judicium actus triutn personarum legi-
timus ■ — judicis actoris et rei, actor autem dicitur ab agendo reus
autem non a reatu sed a re que petitur. — c. 5. de judicio ex-
tra ordinär io. c. 6. de peticionibus actor um — ante litis
contestationem interrogetur an rem possideat petitam jam u. s. w.
c. 7. de reorum def ensionib us. c. 8. de litis contesta-
tione c. 9. de juramentis caluninie. c. 10. de confessis,
eil. de p robacion ibus. Est probacio rei dubio facta legi-
time declaratio. — Fit probatio multis modis scilicet: testibus, in-
strumentis jure jurando, privilegiis, praesumptione violenla. — —
c. 12. de testibus — omnes ad ducendum testimonium udmittun-
tur nisi qui jure et legibus prohibentur. c. 13. de testibus co-
gendis, c. 14. de fide in strum entorum. c. 15. de privile-
giis. c. 16. de pr esumptionibus. c. 17. de jure jurando
„traditum est a sapientibus tam juris canonici quam civilis ut exigi
possit jus jurandum omni tempore juridico." — c. 18. de sen-
tentiis et re judicata. c 19. de fructibus et litis expen-
sis. c. 20. de appel la tio nibus.
Die Anreihung dieser Capitel folgt der Ordnung der Titel des
zweiten Buches der Decretalen, und stimmt auch hierin mit gleich-
zeiligen Arbeiten des Tancred und Ostiensis überein. Die rechls-
geschichlliche anziehendste Erscheinung ist die Art und Weise, wie
<i\XVIII
<lio ^(Miniiiiischo Torin dos allen borKgericIillichcii VcM-luhrons oiil-
j,'(MMnnm«Mi, zuweilci» arif^eci^not ist. I)(T horgreclillicho Iniiall ist
am Ixvstcu erliuitcil in S Ic in he it<, (icsclüchlo dor bohtn. Herg-
wimIvO 11. 71. Abilnutlv des lalciniscIuMi Textes Pciilluior, Hcrj,'-
Nveiksgoscliiflito. Wien IT^^O. '2i)l— 3!)7. Dam» auch A. Schmidt,
Sammlung der HiM'ggesetze. Wien 1832. I. 7 — 118. Meine Ciluto
bcMidicn auf crstei'cm Abdruck.
IV. Die ii Hoste llaiulschrift des lirünncr
Stadtarchives.
lieber jene Handschrift des Brlmner Stadtarchives, welcher
die Reilai^cn (I. VI.) entnommen sind, kann ich mm eine genauere
IJeschreibung naclüragen. Es ist ein Pergament -Codex, 219 Blatt
in fol., dessen jüngste Bestandtheile schon um das Jahr 1331 vol-
lendet sind, die alteren dürften noch einige Jahrzehnte früher auf-
genommen sein. Der Inhalt eriimert an eine Heidelberger Sam-
melhandschrift, Codex Palatin 461 , welche, oi)schon erst im XV.
Jahrhundert abgeschrieben, docb gewiss nach alten ursprünglich
in Mähren aufgefundenen Vorlagen gebildet worden ist (Homeyer
Hss. 213, Lasberg 68. Thüngen das sachs. VVeichb. Heidelberg
1837). Dennoch sind dieselben Rechtsquellen in beiden Hand-
schriften so durch und durch verschieden in ihrer Einthcilung
und ihren Sprachformen, dass ein näheres Verhältniss beider niclit
bestehen kann.
Die Brünner Archiv -Handschrift hat drei Hauptbestandtheile:
a) Register Blatt 1—25, b) ältere Rechtsquellen 25 — 222, c) neuere
Anhänge 223-248.
a. Voran geht ein Register, welches den älteren Bestand des
Codex umfasst.
Blatt 3a — 12'^ ,,Hie hebt sich an das erste buch von lant-
recht." Uebersicht des Inhalts des Schwabenspiegels. 306 cap.
Blatt 121j — 18» ,,Nu höret und vornemet von des rechtes be-
ginne von meideburk." Magdeburger Recht. 244 c.
Blatt 18^-19 ,,Hie hebt sich an von klagen und von ur-
teile." 63 c.
Blatt 19—21. Register des Iglauer Stadtrechts 6c. und Berg-
rechts 114 c.
Blatt 22a _ 251j „Wie man einen zu kämpfe ansprechen schol
binnen wicbilde." Ohne Eintheilung in Kapitel.
CWIX
Diese Inhaltsangabe ist die Uebersicht des Vorrathes von
Rechtsquellen, welche ursprünglich in dem Codex aufgenommen
werden sollten. Eigenthümlich genug entspricht dem nicht die
Ueihenfolge der Uechtsquellen selbst, denn zwischen dem Iglauer
Rechte und dem Kampfrechte folgen die Pragerrechte, welche im
Register nicht aiifgefUhrt sind.
b. Die Rechtsquellen.
A. Blatt 25^— 128^ (der Schwabenspiegel). „Hie hebt sich
an daz buch von lantrechten und von lehnrechten, in dem
namen gotis. Herre got himelischer vater durch deine milde gute"
u. s. w. Die Aufschriften entsprechen nicht immer jenen des Re-
gisters.
B. Blatt 130a— leS«! „Nu boret unde vernemet von des rech-
tis beginne und von meideburc und wanne das des allir ersten von
den alten steten herbekomen sie. amen." c. 1. „Nu vernempt von
deme erstin czu Babilonia." c. 109 — 112. „von kempflich grüssen."
Das letzte c. 244. „Wi man einen toten überwinden sol in un-
gerichte der in deube oder in ungerichte erslagen wirt."
C. Blatt 163» — 183a 1. „Hie hebt sich an von clagen und von
urtaile und wie die clage ist und wie ein iclich urtail darauf get
oder gehöret." 2. „Ein frauwe quam vor di vier penke und clagite
czu irer mutir und czu ire anvrawin." Magdeburger Schöffenurtheile
mit neuer Capitelzählung v. 1 — 43. Das letzte c 43. ,,von getraide;
daz ein vrawe ingewert hat, das erbe sie um einen czinse hin-
gelazzen hat." Daran „ Expliciunt jura maideburgensia secundum
quod (sie) cives tenent maideburgenses."
D. Blatt 183 — 186. Darauf mit fortlaufender Capitelbezeich-
nung c. 44 — 63. ,,Nu vernemet alhie von der weit beginne aller
erst bis an die Wasserflut." Die Schöffenchronik. Ende c. 63.
„von kunig Willeken."
E. Blatt 18Ca — 223. „Sic incipiunt jura Yglaviensis civitatis. '^
Eine Verdeutschung des Iglauer Stadtrechts, welche durch Wolfs-
kron herausgegeben wird.
Diese üebersetzung weicht wesentlich von jener des Stadt-
schreibers Gehihausen, die ein Iglauer Codex enthält, ab. — Sehr
wichtig ist die Theilung der Stadtrechte 186—188'^: das Privilegien-
recht. 188c — 203. „die gemainen recht der stat — gemachet von
weisen leuten." 203« „daz sint di recht der bercleute und der
berge die von erste fundin sint von wisen leuten in pehem und
9
i:\xx
in inorhroii von pur^ern czu der Igla und von den ix'rklculcn und
^inl von den kunigen bcslolif^et. — —
V. IMalt '200- *223. Dos Prnf,'er Hecht, wolchos schon in un-
soiin Buche über die Hedeutun^ und iU'h.uunun« der CJeschichle
des Uechles Prag 847. als Anhang 3. (IX-XXVII) aufgenommen ist.
Damil ondel der jdtero Theil der Ils., das folgende sind spalorc
Zusidze.
c. Neuere Anhüngo.
G. l^latt 22r> — •ll'^. Das Tlriuiner Hechf in derselben Reihen-
folge, wie wir die verdeutschten Privilegien, die ScholTenspruche
der Judenrechte, in den Beilagen abdrucken Hessen, üeber den
Inhalf der einzelnen Stücke haben wir uns oben (CXVIf) ausge-
sprochen.
Was den Schwabenspiegel anlangt, so entliaU, der Text nur
das Land recht und nicht, wie die Ueberschrift angiebt, auch
das Lehn recht; ersteres in einer eigenthümlichen Folge der Ti-
tel, welclie aus nachfolgender Vergleichung ersichtlich werden soll.
Diese Reihenfolge schliesst sich keiner der uns bekannten Familie
des Rechtsbuches an. Der Nachweis ausgelassener einzelner oder
des Zusammenfassens mehrerer kleinerer in einen Artikel kann
hier nicht gegeben werden.
Lasberg's Wackernagel's
(.odex ^ygg^ ^yj5g
I-IO 1-8 1-9
20-30 18—29 19—30
40-50 44—57 40—50
60__70 74— ?5 .59-70
80—90 101—113 83—95
91 114 96 »Hier steht bei Lasberg 118—144 und
92 114 97. { bei Wackernagel 98—124 das Stück
vom öfTentlichen Rechte.
93
145
125^
94
147
126
100-
-130
154-
-191
132—163
150-
-180
216-
-258
212
200-
-230
285-
-324
232—269
240-
-265
348-
-370
283-307.
(Ende)
„von unrehter wag"
266 370b „von der wazzerfluot"
267 3771 332 „von un^lich geborenen"
CXXXl
Codex Lasberg's Wackernagel's
Ausg. Ausg.
268 376
333
270 377 V
420
(Ende)
270i> 118
98
271—280 121-129
99. 121
291-302 137-144
125^
„wi der eigen frei wird"
„daz ein man anspricht ain gemain"
das Stuck vom oflentlichen Rechte.
303 147 127 „wie ein witwe teilen soll mit ir kinden"
304 148 128 „von der kinder erbeteile"
305 Im Texte und Inhalte übersprungen.
306 148 128 „wi man liset von Moisi"
Das wichtigste Ergebniss bleibt also die Einweihung des Stü-
ckes vom öfTentlichen Rechte „das kunig karl den deutschen leu-
ten erworben hat" c. 270. (Ssp. III. 52. §. 1. W. 98. L. 118. Gengier
117) und darauf in ganz gleicher Folge bis ,,ob man einem sein
purk nymt" c. 302. (Ssp. III. 67. 68. W. 124. 125. L. 144).
Es steht hier am Ende, daran schliessen sich nur einige kurze
Anhänge an, so die als Extravagante erkennbare Abliandlung über
„erbetheile".
Ebenso beachtenswerth ist es, dass auf den Artikel ,,von
urtheil fragen" c. 92. (Ssp. II. 12. W. 97. L. 117) unmittelbar folgt
,,wie man urtheil über menschen lip vindei" c. 93. Diese beiden
Gapitel stehen in einem natürlichen Zusammenhange, sind aber
schon im Ssp. III. 69, §. 1 — 2. und in den Recensionen des
Swsp. L. 145. W. 125. zum öfTentlichen Rechte gezogen.
Es lassen sich daher folgende vier Bestandtheile in unserer
Handschrift, welche aber nicht äusserlich geschieden sind, erken-
nen:
a. 1—265. Die eigentliche Hauptform des Schwabenspiegels
265 cap.
b. 266 — 270. Kleinere Anhange 4 cap.
c. 270b— 302. Das Stück vom öffentlichen Rechte 32 cap.
d. 303 — 306. Kleinere Anhänge privatrechtl. Inhalts 3 cap.
Das Schöffenbuch.
Iiicipit maiiipiiliisi vel directoriuiti Juriü
eiviliis et collectus per iioeesi§ai*ia, quae
in ipüo Jifli'e isuiit coi&teiita ').
Iniperatoriam majestatem non solum armis decoratam , sed
etiam legibus oportet esse armatam , ut utrunique tempus videlicet
pacis et belloriiin recte possit gubernari.
Ulpianus Imperator: legem nostram melius arbitrati sumus cor-
rigere, quam subjectos despicere periculum sustinentes.
Idem : non culpabimus eos , qui positas nostras ignoravcrunt
constituliones, vel si post paululum forte, quam scripta lex est, ad-
hoc ignorata praecesserunt testaliones et legata.
Ideo, quae contra legem facta sunt, pro imperfectis sunt ha-
benda.
Imperator quilibet non esset semper augustus , si imperare
posset imperatori post se venienti
Imperator se intromittit de spiritualibus vel ecclesiasticis non
inveniendi de novo vel conslituendo, sed recitando sacras regulas,
contra quas, si quis fecerit, imponit poenas.
Item intromittit se quandoque hoc auctoritate papae facit,
et hoc faciendo statum reipublicae tuetur, cum intersit reipublicae,
sacerdotes esse honestos, a quibus peccatorum poenitentiara petamus.
Et similiter papa non intromittet se de temporalibus, ne unus
officium duorum habeat, quia sie turbatur opus.
Et licet Constantinus jurisdictionem temporalem dederit beato
Silvestro papae in principio, tarnen hoc non obstat, quia per hoc
(Constantinus) auxit rempublicam, quantum in eo fuit.
Ideo ab imperatoribus praecedentibus et a nobis ipsis recte
dicitur, aperte sacras regulas pro legibus valere, non multum differt
ab alterutro sacerdotium Imperium et sacrae res a communi-
bus et publicis cum omnibus sanctissimis ecclesiis abundantia et
Status ex imperialibus munificentiis perpetue praebeatur, quae de
cetero non culpabuntur.
') Diese Aufschrift findet sich in Hss. H. B. C. dagegen beginnt
Hs. A. „Iste liber, cursus seu Registrum civilium senten-
tiarum intitulatur, quarum rubricae secundum ordinem alpha-
beti sunt positae pro eo ut facilius lector Studiosus super
casu quocumque adinveniat quod requirit." Hss. B. K. haben
das vorstehende Proemium; K. insbesondere die Aufschrift Liber
s e n t e n t i a r u m P r i m i s 1 a i qui p o s t e a d i c t u s 0 1 1 o g a-
rus ; von ganz neuer Hand ist hinzugefügt 1261. Die Zahl,
welche früher diesen Platz einnahm, war 43, wohl 1343.
2
liii(l(Miniver>n (^iMiiiitiii cl «-iini|Mt(iil(M% si ni jiriiK i|)iiiiii li.it dr-
<'(*i)s , et .'iiii.ihilc <lc(), liot' aiilnii riitiiniiii rs.st; crrdiriiiis , si s:i(-i';i-
riitii ri'i^iilaniiii ohscrNiilio <-iisl(i(lialiii- <|iiiiin jiisli, IniiilaiKli vi ado-
raiiili ins|MMM()i-os , iniiiislri dci vnlii (ladidcKtnl, aposloli et sanrti
patres ciLslodiniinl cl ('\|daiiai'iinl.
linporiiiin proptcrea dcius (l(> cdclo roiislitiiil^ iil (lifrirullatibiis
fiiuMii rt'poiiat, i|iiac apud oiiiii siiiil lioiia, et lo^^es nplet scciiiidinii
iialiirac Narielalciii.
liiipeiiiiiii di.iis roiifitituil pi-omitleiido^ cl popiiliis ronianiis dci
proniissioric <li.s|i(>ii('iido.
S e (| II i tu r de d i v is i o iic j u r i ii in o in n i ii in. In l('<ril)ii.ss(-|-il>ilnr
sie: Civilis ratio eiviliajma corniinpere polest, iialnralia vero iioii utiipie
Et esl jus naturale, <|iio(l natura oiiinia aniinalia dociiil ^ nain
jus istud non solum lininnno ijeiieri pro|Miiiin est, sed oiiiniiiiii nni-
inaliuin, «piae in eoelo el in aere, «piae in terra, (piae in iiiari nas-
cunUir.
llinc (hvscendil niaris et i'oemiiiac conjujralio, (jiiain nos niatri-
nioniuin adpellainus , liiiic liberoruin procreatio et eduealio, vide-
nius eleniin cetera quae<pie aniinalia isliiis juris peritia censeri.
Jus autein civile vcl «fentiiiin ila dividitiir: Oimies popiili, (pii
len^ibus el moriluis reguntur partim suo , partim communi oinniuin
hominum jure ulunlur.
Aain (piüd (piiscpie populus ipsc sibi jus constituit, illud ipsius
proprium et civitatis est; vocaturquc jus civile; quasi proprium jus
ipsius civitatis.
Quod vero naturalis ratio inter onines honiines constituit, illud
inter onines populos per aequo ciisloditur, vocatiirque jus gentium,
quasi quo jure onines geiites utuntur, naiu usu exigenle, et humanis
nccessitatibus gentes humanac qiiidam leges sibi coiistituerunt.
Bella etenim orta sunt, et captivitates secutae et Servitutes,
quae sunt juri naturali conlrariae.
Jure enim naturali ab initio omnes homines liberi nascebantur,
et ex hoc jure gentium omnes paene contractus introdiicti sunt,
ut est enitio, venditio, locatio, conductio, societas, depositum, mu-
tuum, el alii innumerabiles contractus.
Item juris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non
laedere, jus suum cuique tribuere.
Et est quoddam jus publicum , quod ad statum rei romanae
spectat ; aliud est jus privatum , quod ad singulorum utilitatcm
pertinet.
Et hoc jus privatum Iriplici jure collectum est ; collectum est
eniin ex naturalibus praeceptis aut gentium, aut civilibus.
Sed naturalia quidem jura, quae apud omnes gentes per aeque
servantur, divina quadam Providentia constituta semper firma et ini-
mutabilia permanent, ea vero, quae ipsa civitas sibi constituit, saepe
mutari solent, vel tacito consensu populi, vel alia postea lege lata.
Omne autem jus, quo utiniur, vel ad persouas pertinet, vel ad
res, vel ad actiones.
Capituliiin de actionibus.
(Utrum actori et reo cedat tota dies.)
1. Anno millesimo trecentesimo qiiadragesimo tertio : sen-
tentia prima (H. 4'' A. 1. 1. B. l'' 1. C P 1. D. 2^ K. 100«). Rus-
tici de Scibnicz petiverunt sibi super casii subscripto juris
sententiam inveniri: Actori et reo ratione cujusdam debiti perem-
torie assig-nato termino , reus coram actuato eodem termino
comparens judicio suam publicans praesentiam , et actoris in-
stanter accusans absentiam, postquam judex et jurati hora me-
ridiei terminato judicio surrexissent , petivit sibi sententialiter
dictari. „Utrum a querelis actoris, pro quibus eum in causam
traxisset, cum nee per se nee perresponsalem comparuisset, rigore
juris non esset absolutus" *). Super quo a Juratis dicta-
batur: nisi actor infra triduum continue subsecuturum veniens
causam absentiae suae legitimam demonstraret , reus esset ab
ejus instantiis absolutus. Qua sententia lata statim actor venit,
petens pro se judicialiter sententiari, cum ei dies media trans-
ivisset et tota dies sibi cederet, et pro termino assignata fuisset,
et sol nondum occidisset, utrum adhuc non tempestive venisset,
et juxta suam querimoniam sibi provideri de justitia deberet.
Cui rustici de Scibniz per juratos Brunnenses sunt in for-
ma ti '^) : Si dies dictis partibus pro termino peremtorio prae-
fixa fuerit, communis et generalis, ita, quod tali die pro causis
quibuslibet consuevit ab antiquo Judicium haberi, sicut verbi
') Die Hs. A. B. C. K. weichen in der Form des Anfanges, wie
wir ihn nach H. und D. geben, ab. — A. beginnt: Quidam
proposuerunt hunc casum : Reus coram nobis judicio praesiden-
tibus constitutus petens pro se judicialiter sibi dictare,. cum actor
ipsum sub poena perditionis causae, quae inter se vertebatur,
ad hunc judicialem terminum citare procurasset, et neque per-
sonaliter, neque perresponsalem adprobandiimintentumcompareret,
utrum ab ejus impetitionibus supra causa hujusmodi deberet esse de
cetero absolutus. — Cui vero reo per diffinitivam sententiam respon-
suni fuit sie : nisi actor B. und K. beginnen : Si in causa civili ad
actoris petitionem partibus utrisque dies praefixa fuerit ad probandum
intentum actori, et actor horam neglexerit veniendo, rcusque
(reversus B.) comparuerit petens pro se sententiari et infra,
et est sententiandum, nisi actor. Die Angabe des Jahres hat bloss
Hs. H.
^) Qui proponentes sententialiter sunt informati. A. Ad cujus sen-
tentiae discussionem est notandum K. Ad hoc docendum est. B,
1»
^ralin: osl in K r ii n ii a ') Siihhaliini '-) sei Icria <|ii:irtii , tiiiic
iU'tori iioii ct'ssil U)(n dics^ scd liiiitiiiii usi|ii(> iul iiu'ridiciii, \(|
siliaiii (iici |)arl('iii, ad (|iiaiii aliis slalidis t(>iii|ioril)iis .Iudex rt
.liirati arliiiii roiitiiiiiarc iiidii-ioriiiii coiisiicNcrtiiil. iiisi iorlassis
i'X niuiilia in dainiiiiin acloris judex el jiirali lioiani aidieipas-
seiil et l)re\iasseu( eandeni. Si auleui dies linjustiiodi iioii liierit
eouiuiunis, scd tanluui speciulitcr diclis parlibus^ \)Y0 causu^
(|uae iutcr cos verlchalur, pio Icrmiiio ussi^iialu, tunc ulrinque '')
cessil lolu dies, el reus leneUir acloris queriiiiujiiac res|)oiideie.
Et t'undatur ista senlentia super liac dislinetione ^) soleiiui,
quod '*) duplex sil judieiuui : (|uoddarn ordiuariuui, (juod liabel
diein dcterniinulani, qua consuevit ab antiquo judicio praesideri \
(pioddani aulcui exlraordiuariuin, (piod uon habet diem deler-
iniualain, sed ad ipsuni exerceiiduni judex praeli^ere solet diem
sibi causis ad ejus audientiani deduclis et partibus competentem.
El prinuitn quidcui Judicium res|)icit aliquam diei partem , ut-
plurimuiu taiilum meiidiem. Secuuduni autcm respicit tolam
diem, ut leg^as infra iu senlentia super illa rubrica. „Quidam
est actor principalis."
2. Heus potior est actorc in defendendo. (II. 5'
1 A 1. 2 ß 2=' I. C 1'' 2. D 2'^ 2. K 100^ 2.) Reus, fide
digiius, (pii boni nominis et eliam famae , polius admitlitur ad
dcteiidendum honorem, corpus el res, quam vincatur per aclorem.
3. De a c 1 0 r e e l r e o i n g e n e r e, q u o d r e u s p o t e s t
se defendere per tesles advenas. (II. 5" 2 A. 1.3, B.
2» 2. C. D. 2'» 1 K. 100\) Sententialum est in judicio civi-
tatis, quod in causa civili reus se et per testes fide dignos de-
fendere polest, dato eliam, quod non sinl in civilale residentes ^).
Unde cum scribilur in juribus *) originaUbus : Volumus et ut
nuHus hospes et advena super debilo vel quacunque causa possit
inducere testimonium advenarum contra cives, nisi cum advena
habeat unum civem vel plures. Hoc est inteUigendum, cum
hospes agit in civem. Cum aulem se defendit, sufficiunt testes
fide digni qualescunque.
4. Actor, quandoque polius probat intentum
suum, quam reus. (H 5« 3 A 1. 4. B 2^ 3. C P 3. D 2^ 2.
K 100\2.) Jurali de Nausedlicz ^) scripserunt sie: Actor
vector exislens conqueslus est de reo mercatore , quod con-
') Fehlt in A. B. K. ^) vel feria sexta B. K. relatio die statuto, A.
^) parti K. ^) delTinitione K. B. ^) Hier beginnt erst C. ^) eodem
loco K. ') legibus k. ^) Nausarlicz D.
duxisset eum cum decem equis et cum duobus curribus ad du-
cendum sibi per justam viam duo vasa vini de Nausedlicz
usque in civitatem La nsz ch ro n ^). Et cum prope civitatcm
Brunn am venisset, dixit reo : Domine in Brunn a solvenda
sunt thelonia de vino vestro et etiam indigeo , quod re-
ficiam utensilia curruum meorum, ergo Brunnam cum curribus in-
trabo, quia timeo, si per aliam viam Iranseam per theloniato-
rem equis et curribus me privari. Reus vero dixit, civitatem
Brunam non intra, sed exterius per aliam viam declina. Pro-
mitto enim tibi , si per theloniatorem rebus tuis privaberis,
ipsas mea pecunia tibi solvam. De hoc promisso actor vult
reum per probos viros convincere, qui tunc ibidem cum aliis
curribus alTuerunt. Et quidem, cum eandem viam, quam reus
sibi indicavit rebus suis, quas ad XX marcas exislimat, per the-
loniatorem sit privatus, utrum tale testimonium reus debeat pati,
et per consequentiam actori damnum suum refundere, ut pro-
misit. Reus vero pula mercator respondit allegando innocen-
tiam suam adjungens, quod vectorem in Nausedlicz coram
probis viris et litcopialibus *-^), quod vulgaliter Leychaufleut ^),
dicuntur , convenerit , excipiens , quod viam ignoraret, et per
quamcunque justam viam vector transiret, per eandem ipsum
sequi veilet; adjiciens etiam, quod vector voluntarie Brunnam non
intraverit , sed per viam transiverit exteriorem. Petivit ergo
pro se sententiari, utrum per testes fide dignos , qui conven-
tioni in Nausedlicz interfuerunt, non possit se et sua melius
defendere , quam vector ipsum convincere de promisso, quod
asserit postea in campis prope Brunnam subsecutum. Super quo
diffinitum fuit "*) : quod in hoc casu audienda est probatio
actoris : cum enim ^) per factum subsequens toUatur primum et
non e converso et ideo potius est admittendus actor ad probandam
conventionem prius faclam, nam illam actor in sua questione im-
plicat et concedit, quare non oportet, quod per reum probetur.
Nee ista ditfinitio contrariatur ^) juri communi, quo dicitur, quod
reus potius se et sua possit defendere. Hoc enim est verum,
cum actor et reus aequaliter, pro eodem tempore aliquod factum
vel non factum esse , probare nituntur , unde etiam si reus
obligasset se ad repellendum promissum, quod actor allegaverat
') Lanzkron D. ^) Eine Marginalbemerkung späterer Hand in H „lit-
copiales. Item mercipotales litkupnie" (böhm.) ^) Icykauffer D.
^) Hier beginnt A. B. R., voran DefFinitum est in A. ^) Hier
beginnt C. ^) contraria A.
lunc Bv et sun ?)()na poliiis dcfcndcre, qiinrn ipsum nclor coii-
vicisst'l ').
5. (.) u 0 (I a V 1 0 r et r u n s , (] ti a ii d o (j u e a j n d i c i o , in
quo CO iit (>i)(i III) l, n<) jii d ic i ii in, in (|ii o c o ii l r a x c r ii ii l,
sunt r (MM in eil dl. (II .')'' I A 1. 5. 15 2" 4. C I'' 4. I) 3'' 1.
K lOO'' 3.) Duo cives, nmis de ^^' r a l i s I <i >v i a i'l aller de
Wien na Briiniiain vcnienlcs, VVralislaNviciisis coikjucsIus est de
Wiennensi, qiiod in XX sexajifenis ^rossonim Praj^ensium sibi
tencrclur, potens, quod pro eisdnn sihi ab eo de jnslilia provideri.
Wiennensis dcbiliim airinnans respondil, qiiod in Wieniia aiiriim
a \N ralislawiensi pro diolis X\ sexa<r(Miis eiiieril, et lilleris suis
ac fidejussoribus civii)us de Wienna ipsum ila, quod conlentalur,
cerlifieaverit,
Pelivit erj^o pro se scntenliari , si aclor de hoc confilc-
retur, utrum ainl)0 pro dicla decindenda causa non sint Wiennam
remitlendi. Actor vcro ad interrogalionem judicis in verba rei
consenliens quaesivit, ulrum sibi inore hospitum non debeat infra
triduum juslitia exhiberi -J.
Super quod •^) sentenlialum '*) t'uit : Ex quo ^) actor de
litteris fideiussoribus ^) et vcrbis rei confiderelur ^), ambo debe-
rent Wiennam^), ubi contraclus per ipsos est factus, remilti.
Unde *'') non oportet, quod omnis causa terminetur in ju-
dicio in quo lis inchoalur, quamvis querimonia et responsio
judicio fieri debent in eodem.
6. De actore qua n tum ad tempus, quando reus
declinat responsio neni. (H 6M A i.^B V 5. C P5.
D 3" 2. K 100^ 4.) Jurali de Kni ehni cz scripserunt sie: Actor
conquestus de reo, quod in annis sterilibus, de quibus usque
nunc transierunt XXX anni, noctis tempore de horreo suo XII
capetia tritici exportaverit, sibi furtive, adjungens quod de hoc
VII testes haberet idoneos, sed ülos fatigare nolens in eo velit
quod jus dictavit contentari. Reus vero habita causa , juratis
deliberatione respondit : Domine judex, ex quo actor culpam,
quam transactis annis XXX dicit esse commissam mihi impin-
git, et medio tempore, quo semper ad parendum juri certus fui,
nihil mihi objecit, cum tantum judicii copiam interim me con-
veniendo semper habuerit, nee etiam aliquam protestationem de
*) convincere potuisset D. ^) Hier beginnt A. B. K. ^) quibus K.
<) DefFinienduni A. ^) quando K. ^) vel K. '') confitetur A. B. K.
^) in locum A. B. K. ^) Semper non C. damit beginnt der
Absatz in C.
conventione futiira feceril, nee culpain praediclam publicaverit,
nee testes, quos se habere dieit, per quod potissime suae abre-
nuneiet actioni, se fatigare veliet, eumque dielis annis XXX eür-
rentibus ego sex annis ad officium scabinatus, ad quod non
eligitur aliquis, nisi sit bonae famae, üde dignus et idoneus
assumptus fuerim, peto sententialiter inveniri, utrum teneor ejus
querimoniae, quam dico temerariam, respondere. Super *) quo
diffinitum fuit, reum virtute allegationum suarum non teuere,
actoris querimoniae respondere. Et ^) notandum, quod inter
dictas allegationes maxime per hoc actor repellitur ab agendo,
quod dicit, se habere testes quos noilet fatigare. Est enim
talis exeusatio frivola , quia magis est verisimile, quod actor •^)
causa honoris proprii testes statuat '*), quam eos fatigare no-
lens, cum rubore ab actione cadat.
7. Quod ad actoris querimoniasreus, quan-
doque non eompellitur respondere. (H 6^ 2 A 1.
7. B 3« 6. C P 6. D 3»^ 1. K 100'' 5.) Duo mercatores
Pragenses ad domum cujusdam civis in Broda ungari-
cali venientes XXX marcas grossorum pragensium sibi ad ser-
vandum sub istis dederunt verbis, tantum nobis ambobus istam
peeuniam assignabitis, et non uni, si fortassis ipsam a vobis
repeteret, alio non presente. Postea vero post aliquot dies
cum arduo esset oceupatus negotio, unus dictorum duorum di-
cens se equos emisse, et statim venditorem suum pagare velle
promisisse, dictas trigenta marcas ab hospite postulavit , quas
sibi per ejus famulum ut dicitur dari jussit. Vero die sequenti
seeundus socius suum recessisse considerans, cum hospes pe-
euniam, quam ab ipso petebat, sibi non daret, de eo conqui-
ritur isto modo: Domine judex, ego et socius mens isti hos-
piti nostro XXX marcas sub ista conditione dedimus ad ser-
vandum, quod ipsas tantum nobis ambobus simul existentibus
restitueretj et quia me absente dictam peeuniam socio meo dedit,
peto mihi saltem, pro parte scilieet mea ab ipso de justieia pro-
videri. Hospes autem respondit : Domine judex, de peeunia ad
servandum mihi data confiteor petens pro me diffinitive senten-
liari, cum duo milii peeuniam commiserint , ut in querimonia
me impetentis audivistis, utrum non impetens cum socio suo
simul pro ipsa peeunia tota in me agere debeat ipso jure.
*) Hier beginnt A. B. K. qiiandoque K. K. A. bilden den mit quod
— tenetur. '^) circa A. super B. K. quod notandum. *) Hier b(5-
ginnt C. ^) statuerc debet K.
8
Snper quo diffi iii t ii m ') fiiit, quin prtilio vv'i inlioiuihilis
est et jusln, tiini sc rciis ipsc piila liospcs totililrrclnr, sc urii
dicloruui diioruui pciiiiiiiini Iradidissc , cuiu sie coiilrii iniinda-
tuin (tuihoruui, qui |><>cuiiinui sihi :issi^uuverun(, vcnissel, inriilo
ti'uerelur alleri |)r() uu'di;i pjirlc pccuuiai) secunduui juslician» rc-
s|)ün(lere.
8. 1) e n c l o r e q u c r e u l e et reo n o ii r e s p o u d e ri t e.
H. 6»» 1. A. 1. 8. B. 3" 7. C. l'' 8. I). 4» 1. K. lOlM.) Si leus in
iudiciuiii (lil)il(' cilalus c()iuj)juui'iil el jicloris qucriinouinm uudicus
ad ipsain uou res|)ond('rit , iice cxce|)lioneui de uon rcsjjori-
deudü iulerposuerit, sed siiupliciter, Inuidiu donec judex a ju-
dieio surgat, lacueril, in causa suecuuibil, et aclor ipsam ob-
tiuet pleno jure. Sic scnlcntialiim csl a juralis de Hausse n i s '^).
9. Üe allcgalioni rei^j. Actio legatoria seu lesta-
mentaria si praemunitur teslibus, quos allegaverat vel allegare
debet, et si allcgali nou fuerint, reus liberabilur ipso jure.
10. 0"a liier reus declinat r espo n s i o n ein. (H.
6^ 2. A. 1. 9. B. 3M. C. D. 4« 2. K. 101" 2.) Friczko civis
B r u u n e n s i s, in W y s s a w veniens per M i k s s o n e m "*) ibidem
arrestatus, eins recipit querinioniani sub bis verbis : Domine judex,
Ulricus patruus meus in extremis suis mibi et pueris meis
legavit XllI marcas grossorum pragensium, in quibus dixit sibi
Fri czkonem legitime teneri. Pro qua pecunia peto mihi ab eo
sive affirmaverit, sive negaverit de justitia provideri. Friczko
vero proposuit in praefatioue, vulgariter dicta vor red, quia
ülrico in agone laborante in praesentia judicis, juratorum et
uxoris suae publicavit, quod omnia bona, quae Ulricus dimitle-
ret, essent sibi pignori data pro XIIII marcis dictorum dcna-
riorum et super eo in signum publicationis vulgaribus verbis
dicendo vrkund dederit Ulrico . et uxore consentientibus vo-
luntarie et non contradicenlibus. Petivit ergo, si judex et ju-
rati de hoc testarentur; utrum non deberet cessante respon-
'} Siiper quo sie sententiatum A. B. und K. fassen den obijren
Fall zusanuiien. A. und B. weichen wohl etwas ab in der
Wortsetznng. C. gibt den Schluss : Si creditor permisit pe-
cuniain duobus assignacione et non uni tantum; si tunc uni
eoruin assignaverit et hoc fassus et convictus fuerit merito te-
netur alteri acriim pro media parte respondere.
^) K. Russano D.
3) Bloss in Hs. H.
*) A. B. K. beginnen hier mit Auslassung des Namens; im Wesen
der Sache stimmen sie überein.
9
sione a Mikssonis instantia tamquam temeraria praecipuc, cum
actio legataria seu testamenlaria semper innilitur ') lestibus,
quos Mikssü non allegaverat liberari. Super quo diffinitum
fuit pro Friczkone, quod non tenerelur Mikssonis querimoniae
respondere intento suo probato, ut probalurum se obligaverit.
11. Quidam est actor principaiis, quidam se-
cundarius, sicut iudex agens pro emendis. (H. 6^ 3.
A. 1. 10. B. 3^ 2. C. i^ 9. D. 4=» 3. K. lOP 3.) Judex in C h r e-
misir vocato quodam homine, qui nuper illuc se receperat, et
equis venditis enipta cerevisia ipsam propinabat, sibi dixit: ha-
beo te suspectum , quod equos hie venditos alibi deduxeris.
Unde talem diem pro termino peremptorio tibi praefigo, in quo
teslimonio fide digno iustitiam tuam demonstrabis. Instante
itaque termino, cum dictus homo coram iudicio non comparue-
rit, sed in crastino cum octo personis fidedignis, qui testa-
bantur , ipsum fidelem esse , et equos , quos in Chremisir ven-
diderat, suos fuisse, veniret, judex quesivit, utrum non juri suo
ex termini prefixi negligentia derogasset ^). Super quo diffini-
tum fuit ^), quod quidam est actor principaiis, qui agit super
re propria, in qua reus sibi tenetur respondere : et talis actio
stricti juris est, ita, quod neglectio termini reo praejudicat.
Alius est autem actor secundarius , sicut judex agens , pro
emendis vel lucrum tantum querens ex officii sui debito , ali-
quem in causam trahens : et talis actio remissi juris est. Unde
dictus homo, etiam si plures dies post iudicium cum testibus
fide dignis veniens suam innocentiam ostendisset , adhuc de-
beret admitti, nee tamquam injustus aliqualiter condemnari.
12. Actor vel reus propter ignorantiam na-
lionis et parentelae non est a iudicio repeilen-
dus. (H. 7^ I.A. I. 11. B. 3^^ 3. C. P 11. D. 4^ 1. K. lOP 1.)
Ab agendo et respondendo non est ideo aliquis repellendus,
quia ejus generatio non est nota. Undecunque enim homo ve-
nerit gratia divina vocatus, dummodo laudabilifer se regat, ex
superabundanti requiritur suae cognitio nalionis.
13. De reo fugiente a judicio, postquam per-
sonaliter comparuerit. (H. 7^ 2. A. 1. 12. B. 2^ 4. C. P 10.
>) Utitur B. K. D.
^) B. K. beginnt: Reus si in causa testium, quos statuere promi-
serat, tenuinum praefixuni neglexerit, non in omni causa sem-
per propter hoc decunibit. A. Super quo notandum.
^) Beginnt C.
10
D. 4'' 2. K. 101'' 1.) Si'iilnilialiiin csl n jiirnlis in (' r ii m pii ii >v ').
Si lionio nd iiKlii-iiini -) rilnliis pcrsonalilcr sluiis corniii Iri-
hiinali, |)()sl(|iiaiM (iiicriiiioniaiii sii|)(>r sc molarn aiKÜvcrit, a iu-
(licio ('llii<r('rit, si causa csl civilis, slalim in ijjsa •*) succiiml)il.
Si aiilcin csl criiuiiuilis ullra lior, (jiiod in causu cudil, eliam
coiiliimo |H()scril)iliir pleno jure.
II. De a c I () r c o l reo (j u a n l u in ad i u d i c i i a c-
ccpl al i oncni. (II. 7'' i. A. I. 13. B. 2^ 5. C. i^ 12. D. 4'' 3.
K. 101'' 2.) Quidani hospcs vcniens de Geyaw'*J de vidua ibi-
dem rcsidcnlc concpiesUis est, qnod donuis, a^■^i et alia, (piac
possidcrcl , cssenl ad cum succcssionis jure devolula. Vidua
vcro anUupuim acloris qucrimoniac rcsj)ondcrel, pelivil pro sc
senlcnliari, ulrum ipso viccxirsa coram eodcm iudicc non Ic-
ncrclur ejus (juerimoniae respondcre. Super quo senlenlia-
lum est: quod aclor, qui relictam impetit actione, quam re-
liclae movet, prius discussa postea questionibus reliclae, quas
sil)i movcbil, respondebit. Est enim jure consonum, quod
aclor judicem, quem vult habere pro sc eliam conlra se non
debeat refulare.
Judei tarnen , clerici et nobiles, quia proprios babent ju-
dices et aclor forum rei sequi debel, coram eisdem judicibus
sunt conveniendi.
15, De actore et reo qua n tum ad cautionem
et satisdationem. (11.7« A. 1. 14. B. 2'' 6. C l'' 13. D. 5M.
K. 10 i'^ 3.) In secundo majori originali privilegio civitatis
scribitur sic^): „Item volumus, quod quicunque de
altere in civitate movens ^) querimoniam de
quacunque hereditate, sive de domo vel agro,
vel molendino vel vinea fideiussores exhibeat iu-
dici^) pro decem talentis, quod eandem queri-
moniam prosequatur. Dictam ®) scripturam, cum propter
eam frequenter aclores legilimi ab agendo repellerentur , ju-
rati ^) sie sunt in terp r e tati *"); quod recipienda est pro
actore **) ignoto, qui aliunde veniens possessorem bonae fidei ^'^)
nititur impugnare^^), secus autem est de berede vero, qui cohe-
') deffinicndum B.K. ^) dcbito K. B. ■^) si est causa civilis A.B.R.
'•) Kuyavv \V. ^) In juribus on'fjinalibus scribitur sie K. senteA-
tiatum est A. ") moverit A. "^J fehlt H. *) Nunc jani. K. ^) Sa-
pientes A. '") Sic intcrpretamur R. ") Hier beginnt C. ß. '^) de
re mobili vel imniobili B. C. ") Kidejussores de decem ta-
lenta statuat quod eandem querimoniam prosequatur B. C.
11
redes vel alios possessores in causam traliit; ab illo enini non
oportet, qiiod exigatur (ideiussio supradicla.
16. De actoreet reo pro commensalibus libe-
ris et uxore. (H. 7^ A. 1. 15. B. 2^ 7. C. 2=» 1. D. 5^ 2. K.
lOP 4.) In jure civitatis observatur, quod paterfamilias
pro uxore, pueris, servis et ancillis, suis commensalibus, in
causis suis quibuslibet, si vult, iudicialiter potest agere et re-
spondere.
17. De actoreet reo pro animalibus, quae inter
homines consueverunt domari. (H. 8^ A.A. 1. 16. B.
2^ 8. C. 2^ 2. D. 5« 3.K. lOP 5.) Antiquum jus civitatis
habet: si equus, bos, vacca, canis, aper vel porcus domesticus,
hircus, aries, vel aliud animal, quod in medio habitalionis ho-
minum nutriri et teneri consuevit, aliquem laeserit, dominus^)
ejusdem animalis, si voluerit pro ipso affirmando vel negando
judicialiter poterit respondere, si autem noluerit, tale animal
laeso pro satisfactione assignabitur et emenda. Secus autem et
de feris et brutis silvestribus, cujusmodi sunt leo, cervus, lu-
pus, ursus, et consimilia, quae dicuntur indomabilia , et etiam
quae domari consueverunt, si sunt mordentia , recalcilrantia,
vel cornupela, per quae si damnum datum fuerit secundum
actoris et rei allegationes , definitiva pronunciabitur senlentia
consonans aequitati.
18. Quisactor sit hospes iniudicio, et quando
sibi sitjusticia facienda. (H. 8^ A. 1. 17. B. 3^ l.C.
2^ 3. D. 4" 4. K. 102^ 1.) Quidam de Jegersdorf ve-
niens et quemdam civem hujus civitatis coram iudicio pro de-
bitis trium marcarum conveniens petivit pro se sententialiter
dictari, cum ipse hospes sit et alterius principis , utputa ducis
Oppauiensis homo esset, ulrum sibi non deberet jure hospitum
de dicto cive juxta suam querimoniam de sufFicienti j u s t i t i a
infra triduum provideri. Cui diffinitiva respon-
sum fuit, quod secundum bonam consueludinem, quae tam a
jure civitatis quam a pluribus aliis locis observatur, unicuique
hospiti debet juxta suam querimoniam infn*. triduum conlinue
sibi succedens fmalis justitia exhiberi. Verumtamen civis '^) de
') C. beginnt : Pater familias aut dominus.
^) alterius principis vel subditus qui non est sub principe nostro
in judicio nostro non est hospes ß. K. talis vel alter qui est
homo ducis Oppaviensis in judicio Marchionatus Moraviae non
est hospes A. Auf ähnliche Weise ist durchgehends in diesem
Absätze die Satzbildung umgestaltet.
i2
,1 r !»• 0 rs (i (M r, vt'l aller, tpii est <lucis Op |)a \ i c ii s i s, in jinii-
rio U r II II II (' ii.s i nun est Iius|K's. lilc iiaiii(|ii(^ (-ciisiliir ') liospcs,
qiii es! Iioiiio (i(* (loiiiiiiio aliciijiis prinripis, <pii iioii siilirst
inanliioiii Moraviac. I)ii\ aiilciii Oppaviciisis, ul|)()l(' vasalliis et
lioiiu) ipsiiis rxislcns, sihi siiUcsl. Item (liicatiis ()|)pavi('iisis tioii
est k'iT« (lisliiictn u Moravin , si'd est quacdam pars et cpii-
(iani (lislrirtns ipsiiis. U ii d c n ot a iid ii in est, oiiiiicmii lioiiii-
lu'iii in jiKJicio civilalis H rii n n cn s is esse; liospileni , (pii exira
liloraviam residcntiain vcl mansionoin liahct, quainvis cliain
sit Sil!) doininio r('<>;is B o li c m i a e. Unde lioino de Bolicmia,
V o 1 0 n i a vcl L u c z. c II) u r g a liospes est censendns in jiidicio
civitatis, llospilein enim non facit dominii sed polius terrae
Moravie distincliu ab aliis lerris, et per liuc, quod niiillinn
est ponderandnin, in jiidiciis Utes brevianlur et expensae partium
cum laburihus miih)rantur.
11). De actione debilorum, qua impetilur ali-
q u i s p 0 s t mortem a 1 1 e r i u s, quod et v u I g a r i t e r d i-
cilur angesprochen nach toder h a n t. (II. 8'' 1. A 1.
18 B 3" 2. C 2'' 4. D 5»» 1. K 102" 2.) In Gostel occiso
quodain iiiileo relicla ipsius egit simpliciter in diversos debi-
lores , qiiorum aliqui cum negarent, petivit pro se sentenliari,
ex quo ageret nomine mariti sui premortui, quod in vulgari di-
cilur nach toder hant. Utrum quilibet negans , quem im-
pelerit, non deberet se metlercius exp^irgare et infra. Super
quo senlentiatum est, quod praedicta allegatio per judeam facta,
qiiamvis in villis aliquibus servetur per rusticos, tamen non est
pro iustitia tenenda, sed polius mala consueludo et corru|)teia
seu abusio censenda. Uude agens pro debitis pro vivo vel pro
morluo, si simpliciter agit, reus negans simpliciter se expurgat.
Si aulem agit cum testibus, reus tenetur se cum testibus ex-
purgare.
20. De actione praescripta quae vulgariter
dicitur nach toder hant. (H 8 ^ A 1 19. B 3 ^ 2. C
2^ 5. D 5^ 2. K 102^ 2.) Laurentio notario domini mar-
chionis mortuo fraler ipsius egit in dominam Ciaram pro
duobus sexagenis grossorum dicens, quod Laurentius in ex-
tremis suis coram duobus sacerdotibus confessus fuerit, quia
sibi teneretur in eisdem. lila vero neganle sententiatum fuit,
quod non obstante testimonio sacerdotum, qui tantum de audito
') Beginnt C.
i
rs
et non de re eis cogiiita teslnbantur, ipsa domina Clara se posset
in cruce duobus digitis expiirgare.
21. De aclionis prioritate in gener e. (H S^ 3
A 1. 20 B 3« 3. C 2'^ 7-10. D GM. K 102^ 3.) Senlenliatum
esl in Bude spitz: cui judex testalur, quod qui prirno qucri-
moniam ad eum deduxerit, ille prius agct, nisi alterius niajus
damnum ipsum ab agendo repellat. Item judex non debet la-
titare, sed conquerenlibus copiam sui faeere. Unde eo domi non
invenlo querimonia est suae faniiliae intinianda. Item duo simul
currentes et extra domum clamanles nihil agunt: quia coram
judice cum disciplina sunt querimoniae proponendae. Item qui
iudicem in domo propria querens nee inveniens querimoniam
familiae significat, praefertur illi, qui iudicem hinc inde per plateas
quaerens accessit.
22. De actionis prioritate in causa civili. (H8''
A 1. 21 B 3« 4. C 2^ 10. D 6" 2. K 102'' 1.) Cum Jaco-
bus procurasset citare Philippum feria tertia, quod sibi feria
quarta in crastino ratione debitorum ad obiecta responderet,
Judicium fuit ab eadem feria quarta usque in sabbalum proxime
succedens induciatum. Philipp us ergo feria sexta e converso
cilare procuravit Jacob um, quod in sahbato suae querimo-
niae responderet. Cum ilaque judex et jurati sabbato tribunali
praesiderent, comparuit J a c o b u s agere \ olens in P h i 1 i p p u m.
Comparuit etiam Philippus, agere volens in Jacobum. Quae-
situm est ergo, cui primum in alium agere competeret ipso jure.
Super quo diffinitum fuit injudicio civitatis, quod
suspenso judicio taniquam principali a feria quarta usque in
sabbatum ; etiam citatio feria tertia facta, tamquam quoddain ac-
cessorium in suo vigore usque in sabbatum fuit suspensa. Unde
Philippus tenelur, querimoniis Jacobi non obslante sua ci-
tatione, quam feria sexta dolose procuravit fieri, respondere.
23. Quod actor vulnerum praecedit actorem
debitorum. (H 9=^ 1 A 1 . 22 B 3^ 5. C 2" 11. D
6^ 3. K 102^ 2.) Jurati in Tissanowicz scripserunt : Scrvus
unius nobilis vulneravit servum alterius nobilis, et cum vulne-
rans coram judicio vulnerato respondere deberet, dominus ejus
pro debitis et damnis quibusdam eum impetivit. Quaerimus ergo,
utrum reus prius domino pro debitis et damnis, vel prius laeso
teneatur pro vulneribus respondere, Quibus rescriptum
fuit, cum corpus hominis pretiosius sit pecunia, reus debet
prius laeso pro vulneribus quam domino pro debito et damno
respondere.
I i
24. De II r l i o M i s p r i o ri t ii t c in ciiiisa \ ii I iic rii iii.
(II 0« 2 A 1. ^^. W T (1. C 2" 12. I) i\^ 1. K 102'' 3.)
Civcs (ic (' li r i Sil IIS scripscniiil sie: Ininiiciliii iiitcr iiidiccni
ex Ulla rt (iiiofdjiiii civcs |)nrfc ex alleiJi ali(|(i<iii(liii liiiliila et
tiindiMii per arhitriiiiii pociui (icccni marcurum vuIIhIiiiii ad hoiiiiin
|)ai'is rediula, accidil, cpiod in (piadain taheriia ortu disseii-
sioiic l)il)t'iil('s iiK'epeniiil ad iiivicein gladiis se lerire. (Jiiod
(MIHI judex iiitellexissel, indiseipliiias et jiereussioiies liujusmodi,
sedare voleiis accurril. I'ais veio piaedicla, (piia priiis seeuin
|)er arbili'iniii ])a('ala riieral, aniiala iiiiinii ciiiii al) lioc prolii-
l)uit et al) i|)sa laherna iis(|iie in doiiiiiiii aliain ru<]^avit. (juod
per liüspileiu dictae lal)ernae et (lueindain probuin virum judex
se oliligat, prohatuiMiin dicens eliaiii per hoc priinam pacem per
arhilriuni l'aelnin in se violalain. De parle vero adversa unus
dicil, (piia causa sedandae discordiae tanuiuam media* or et Se-
quester ad praediclain dissensionem accurrerit judex autem pacem
inier eos t'aclani infriiigendo in caput eum vulneravit , de quo
vult ipsuin judiceiu vincere per tot lionestos testes, sicut sibi
per iuratos sentenlialiler fuerit adinventum. Quaerimus ergo,
cui praescriptorum scilicet iudici vel vulnerato prius in alium agere
coinpetat ipso jure. Super quo sententiatuin fuit:
quod judicis querimonia prius est audienda ; cum enim judex
vices domini gerat, et sibi ratione sui olficii in favorem justi-
tiae ab omnibus suae subjectis jurisdictioni sit obedicndum,
ipsunique populus, quandocunque ad lites inlercipiendas, insolen-
tias conipescendas et inter partis ad ponendam pacem ad aliquem
strepitum accurerit tamquam membra, caput et inferiores superio-
rein sequi, et non prohibere, sed potius pro viribus juvare de-
beant, conteniptus vero et violentia sibi et suo officio exhibita
laesioni partis aduersae in magnitudine sunt merito praeferenda.
Et de juratis est eodem modo in simili sententiendum.
25. De actio nis prioritate, pro volleist et vul-
nere. (H 9^ A t. 24. B 3^ 1. C 2^ 13. D 6" 2- K 102»' 4.)
Si accusatus pro V o 1 1 e i s t homicidii tempore ejusdem bomi-
cidii piano vulnere leviter fuerit vulneratus, prius respondebit pro
Voll ei st, quasi agat pro vulnere. Si autem membro muli-
latus vel graviter vulneratus fuerit, tunc rationabiliter prius ad-
mittitur ad agendum.
26. De actionis prioritate, quantum ad insidias.
(H 9^ AI. 28 B 3^ 2. C 2^ 14. D 6»' 3. K 103^ 1.)
Quamvis pro excessibus sive vulneribus factis illius prima sit
querimonia, qui prior judicem accessit, tamen hoc non obstante
15
insidias altcri poncns, eum cxpeclans vel invadcns adversario
peleiilc ab aclionis priorilate repellitur ipso jure. Sic s e n-
tentiatum est civibus de Hainreichs.
27. D e a c 1 0 r e e t r e 0, q u a n t u m a d d u e 1 1 u m. (II Q**
A 1. 26 B S'' 3. C 2=^ 15. D 7^ 1. K 103'^ 2.) Cum que-
situin esset a juratis de Nausedlicz '), utrum actore crimi-
naliter in reum agente et ad probandum suam actionem dueila-
riter se obligante oporteat, reum '^) secundiim juris rigorem de
duello respondere. Sententiatuni est ditlinitive, quod non,
cum enim praedictus aclor, nee per tesles, nee per instrumenta,
nee per juramentum, sed per duellum , quod non est aliqua
species probationis inlentionem suam voluerit probare, reus po-
terit simpliciter allirmando vel negando ad ejus querimoniam
respondere. Ex duello etiam , quod actor non praetendit, non
est praesumendum, quod justam ducat causam. Quare praesumtio,
quae ex allegatione duelli g-eneratur , est temeraria et insulTi-
ciens, et non debet movere animum judicis, alia est autem prae-
sumtio necessaria et vehemens , utputa si in loco secreto vir
solus cum sola, et nudus cum nuda inveniatur, praesumitur, quod
eam carnaliter cognoverit. Et talis praesumptio animum judi-
cis aliqualiter movere potest.
28. Quantum ad duellum in causa c r i m i n a 1 i.
(H 10^ 1 A 1. 27 B 3^ 4. C 2^ 16. D 7« 2. K 103'' 4.)
In W i s s a w actor conquestus fuit de reo, quod ipsum appe-
laverit malum et infidelem virum^, adjungens, quod hoc gladio
suo super caput ejus probare vellet. Et cum reus de dicta
querimonia super gratiam confiteretur, judex quaesivit sibi enien-
dam excessui tali debitam inveniri. Super quo diffinitum
fuit: quod reus dupliciter excessit, videlicet verba confusa pro-
ferendo et duellum indicendo. Et licet ratione verborum tenea-
tur ad emendam duorum talentorum, tamen ratione duelli obli-
gatur etiam in tribus talentis; et sie solvet quinque talenta.
Et est iste reus tamen leviter pro tanto emendandus, quia super
gravem excessum suum confessus fuerit. Unde adverten-
dum est, quod ex indicione duelli non legilima probatio sed
tantum praesumptio generatur. Et ergo quicunque frivole coram
juratis et coram judicio hominem probum de crimine accusans,
vel verbis turpibus cum obruens duellum sibi indicere praesump-
serit, tamquam calumniator et temerarius citator solvet emen-
•) Nausarlicz D. ^) Fehlt H.
(liitn (|iiiilii()r rnniTiininu niliiloiiiiiiiis cmciidis, (piiic (Timiiiihiis et
vcihis liirpilms iMMicsimridciit snivis, t'l si (iiluiiiiiiiitor tiilis \u'-
cimiji ciMiicnl sex scpliin.iriis in rippo pnninliir, si jiiilein levis
et inlioiiesla persoiin lueril ad sliiliiiiin^ (jiiue dicitur schruiul
lignlus llaoellelur, et de civilale poslea repellaliir.
'>[). I) e a c l 0 r c et reo, (| ii a ri l u ni ad o c c u p a l i o-
nein. (II lO« A. B 3»» 5. C 2'' 1. I) 7"^ 1. K lO;]'' 1.)
Jiiiiili de Hiiiisseiiis siml inroniiali, (piod in (jiiocun(|iie ju-
dicii) aelor iii\eiiil reiiiii, in illo polest pro ciiiisa peeuniali de
eo (pu'iuhiri, el i|)se lenelur suis (pierinioniis respondere. Pro
cansa vero reali, (pjae est de lerris, hereditalii)us et possessio-
nilms, recuirendum est ad illud Judicium, in (pio posscssiones
sunt localae.
30 . U l r u in a c t o r et r e u s p o s s i n t causam s u a m
alteri com mitter e sicut procuratori. (II 10" A 1.
20 B S»" 6. C 2^ 2. D 7^ 2. K 103'' 2) De Chremisir
scriptum est sie : Bens in termino per judicem sibi el actori
praeüxo metlercius prohare debens debitum quoddam persol-
visse, pendente termino vices suas, quantum ad eamdam facien-
dam probationem cuidam juralo committens, extra civilatem ad
quaedam alia tractanda negolia se receperit ; instante vero ter-
mino actor comparuit: et licet dictum juratum cum duobus tes-
tibus, quos reus sibi adjunxerat, coram judicio praesentes vide-
ret. tarnen, cum reus in persona propria non compareret, que-
sivit sibi sententialiter dictari : utrum propter ejus ab-
sentiam non esset suam justiciam executus. Super
quo casu deffinitum fuit, si reus de consensu actoris vices
suas jurato commisit, commissio valuit ; et juralus pro proecura-
torio nomine ad faciendam probationem cum teslibus procedere
poluit ipso jure. Si vero ad commissionem eandem consensus
actoris non accessit, vigorem non habuit, et reus ex ejus ab-
sentia cum personaliter sicut et testes in cruce jurare debue-
rit, causam perdidit, et actor est suam justiliam executus.
31. Utrum ante rationem habitamdebonis per
servum perceptis et distributis servo agente do-
minus respondere teneatur. (H 10'' A 1. 30 B 4^ 1.
C 2^ 3. D 7^ 3. K lOS'' 3.) Quaesitum est verbotenus a ju-
ratis de Broda ungaricali, utrum ad querimoniam servi,
quam movit domino de pecunia , quam in ipsius servitio ejus-
que negotiis et utilitatibus ultra ea, quae dominus sibi tradiderit
se asserit expendisse, ipse teneatur dominus secundum justiciam
respondere. Quibus responsum fuit: quod in hoc casu
17
dillgenler videndum est, utrum servus deductis bonis domini,
cum quibiis ejus nomine negotia gessit, aliquid lial)uerit pro-
prii, quod peculium nominalur. Et si sie compertum fuerit,
tunc soluiis, in quibus servus domino tencbatur, computandum
est, quantum de peculio in rem domini versum sit per servum
pro eo. Namque ad querelam servi dominus rationabililer re-
spondebit. Intelligitur autem in rem domini versum,
iion solum, quod secundum ejus voluntatein in gerendis nego-
tiis servus expendit, imo etiam, quod fortassis ignorante domino
servus in rem ejus necessario expenderit. Veluti si mutuatus
pecuniam ejus creditoribus eam solverit aut edificia ruentia ful-
serit, aut familiae frumentum emerit vel etiam fundum vel aliam
quamlibet rem pernecessariam mercatus est. Haec etenim et
his similia per servum lucide probata dominus sibi integraliter
resarcire tenebitur pleno jure.
32. De actione et responsione nobilium judi-
cio terre subjectorum. (H. 10'' A 1. 31. B. i^ 2. C2M.
D 8^ 1. K. 103^ 4.) Licet nobiles et Wladicones in judicio
(sudae) suae provinciae debeant conveniri; tamen si in civita-
libus hereditates habent et bona de illis agent, et aliorum que-
rimoniis respon debunt in judicio civitatis.
33. In actionibus criminum et maleficiorum
est protestatio necessaria. (H. IP A. 1. 32. B. 4^ 3. C.
2^ 5. D. 8^ 2. K. 104^). Postquam in Hainreichs plures fratres
egissent in unum reum, qui fratrem eorura in campo spohas-
set et occidisset, et ipse secundum justiciam per testes inno-
centiam suam ostendisset, iterum unus ex eisdem fratribus
in cum egit, quod fratrem suum jam mortuum calceis denudas-
set. Quaesitum est ergo; utrum prima purgatione per reum
facta ad secundam teneatur querimoniam respondere. — Super
quo diffinitum est, quod non ; ex quo enim tempore primae
querimoniae omnino non est interposita protestatio, de secunda
querimonia facienda reus non respondebit ad eam. In actioni-
bus autem civilibus omissae protestationes et publicationes se-
quentibus fortassis actionibus non obfuissent.
34. In actionibus criminum et maleficiorum
videndum est, cui famae sintactor et reus, et
utrum agatur an imo calumniandi vel causa in-
quisitionis veritatis et de probatione et expur-
gatione, et utrum testes in jurando cadant, vel
alio modo deficiant, quia secundum talia sunt
emendae moderandae. (H. 11« A. 1. 33. B. 4« 3. C. 2*^0.
2
18
8' 3. K. 104") Jurali dt' Bise im?- siTi|)M'niiil sie: Actor de
reo (nu'rinioiiiain niovciis de furlo ipsmn (Iclincrc pefivit : et
cum <lii's pradixds partilxis iiisturcl ; rcus acloris (iiicriinoniam
de l'urlo se cx|)iirt^aii(lo rnt'lsi'|)liimis decliiiavil ^ (|ii() luclo aller
aclor supervi'iiiens praescri))luin rcniii taiiKpiarii Kuum incLMi-
dariiini acnisavit ; ad cujus iiislaiiliiiin itcniin dctciiliis ciitn Icr-
niiiio per judiccin praelixo slaliiarclur iiidicio, iicc actor com-
pareret, fuit juslicialiler absolutus. Quacrit ergo judex in
q \i i l) u s e in e n d i s s i ii l s i b i p r e d i c t i d u o a c t o r e s
obligati. (Juil)us respoiisum fuit, quod circa casum prae-
diclum malura deliberalio est habenda. Debet eiiiin videri, utrum
aclor et reus inculpalae famae sint homines et honeslae vitae
in moribus et bonis aclibus aequaliler se babenles, et si sie
compertum esse f'uerit, tunc aclor sive reum non vincal sive
reus se purgel et mundum faciat, ad nullas emendas lenclur
et reo snfl'iciat? quod nomen suum bonum et laudabiic per-
nianeat illaesum.
Si autem aclor et reus prius enormiter vivenles, alicujus
essent iiola criminis maculali, tunc, ul permillitur, aclor ilcrum
supportabilur de emenda. Aclore vero fide digno et reo minus
idoneo et suspeclo existente actor ad probandum suum inten-
tum est ralionabiliter admillendus : tarnen si reus forte ex ad-
vocali sui peritia vel alia de causa , qua multipliciter coram
iudicio liligantibus incidil, purgationem contra allegaliones ac-
toris obtinuerit , per haec non oportet actorem in emenda
eondemnari sed reo sufFiciat; ut supra.
Contra vero si contingat, tunc videndum est et cum magna
diligentia pensandum a juratis; utrum actor infamis reum ho-
neslum impetat animo calumniandi vel alia de causa , et si
primo modo calumniose in eum agat, et maxime si laliler vin-
dictam in eo sumere voluerit, et in probatione ad quam for-
tassis se obligaverit, deficiat in probatione^ tunc ad poenam obli-
gatur talionis. Alia vero causa sicut forlassis experienliae vel
inquisilionis veritatis, quia fama multorum eum ad hoc induxit,
quod egit in reum honestae vitae, tunc sive probatione deficiat,
sive reus se expurget, de magnis et gravibus supportandus est
emendis, quamvis forte si jurati decreverint et expcdire viderint,
qualitatibus partium consideratis emendas juramentorum secun-
dum numerum eorum solvere leneatur. Et bene consonal aequi-
tati, quod actores maleficiorum non cogantur ad emendas
alioquin etiam passis injuriam et violentiam, emendarum metu
19
daretur materia caiisas suas querulando niillatenus judicialiter
persequendi.
Et ex hoc habetur solutio secuiidi quaesiti superius de
incendariü ;, cum enim idem actor audivit, quod judex ab actore
primo de cujus quaerimonia se reus expurgavit, emendas petivit
timore tactus, ne similiter ab eo judex emendas peteret, non
praesumpsit fortassis iudicio comparere. Notandum est tarnen,
si reus prima vice pro maleficiis in causam tractus vel actore
non probante, in probatione deficiente vel se purgante absohitus
fuerit, quicunque ex prima suspicione, qua contraxerit eum, ac-
cusaverit, postea vel judicialiter convenerit, quocunque modo
resjudicata fuerit, nuUo modo obligabitur ad emendam. Consi-
derandiim etiam, quod actor obligans se ad convincendum reum
de maleficio per testes duobus modis cadit a proposito. Primo,
quia fortassis testes nee habet, nee statuit nee statuere potest,
et in hoc casu obnoxius est emendae secundum arbitrium jura-
torum taxandae praehibitis distinctionibus ponderatis. Secundo
vero modo, quia testes slatuit et cum iurare debuerunt formam
jurandi corrumpendo ceciderunt: et sie sufficit, quod solum ad
emendas juramentorum et non ad alias obligetur. Requirere
infra sub rubrica „de actionibus utrum de furtis et
criminibus incusatus quarta vice se possit ex-
purgare. Require infra sub rubrica de actionibus
utrum de furtis et criminibus incusatus quarta
vice se possit expurgare. Require etiam in sen-
tentiis deemendis furtis et poenis."
35. In actionibus criminum et maleficiorum,
utrum transeant ad berede s. (H. 12" A. 1. 33. R. 4'' 3.
C. 2^ 9. D. 9^ 1 . K.) Jurali de Galicz oreproposuerunl
hunc casum: Malefico quodam niortuo actores, quos idem tem-
pore vitae suae bonis eorum spoliaverat, in ejus heredes agere
volunt; quaerimus ergo, utrum talis actio sit ipsis secundum ju-
stitiam concedenda. Ad quod diffinitive responsum
fuit: quod licet fdius non portet iniquitatem patris nee pu-
niendus est pro ejus excessu, tarnen si ex maleficiis patris,
veluti ex furtis, rapinis et consimilibus aliqua ad heredes suc-
cessores vel alios quoscunque talia injuste occupantes pervene-
runt pro illis et veri possessores, quibus ablata sunt, et eorun-
dem heredes ceterique posteri omnes, quorum iuterest, agere
possunt ipso jure. Est tarnen necessarium, in maleficiis mani-
festis per principales personas, quae damnificatae sunt de ta-
libus actionibus ex causa legitima in futurara suspensis, pro-
o»
20
(cstnlioncm |)iil)liriiin iiitrrpoiii ; sie riiiiii et licrcdibiis dnnliir
v\ ooiilra ad licredcs Irunsciiiit. Mein si (lalcr pccuiiiaiii vt'l
roinpiiblicaiii , \c\ (|iiand() ali(|iii(l sii|)(>rriici-il de ali(|iia adiniiii-
sti'i'tioiic piihlica el i|is(> in usus snos convciiil , ciii cral itia
udniiiiislratiu conimissa, hinc ilcriini aclio coinpclil in iiercdem.
„Hc'<|niro infra de ni o r l i t'i ca I i o n i i) u .s^ I ra di lo r i b u s
el c () r »I ni bonis."
3(). De aclionihns r e I i jr i o so r n m cl a u s l r a I i u ni.
(II. 12' A. 1. 34. B. 4'' 4. C. S"» 11. D. 9»» 1. K. 105" 1.) Seii-
lenlialuin est in judicio civitatis: Cum relip;iosus prac-
lalo subjectus nee possessor proprielatis nee pro|)riae suae
liberae sit volunlalis, sine abbatis et superioris sui licentia ad
agcndum de püssessionil)us non admillitnr i|)so jnre.
37. De actione boniicidii, cui polius competit
agere pro boinicidio, uxori vel pueris, quando
discordant. (II. 12« A. 1.35. B. 4'' 5. C. 2^ 12. D. 9»» l.K.
105") Occiso Conrado uxor ejus Icftiliina egit in Henri-
cum, tamquam in honiieidam mariti sui. Pueri autem dicti
Conradi, quos ex alia priore uxore genuerat, egerunt in
Petruin lamquam in boinicidani palris eorum. (}ucrilur
ergo cujus aclio sit potius adniilleuda. El est sententia-
tum in judicio civitatis: quod queriinonia puerorum super
occisione palris est praeferenda querimoniae uxoris de occi-
sione mariti. Unde aclio puerorum est potior actione uxoris,
polest enim uxor alium marilum superducere, pueri autem alium
palrem non habebunt. Nam relativa posita se ponunt, et per-
emta se perimunl ex regula logicorum.
38. De actore et reo fidejiissoribus poenis,
emendis et aliis casibus diver sis circa homici-
dium contingentibus. (H. 12»' A. 1. 36. B. 4^^ 6. C. 2^ 13.
D. 9^ 2. K. 105^ 3.) Jurati de Wyssaw scripserunt sie. Qui-
dam de nostris pro homicidio accusalus posilis fidejussoribus
secundum jus civitatis, cum per lestes innocentiam suam
ostendere deberet, in juramento cecidit et a judicio fugitive
recessit. (}uaesierunl ergo p r i m o, qualiter fidejussores judici
et aclori satisfacere teneantur. El secundo, cum reus, si non
effugisset capite privandus fuisset , ulrum fidejussores non de-
beant simililer decollari. Et tertio, quid iuris ad personam
rei, qui evasit, competat fidejussoribus judici el actori. Quibus
per plenum consilium ad primum responsum fuit sie:
quod fidejussores in summa L talentorum, quae XXX marcas
faciunt, de quibus tertia pars judici, terlia actori, tertiaque
*4i
civitali dabilur, ut in juribus continetur o ri gin alib us, obli-
gaiitur. Ad secundum autem responsum fuit sie: quod fide-
jussores ejusdem rei , qui postquatn in causa cecidit, fugam
dedit, capitibus non privantur, sed tantum pecuniam XXX mar-
carum solvent. Unde si aliquis ex fidei pietate seu compas-
sione pro alio, qui de excessu inculpatur, mortali fidejusserit,
talem fidejussorem ex fuga alterius vita privari magis est cru-
dele quam justum. Super tertio vero quesito diffinitum fuit
quod reus qui ex negligentia judicis et actoris, quia in bona
ipsum non habuerunt custodia, Judicium declinavit, absolutus est
a judice et actore. Quantum nempe in eo fuit, fidem non
fregit. Nam captivo, ut vitam salvet, licitum est^ carcerem et
vincula evadere, si potest. Cum etlam vigilantibus et non dor-
mientibus jura subveniant, quidquid detrimenti judex et actor
in fuga rei habent, suae debent improvidentiae imputare. Et in-
super, cum fidejussores pro reo fugitivo judici et actori satis-
fecerint, non esset conveniens, quod ipse reus ad satisfactionem
secundariam teneretur. Sicut enim deus qui est judex justissi-
mus non punit bis in id ipsum, sie judex temporalis tenetur
facere suo modo. Propter istam tamen absolutionem, per quam
reus in alio loco vitam salvat, non conceditur sibi ad locum, a
quo fugit, redire, nisi secundum proborum virorum ordinationem
pro anima occisi peregrinationibus et piis operibus satisfaciat
juxta posse. Fideiussores autem, ne abutantur fide sua possunt
reum pro emenda , quam pro ipso solverunt, proscribere, vel
alio modo ad ejus solutionem compellere judicis et juratorum
consilio et auxilio mediante.
39. De actore homicidii quando cadit ab ac-
tione. (H. 13« A. 1.34. B. 5^ l.C. 2^ 18. D. 10« I.K. 105'' 1.)
De Nausedlicz judex et jurati scripserunt sie: INobis tri-
bunali praesidentibus postquam dominus Potha de Wilden-
berk de Peffkone judice de Hodycticz quaerimoniam
movisset , quod famulum suum Jacob um in campo sagittando
occidisset et ipse Peffko, quia de hoc innocens esset, re-
spondisset , uxor et heredes J a c o b i occisi petierunt sibi dari
sententiam diffinitivam, si Peffko querimoniam domini Potho-
in ipsum decre utrum eis etiam pro dicto homicidio , si agere
nis evaderet, verint, non debeat judicialiler respondere, cum
tamen a tempore, quo dictus Jacobus interiit , duo anni et
XX hebdomades transiverunt usque modo. In quo quidem toto
tempore per uxorem et heredes ejusdem Jacobi occisi nee pro-
ciamatio nee aliqualiter publicatio est facta coram judicio de
2*4
homicidio mcmmornto. O"'^»'-'' definitive rcscriptiim fiiil,
ex qiK» lixor et licrcdcs .liicdhi orcisi laiito Icriiporc (aciiisscnl
licc proiliiiiialioiictii ricc piihliciitioncrn (ii; liiijusiiiodi hoiiiicidio
nee alicpialcin proleslulioiicin cor«ni judicio , (piia de occisione
niarifi et palris eonim scnilari , et landcm sccuiidiim fonnarn
juris (jucruhiri vclli'iil, inlerposuissenl, el modo aslanles judicio
sul) silenlio Iraiisivissenl, quod dominus Pollio pro diclo ho-
micidio in ipsum PelTkonem ep:issel , nee eum nb actione re-
pulissenl , ipscqne Pcffko diciae actioni rcspondissel, jus
8uum (piautum ad aclioncm Inijnsniodi perdidcniiil, nee oportet
PelTkonem de cetero querimoniae responderc. Dictum enim ho-
niicidinm lamquani una causa sulVicienler unius aclionis queri-
nionia lerminalur; heredes el uxor praescripli .1 a c o b i inler-
fecli a jure suo propria negligentia ceciderunl: sicut enim lo-
quendo, quae sunt tacenda , sie tacendo, quae sunt loquenda
coram judicio homo renunliat suo juri.
40. De actore et reo ratione homicidii et
vollaist, qu an tum ad arbitrium et confessio n em.
(H 13\ A 39. B 5« 2. C 3 M. D lO*» 1 K.) Cives de
Crisans scripserunt sie. Jacobo occiso per tres fratres
puta Chonradum, Heinricum el Erhardum et cognati
occisi juramento calumniae tacta cruce corporaliter prius facto,
Erhardum tamquam homicidam, Chonradum autem et Henricum
tamquam cooperatores ejus in eodem homicidio accusarunt. Er-
hardo igitur suam innocentiam allegante, cum melseplimus eam
ostendere deberet, probi viri interloquentes causam eandem de
consensu partium et judicis sibi tamquam arbitrii assumpserunt.
Promulgalo itaque arbilrio cum dicti tres fratres ad faciendum
cognati occisi homagium super sepulchrum Jacobi ducti fuis-
sent , Conradus homicidium Erhardo fratri suo imposilum
sibi ascripsit dicens : Ego confileor me proch dolor Jacobum
occidisse et Erhardum fralrem meum de hoc immunem esse, et
paratus sum et per omnem modum emendare et satisfacere,
sicut per arbilros fuerit pronuncialum. Quo audito petiverunt
pro se sententiari. Prinio Erhardus, utrum ipse non sit über
de incusatione homicidii, cum frater suus se reum esse homi-
cidii, confessus sit. Secundo pars adversa, cum Conradus
animo deliberato confessus sit, se eorum cognatum oocidisse,
utrum pro eo capiti plecti non debeat ipso jure. Tertio judex,
utrum non uterque Conradus, quod confessus est, et Erhar-
dus, quod arbitrio se submisit, et per hoc reum se fecit, secum
de homicidio componere teneantur. Et ultimo quis per opera
«3
Conradi, antequam causa arbilris committeretur, imposita sa-
tisfaclione sibi et acloribus teiieretur. Quibus responsum
fuit de primo, quod Erhardus de satisfactione hornicidii, de
quo manifeste est accusatus, et pro quo respondens ex eo prae-
cipue, quod in arbitros consensit, vicem rei sibi assumpsit, ex
confessione Conradi subsecuta secundum rigoris juris exi-
gentiam, nisi consensus partis et judicis ad hoc accesserit, non
poterit liberari. Si enim efficatiam talis confessio sorliretur,
absens, et qui carcerem evasit pro praesente et vinculato men-
dicus pro divite vel aliquis in dignitate constitutus, sicut supe-
rior et potens pro inforiori et simplici persona hornicidii vel
consimilis gravis excessus se reum posset confiteri \ propter
quod actor impedita seu sublata satisfactione justitiam suam
niinime consequeretur. De secundo vero , quod Conradus
ex confessione extra Judicium, et postquam causa ratrone ar-
bitrii in rem judicatam iam transiverat, facta sententia puniri
non meruit capitali, sicut enim talis confessio personam rei non
statuit sie nee ad poenam reatus obligat et astringit. Ex hoc
patet tertium et quartum, scilicet quod tantum Erhardus tam-
quam reus, cum praesertim una poena pro uno debito sufficiat, pro
homicidio sibi imposito, et Conradus per opera sibi principaliter
imposita componere teneatur.
41. Ad idem qua n tum ad diverses reos, quo-«
rum unus de homicidio accusatur, et alter se ho-
micidium perpetrasse confitetur. (H 14^ A 40. B ö'' 2.
C 3» 2. D IP 2. K 106^ 1.) P etr o occiso in Praczaw^)
Martinus et Ditlinus pro eodem homicidio sunt detenti, et
cum amici Petri Martinum pro reo accusarent, Ditlinus
in cippo vinculatus Martinum excusans confessus est, dictum
homicidium manu propria perpetrasse. Quaeritur ergo, quis
dictorum duorum pro homicidio respondebit. Super quo dif-
finitum fuit, si amici occisi accusant tantum Martinum de ho-
micidio et juramenta calumniae, sicut de jure consuevit fieri, de
M artin 0 tamque de vero reo fecerint , Martinus pro ho-
micidio respondebit non obslante excusatione ^) D i 1 11 n i, quam-
licet coram deo fortassis sit justa, tarnen ccram hominibus sus-
picionis scrupulo carere quodammodo non videtur.
42. Reus praescriptus quia nullo accusante
confessus est, se homicidium perpetrasse, ideo
spiritualiter emendabit. (H 14' A 1. 41. B b^ 1. C3"3.
') Proczaw D. -) aicusatione B. K.
24
I) U" 2. K IOC)" 1.) CiiMi in Pi seile z ') liomicidio riicto Wnr-
tiiius et Ditliiius tiiiiM|iKiiii rci ciipti fiiisscnt, el niiiici oc-
cisi U(i eosdnii cjiplos dmli M a r l i ii ii m , quainvis Didiiius
seiMini in i ippo dilcnlus tiiiii cxciisans sc homicidii tcslc con-
seifiilia sna renin esse ronliliTctiir, de lioinieidio inciilparenl,
el idein iM a r l i ii u s seeiiiidiiiM lormain jiisliliae diclonnn aini-
corimi (|iKTim()iiiuin, cum in Ditliiiiini aji^ere nollenl, judieia-
liler evusis.sel, lainen judex de Tiseiuz sibi senleiitialiler iiive-
niri petivil , in quo Dillinus ralione eonressionis propriae, per
quam Iiomicidani se eonsliüiil, sihi olinoxins tenerelur el infra.
Super quo dillinitum luil: quod, cum (juerimoiiia unins ho-
micidii de IHK) reo mola per ejiisdem rei responsionem el ah-
solulionem sullicienler lerniinetur, ex quo iMarlinns de diclo
homicidio judicialiler est absolutus, iion oporlel, quod Dilli-
nus judici pro eo, cum actores in euin non ej^erint, in ali-
quibus teneatur emendis. Sed si ^) reum homicidii se noverit
sicut confessus est, corde conlrilo ad illum recurral, qui in
foro spiriluali poenilenliam sibi imponere habuerit salularem :
tarnen si de morliücalione, furto et consimiii realu criminoso
per aliquem confessio facta fuerit, super eo jurali, qualiter sen-
tentia ferenda sit, cum diligentia cogilabunt.
43. De aclore et reo quando mulieres per in-
cantationes el experimenta dicuntur homicidium
procurasse. (H 14=* A 1. 42 B ^^ 2. C 3^ D 11.*' 1.
K 1 06^ 3.) Ouidam juvenis in Lauczschenis decumbens vocato
patre suo et probis viris protestabatur coram eis, quod per
incantationes et maleficia seu experimenta duarum mulierum,
quas nominabat et infirmarelur et breviter moreretur. Eo itaque
in dicta infirmitate mortuo, pater ipsius egit in praedictas mu-
lieres tamquam in homicidas, querulans, quod per earum incan-
tationes filius ejus finiverit vitam suam. Mulieres autem quaerunt,
cum diebus vitae suae juxta Status feminei dignitatem honeste
se conservaverint et nunquam de infamia tali inculpatae fuerint,
neque in corpore praedicti juvenis vulnus seu plaga morta-
lis apparuerit, sicut circa occisos de jure fieri debet, per iura-
tos Visa fuerit, utrum ad motam eis querimoniam teneantur, tam-
quam pro homicidio respondere. Super quo d i f f i n i t u m fuit, quod
non obstantibus juvenis protestatione et patris ipsius querela, si
allegationes mulierum verae inventae fuerint, non est rationabile,
quod respondeant, sicut pro homicidio consuevit judicialiler re-
') Bzenecz D. ') reum homicidii H.
S>5
sponderi-, lamen, quia comunis regula juris civitatis
dicit; quod ad omnein querimonfam actoris rcus alfirmando vel
negando respondeat, sufl'icit quod mulieres simpliciter respon-
deant, et juramento simplici se expurgent. Unde cum circa
crimina probatio requiratur clarissima et niulto major quam circa
causas civiles, cum agitur de incantantionibus et trulFis consi-
milibus, quae non manifeste sed secretissime fieri consueverunt,
recurrendum est ad ea, quae generant praesumptionem, videlicet,
si aliqua mulier concubina fuerit alterius viri, et si fortassis
coram fide dignis, qui audiverunt, de eodem viro dixit : nisi talia
fecerit, vel a talibus cessaverit machinabor in mortem suam.
Et praecipue, si cum incantationibus circuire consuevit, et in
actu tali quandoqüe rapta fuerit. Talis enim mulier in causa,
sicut est ista, de quo agitur, in proposito tracta ad Judicium in-
diget, quod tamquam homicida cum testibus se expurget. In
Omnibus igitur causis non exigitur probatio aeque fortis, imo
secundum causarum diversitatem probatio et expurgatio ratio-
nabiliter variantur.
44. Quod actor personaliter debet agere pro
uxore deducta. (H. 15« A. 1.43. B. 5^ 3 D. 12« K. 106'' 1.)
Pragenses cives scripserunt, quod Fridlinus deduxisset Andreae
uxorem suam, petentes, ut latori litterarum earundem, quem An-
dreas procuratorem suum constituerat exhiberetur justitiae
plenitudo. Mara vero, quae uxor Andreae in dictis litteris scri-
bebatur, astans judicio ad litteras civium de Praga respondit,
quod Andreae ante plures annos legitime fuerit tradita. Postea
vero audiens, Andream aliam uxorem habere, spe salutis mota
officialem episcopi Pragensis accessit, qui vocatis vocandis
de causa cognovit, et inter ipsam Maram et Andream divortium
canonicum celebravit. Quare petivit intuitu justitiae ab eodem
officiali de veritate inquiri, et Andream personaliter vocari,
cujus querimoniis parata esset respondere. Requisitus ergo do-
minus ollicialis , cum nihil certi describeret , nee Andreas
vocatus personaliter venire curaret, in termino peremptorio ad
hoc praeHxo Mara fuit sententiata libera. Et insuper per ju-
ratos pensatum, quod bene conveniret actorem, in causa tali non
per procuratorem agere, sed propria in persona.
45. De actione juris patronatus. (H. 15« A
1. 44. B. SM. C. 3«D. 12« 2. K. 106\) Si quaestio est inter par-
tes de jure patronatus, illa ex eo , quod tale jus est annexum
spirituali, est judicio canonico decidenda.
46. U l r u m c x c o m u n i c a t u s p o s s i l ii g e r e in
judirio stMuhiri. (II. 15" A. 1. 45. B. 5'' C. li" I). 12" '.i. K.
I ()()'' ',].) Ad iiilrrr()«i:alioneiii juralormn «Je Chrciiisir sciitcu-
tintiiiu csl ., quod cxcoiiMinicatii.s in judiciu stxuluri ugeru
poU'sl, licet lorlc secus sil in judiiio .spirihuili.
17. U t r n in n d a c l o r i s (| u c r i in u n i a m d c li e r c d i-
lalil)us inolain rens senipcr de heut respondere.
(II. 15' A. I. 4G. B- b^ 0. C. 3" 9. I). 12» 4. K. lO«»' 4.) Morlno
indice in Badiscli Elisal)eth lilia sororis .snac, (juae inCio-
s I (' I it'sidcnliain hahchal, supcrvenil propoiicns coiain jiidicio
qiiod idc'in judex avinu'ulus sntis XL inarcus grossorum , qnas
inaler ip.sius sil)i ad servanduni dederal in sna polesUite te-
nui.sset, quam pecuniain, si nxor et Iieredes dicli judicis avun-
culi sui sibi reslitueienl, ipsam cum graliaruin accipercl ac-
tione. Si vero de ea ncgarenl sull'icienli proborum virorum
teslimonio, suain vellet querulam justilicare, peleiis pro se dic-
tari, cum de infirmitate praescripta avuuculi sui nihil sibi in-
timatum f'uerit , nee ad cum pervenit, utrum ad producendum
suum lestimonium non sit juridice admiltenda. Pars vero ad-
vcrsa allegavit, cum a morte sororis judicis septemdecim *)
anni, in quibus dicta Elisabetli de pecunia praenominata nee
proteslationem, nee publicationem fecit, in quibus etiam annis ju-
dex ipse pluries graviter decubuit, transiverint, modoque in ex-
tremis suis dictus judex, cum de rebus suis disponeret, praeha-
bitae Elisabeth nullam de XL marcis mentionem faciens tanlum
tres inarcas deputaverit. Ulrum, si hujusmodi verificare poterit
allegata, leneatur Elisabeth querimoniae respondere. Super
quo sentenliatum fuit, cum contra partem inauditam,
quae directe tantum auditur respondendo , sententia non sit
ferenda ; cum etiam ex communi regula juris civilis reus ad
querimoniam actoris afTirmando vel negando respondere debeat,
uxor et heredes judicis debent ad querimoniam ipsis raotam
secundum justiliam respondere.
48. Quod actor polest excipere contra reum.
(H. 15^ A. 1. 48. B. 6' 1. C. 3^ D. 12^ l.K. 106'' 5.) Cum in
Lechowicz*^) quodam tempore nocturno mortificato, reus in
fuga detentus ante tribunal, quod responderet, ductus fuisset,
actor excipiendo^) contra eum pioposuit, ex quo pro morlifica-
tione nocturna in pede fugitivo c^iptus esset, et prius frequen-
ter, ut judici et juratis constaret, de nocte per tabernas ot
') Quatuordecim A. ^) Lelawice D. ') cxcipiens D.
i
27
angulos, quod in consilio prohibitiim sibi fuerat , divagari
consuevisset, utrum advocatus, qui verbHim suum loqueretur, de
jure sibi non deberet negari , sed tamquam convictus con-
demnari.
Super quo sententiatum fuit, si judex et jurati
de bis, quae actor in exceptione proposuit, testabuntur, reus non
potest prolocutorem habere, et debet mortificationis supplicio
puniri.
Et est advertendum, quod in aliis consimilibus *)
excessibus gravibus, sicut, si aliquis committit homicidium jura-
tis videntibus vel coram judicio, pacem violat factis vel oppo-
nit se judicio, vel aliud consimile nefas perpetrat, dictus mo-
dus servatur ; scilicet, quod reo, si actor petita prolocutor non
datur, sed *-^) statim ut convictus condemnatur.
49. Reus potest excipere contra a c t o r e m.
(H. 16^ A. 1. 48. B. 6« 2. C. 3^ D. 12^ 2. K. 107«) Actor in
Boskowitz conquestus fuit de reo, quod annonas suas de
campo sibi furtive deduxisset : reus autem excipiendo contra
actorem quesivit, cum ipse fideliter et honeste se conservaverit,
et actor in G e w i c z k a, ubi prius mansionem habuit pro furto,
de quo convictus fuit, emendas notorie solverit, et infamis sit ;
si hoc in ipsum probaverit, cum nee annonae subtractae apud
eum inventae sint, nee in actu deductionis sit raptus , utrum
teneatur ejus querimoniae respondere. Super quo sententiatum
fuit : si reus potest actorem convincere ^) testimonio sufficienti,
sicut forma juris requirit, quod prius in Gewiczka pro furto
emendas notorie solverit, ipse fruetur, et non tenetur ad ejus
querimoniam, quae reputatur temeraria ac frivola , et ex dolo
procedere, respondere. Fraus enim et dolus nulli debent patro-
cinari, qui etiam semel fuit malus, semper postea praesumitur
esse malus ^}.
50. Actor potest excipere contra judicem.
(H. 16^ A. I. 49. B. 6« 3. C. S^ 12. B. 6« 3. D. 13« 1. K.
107« 2.) Filius judicis in Lethowicz^) quemdam occidit, et
cum judex pro eodem homicidio judicio praesidere vellet, actor
contra eum excepit, quia ex hoc suspectus sibi esset , quod
super fdium suum querulari haberet. Judice vero respoiidente,
utrum in judicio suo hereditario non liceat sibi actum dci)iUim
*) D. casibus vel. 2) sed H. ') vincere D. '•) et cet. — da^
Ende fehlt in D. ^) Letawic D.
2H
excrccre, qnuesilum est ii jiiinlis, quid sil juris. El esl rcspoii-
siiiii (iilViiiilivc , (piod iioii ohstiiiilr iiMlicis hcrcdilato cxccptiu
(U'toi'is est liiin(|ii)iiii radoiiiiltilis 2idiiii(t(-ii(lii, iiiidc |)i'()|>lcr sii-
S|>iti()iuMn lolU'ndaiü nee judex dcbcl prucsidere, nee vices suas
«llrri comiiiilltMc; si'd jiiriiti pro eodein hornicidio judicein
i>li<;an(, pcrsoiiiiiu scilicel (oniiiiicni pnrlihus C()ni|>etcfit('in.
r>l.(juüd rcus polest exciperc contra judieem
et jiiratos simul. (II. Ki" A. I. 50. B. O" 4. C. 3" 13. D.
1 .^' 2. K. 107" 3.) In Broda Un«,mrieaii judex et jiirati
siinid per nia«^islriun eiviuin, ciii viees siias pro |)ersüna aetoris
cominiseranl, unum de valenlioribus eoniin eoncivihus, quod col-
leelam de honis iiijiisle solvissel jiidicialiter eotivenermit. Ille
vero excipiendo proposuil, cum illud , quod ali(piis per aliiirn
faeil, per se l'aeere videaliir. Ex quo judex et jurali in diuisim
|)er magistrum civium in cum a^ant, utrum ad talem
aclloueni el causam judicandam non debeant alius judex et alii
jurali slalui, coram quibus paralus sit, suam Justitium demon-
strare. Super quo sententialum fuit, quod exceptio rei eüicax
est et jusla. Unde in tali casu, in quo judex et jurati simul
agant, sive per se, sive per interpositam personam, non possunt
simul et agere et olTiciorum suorum actus debitos exercere.
Aliquem enim simul esse judieem, actorem et sententiam dilTi-
nitivam dictantem, non consonat aequitati.
, Capituluin de accusatioiiibus.
52. De actionibus^) criminum in genere. (H.
16» A. 2. 1. B. 6» 4. C. 3=« 14. 15. D. 13^ 1. K. 107=« 3.) Sae-
pissime sentenliatur in jure civitatis, quod nemo invitus agere
vel accusare cogi debet, nisi incepit agere et accusare» Qu'i
etiam accusatur de crimine ab uno accusatore, ab alio de
eodera crimine accusari non potest, tamen si ex eodem facto
plura crimina nascuntur, tunc per unum de uno crimine, per
alium de alio crimine non prohibetur aliquis accusari.
53. Quantum ad tempus accusando. (H. IC* A.
2. 2. B. 6^ 4. C. 3« 16» D. 13'^ 2. K. 107« 4.) Ad interrogatio-
nem juratorum de Alba Ecclesia sententialum esl, quod
mortificationes et reatus, consimiles si in medio babilationis
hominum tempore diurno fiant, sunt per actorem infra triduum
') accusalionibus W.
S9
ad judicis aiulienliam per querinioniam deferendi. Si aiitem in
campis et extra dictain habilalionem, vel tempore nocturno
contingant, terminus dicti tridui potest actori, si petit per ju-
ratos rationabiliter prolongari.
54. De actionibus adulterii et f or ni ca tio ni s.
(H. 16" A. 2. 3. B. 6^ 5. C. 3^ 17. D. 13'' 3. K. 107« 5.) Senlen-
tiatum est juratis de Praczaw, quod homo extraneus mulierem
sanguine sibi non conjunctam de adulterii seu fornicationis
accusans vitio , licet actionem hujusmodi effectualiter testibus
demonstrare possit, tarnen pro temeraria tali praesumptione,
qua famam proximi sui, quod ejus non interfuit, maculavit,
correctionem et emendam a juratis juxta eorum conscienliam
sibi impositam raerito sustinebit. Talis enim frivola accusatio
judicem non movebit, nam ubi non est accusator legitimus,
non fatigetur accusatus. Unde, quicquid sit, de consanguinibus
mariti vel uxoris maxime maritus legitimus uxorem super dicto
detestando vitio licite accusabit. Sed iterum in hoc casu per
se et non per procuratorem agere debet; potest tarnen familia
domestica , vel vicini ne tali vitio consentire videantur, ipsum
juratum proponere secrete, ut ab eo cessetur.
55. De accusationibus, quas faciunt damnati
sententialiter ad mortem vel malefactores in vin-
culis detenti. (H. IQ^ A. 2. 4. B. G'' 1. C. 3'' I.D. i^^ 4. K.
107'' 3. 4.) Commune jus habet, quod hoc pro maleficiis ex
sententia lata mortis deputatus supplicio , quamvis aliqiiem ac-
cuset, tamen talis accusatio non fidem sed tantum vehementem,
ex quo non est condemnandus accusatus, generat praesumptio-
nem. Et simililer iutelligendum est de accusatione facta per
maleficum ante sententiam lalam in vinculis captivafum.
56. Quod accusatio vulnerum est infra tri-
d u u m facienda de jure. (H. 1 7« A. 2. 5. B. 6'' 2. C. 3'' 2.
3. D. 14« 1. K. 108" 1.) Jurati de Chremsir sunt informati,
quod si vulneratus infra triduum nullum pro vo IIa ist accu-
saverit , poslea neminem poterit accusare , nisi impedimentum
tam legitimum , sicut loquendi impotentia vel consiniile inter-
venerit : seu protestatio tam rationabilis interposita fuerit,
propter quam terminus dicti tridui merito debet prolongari. Si
vulnerato mortuo ejus propinqui, quorum interest accusare, ab-
senles fuerint, non currit eis tempore tridui , in quo accusatio
fieri debet, a die mortis vulnerati, sed solum a die notiliae,
quo vulneratum moiluum cognoverant, et adhuc illud tempus,
quod incipit a die notitiae secundum distanliam, in qua sunt
3<»
abscntes, u loco, in quo pr<»pin(|iiu!s eoruin viilnenitiis fucrit, et
scciindiiin hoc, quod coiiimodo jiulicein uccederc poleril, est
inciisiiriiiKliim.
07. De n c t i o 11 i 1) u s, n l r ii m d c f u r I i s et c r i m i n i-
b n s i n c u s n t u 8 q ii u r t a vice s e p o s s e l e x p u r ^ a r e.
eil. 17" A. 2. (). B. ()'• 3. C. 3'' 4. 5. D. 14« 2. K. tOS« 2.) De
Chrisans jurali scri|)serunl sie. Cum lioniincs duaruni villa-
rum ad nos venissent, unus ex eis cuidam de noslris equuni
arreslavit, quem die quinta protedenle sibi receptum fuisse per
spolium aiVirmabat. Alter aulem ad quem arreslalus equus de-
vülulus est respondil, se ipsum emisse in f'oro publieo, pro sua
bene <|uaesita pecunia ciara die : Et cum hoc per hospitem, in
cujus domo maiiebaf, et duos probos viros , quos emlionis et
vcudilionis equi praedicii mercipolum, quod vulgariter litkup,
lei cha uf dicitur, biberant, probasset coram judicio, ab actoris
instantia fuit judicialiter absolutus. Quo facto secundus de prae-
diclo reo conqueslus fuit , quod equum sibi ablatum spolio
apud ipsum invenerit in campo ; et cum socios suos pro judice
ut equum eundem forma juris arrestaret, misisset, ipse violen-
ter cum lapidibus eum a se repellens , et ascenso equo ad
fugam se convertens usque in aliam villam tamque für et spo-
liator suiis dictum equum equitavit, quem furem et raptorem
sie cum crida et clamore valido insequebatur. Reus autem in-
iiocenliam suam, quam negando proponebat, cum Septem testi-
bus idoneis demonslrans, actoris evasit querimoniam ipso jure.
Postea tertius iterum conquestus est de eodem, quod se duo-
bus equis spoliaverit, cujus querelam similiter declinavit cum
Septem testibus idoneis se expurgando. Ultimo vero quartus
saepedictum reum impetens, quod equum duas marcas valentem
sibi de silva furtive deduxit, petivit pro se sentenlialiter dic-
tari, cum tribus vicibus de fürte et spolio accusatus jurejurando
se expurgaverit. Utrum modo quarta vice non debeat contra
se testimonium pati, tamquam für et spoliator secundum justi-
ciam convincendus. Super quo, cum jurati de Chrisans
sentenliando reo expurgationem induxissent, actor ab eorum
sententia ad consilium juratorum Brunnensium appellavit, et
omnia dicta placita in uno die, in uno judicio sunt peracta.
Jurati ergo Brunnenses super praemissis in pleno consilio
diffiniverunt, bene esse sententiatum et male appellalum, ex quo
enim dicti quatuor actores simul astantes judicio primo reum
a jure suo rigore justitiae non repulerint quaerentes, utrum
per Septem testes eum vincere possent, sicut in ultimo facere
nilebantur , rationi consonat , quod jure sibi concesso gaiidere
debuit eodem saltem aclu judicii continuato, praeserlim, si in-
culpatae vilae et illesae famae fuit homo ; quia. si prioribus
vicibus notam criminis contraxisset, et boc primo per actorem
contra euin probatum fiiisse , juri suo fortassis per Judicium
interrogasset. Est eliam verisimile, quod praescripti actores
modos, quibus conquerendo processerunt, dolose composuerunt,
cogitationes, quod reus simpliciter tribus vicibus impetatur, et,
si testibus carendo vel in jurando cecederit, est convictus ; sin
autem, tunc quarta vice irnpetitus per testes convincetur. Et
quia fraus et dolus nuUi debent patrocinari , ideo merito ipso-
rum malo desiderio sunt fraudati.
58. Inaecu sationibuscriminum, cujusmodisunt
incendia, raortificationes et consimilia, non ob-
stantibuslitterisjurati personaliter suntvocandi et
de circumstantiis necessariisinquirendi. Secundo,
utrum in criminibus per communitatem et per lit-
teras possit fieri testimonium. Tertio, quod nu-
merus septenarius testium est, quasi de substan-
tia juris. Quarto testimonium multitudinis ma-
xime habetur per auditum, Quinto, quod credibi-
lius est testimonium juratorum unius loci pro sin-
gulari crimine, quam plurium locorum pro eodem
crimine. Sexto, quod testimonium multitudinis
est suspectum. Omnes isti articuli ordinatim sub
d i s t i n c t i 0 n e p a r a g- r a p b o r u m a d p 1 e n u m, s i c ut c o u-
cretum est in civitatis consilio, ac lucide in sub-
scripta sententia continentur, ut hie patet in se-
quentibus. (H 3' 0^2. 7. B 6'^ 4. C S^ 6. 7 D U'' 1.
K 108** 3.) Jurati de Galicz ^) scripserunt sie. Quidam
civis de Praczaw ad nos veniens duos de hominibus nobis
commanentibus patrem videlicet et filium, de quibus conquereba-
tur, quod ipsum et oppidum in Praczaw cremassent, in causam
traxit, obligans se ad verificandum querimoniam suam per XII
juratos de Praczaw et per totam communitatem ibidem; et
simililer per XII juratos de Pisencz^) et per totam communi-
tatem ibidem. Rei vero postquam per quaerimoniam incarcerati
') Ist in Hs, H. gleich zum Beginne des Rechtsbuches gesetzt.
^) Skalicz D. an Stellen, wo H. Galicz hat. ^) Bxenecz D.,
wo H. Pisenz hat an allen Stellen.
32
f\<\ jiidirinin sine liiTanuMilis frrn'is , vi sine sipriis inccndii
(hiili riiisscnl, prlivtiiiiil pro s(; scnlcnliiiri, iilriiiii res, corpus
et iioiiorein iioii (Icbciiiil. poliiis (lcli'ii(ii'r(\ (|tiiiin possinl viiici. .hi-
rali vcro de Guliez, cum seiilenliusseiil jjro eis, sciitenliiim
iictor urt^iicns ad coiisiliiiin civilulis Hrunneiisis iippellavit.
Quo l'acio cmn nppcllalio el causae processus ad coiisulcs IJnm-
neiises |)crv('iiissciil, voiavcruiil diios discrcliores , quos causa
non Inngebal, de juralis de Praczaw, cl siinililer duos de ju-
ralis de Pisencz, el eliaui duos de juralis de Galicz, vo-
lenles ab i|)sis de dicla causa el ejus circunislauliis |)Ieiiius in-
ronnari. (Jui cum venissenl, illi de Praczaw el de Pisencz
paleules exliibuerunt lilleras, in (piibus coiilinebalur, quod ipsis
el couimuiiilali eorum coiriiiluui fuissel, (piod li a c b a r i u s et
fdius suus, (pios in Galicz coiiveiiissent, oppidum in Praczaw
pUiries cremassent, et adbuc per amicos et cognalos eorum cre-
niare quolidie non cessarent. .lurali vero de Brunna, cum
quaererent divisim primo a juralis de Praczaw, el postea ab
aliis de Pisencz, ulrum boc vidissenl, vel audivissenl, vel qua-
liter eis boc conslaret, et ulrum dicti Lacbarius el filius
suus prius apud eos residenliam tecerunt, el qualilcr ab
ij)sis recesserunt, el quid eos movere deberel ad praescriplum
incendium faciendum. Respondtrunt concordiler, quia non ex
visu, sed boc solum ex audilu scireul; adjung^enles, quod saepe
Lacbarius ante XXX annos cum quatuor filiis suis in Pra-
czaw manserit, et cum unus liliorum pro furlo suspensus
fuissel, ipse cum aliis Iribus a Praczaw recedens breviler postea
horreum cum annonis in Praczaw cremavit; el postea per inter-
vallum iterum cremavit ; ac tandem frequenter successu temporis
fere lotum oppidum Praczaw incendio devastavit el in diversis
locis bineiude, per quae dicti paler et fdii medio tempore lamquam
fugilivi divagabuntur, coram clericis el laycis boc sunt confessi, di-
centesinsuper, quod necquamdiu vixerinl, ab incendio vellent quies-
cere supradiclo. Isla verba ad plures ex nobis et etiam ad plures ex
comunitate nostra per illos, qui ab ore dictorum incendiariorum ea
audiverint, sunt devoluta: el tandem unus ex nobis alteri boc
narravil, ilaque tam jurati quam comunitas illud babeut pro
manifesto. Jurati vero de Galicz de vila et fama dictorum
patris el filiorum interrogali dixerunt, quod plusquam anno eis
commanserint, et quod interim nibil de eis audiverint ac per-
ceperint nisi bonum. Consideratis igilur omnibus praedictis ju-
rati Brunne nses tam moderni quam antiqui ponderaveranl
pro parte eorum, quod de niinis incendii ante cremationem factis
33
non fueranl accusati et qui etiam in fuga uon fuerunl delcnti
propter quod ipsis expurgatio esset concedenda Pro actore vero
pensaverunt, quod super abundans esset testimonium XXIV ju-
ratorum et coiriHiunitatura duorum oppidorum et quod non esset
conveniens, quod contra teslimonia juratorum reo daretur de-
fensio expurgationis, Perpenderunt etiam, quod jurati extra metam
jiidicii proprii non possunt testari, nisi sicut alii communes ho-
mines : et quod eorum testimonium juramento corporali tacta
cruce in alieno judicio confirmare debent, quamvis de hoc in
judicio proprio supportentur. Inspexerunt etiam quod testimo-
nium communitatis, quae multitudinem includit, quodam modo
est suspectum : difficulter enim unus actus, uno loco, et uno tem-
pore factus a communitatis multitudine nosceretur. Unde cre-
dibilius esset testimonium juratorum unius loci pro aliquo sin-
gulari actu, quam testimonium juratorum plurium civitatum pro
eodem actu, idem enim actus a juratis ejusdem loci bene per-
cipi potest, sed quod a juratis diversorum locorum aeque bene
percipiatur vel ita plene cognoscatur, hoc videtur absurdum.
Unde etiam testimonium multitudinis maxime habetur per audi-
tum. Et ergo requirendum est, a quo tale factum principaliter
sit publicatum et sie frequenter pervenitur solum ad unum
testem, qui primo uni dixit, et ille alteri, et sie successive tota
muititudo fuit instructa : et quia unuö testis est insufficiens et
suspectus, testimonium communitatis, cum ab uno principium
traxit, rationabiliter est suspectum. Sententiatum est ergo in
pleno consilio ex nniversis praenotatis motivis, et ex hoc ma-
xime, quod rei voluntarie juri paruerunt, quod actor de P r a-
czaw debet patrem et fdium, quos de incendio accusavit vin-
cere secundum formam juris unumquemque videlicet, metsep-
timus testium fide dignorum. Magis enim consonat rationi quod
Septem cognoscant veritatem dictae causae quam duae communitates ;
quia etiam numerus septenarius testimonii est de substantia juris;
non oportet, quod propter superfluum testimonium, ad quod
actor se obligavit, suffocetur. Unde dicta superabundantia tes-
tium et etiam testimonium literarum, quas jurati de Praczaw
et de Pisencz obtulerunt, nihil plus faciunt, nisi quod reis de-
fensionem prohibeut. Actorem vero ab his, quae rigore juris
deserviuut non excusant. In casu etiam praedicto puta incendii,
qui gravis est et in generale damnum vergit, praescriptis
reis defensio negatur , quod forsitan non fieret in casibus non
periculosis. Unde etiam in multis juribus pro minis incendii
convincitur meltercius quamvis pro facto incendii sit metsepti-
inu.s eonvincendiis : (lunininri «iiiin iniiiiiruiii ccrlituilinulitcr tu-
xiipi 1)01) polest : fucli))» iiiilcii) liixini |)ol(>st.
Capitiiliiiii flo a<lv<»eatiM.
59. De tt (1 V o c u l i s e l p i* o I o c ii l o i* i I) ti s qua?)! ii in
«d oHici« '). (H. 18" A. .i. 1.— (i. B. 7" 2. C. I). Ki" 1. K.
108''). .lurati de Uro da Ungaricali ptlentes ii)lbri)»ari de
üll'icio advocatoi'uin inslructi sunt in coDsilio :
a) ()iiod actor et reus possiiDl per se ipsos coram jii-
dicio p)opoiiere, quidquid haheDt plaeilare.
b) Uevocationem verborum quae vult^ariler holungedici-
lur nisi perloculores verba eoriim proponant, non habeni. Unde
necessariuin est et utile, quod nnusquisqiie per advocalnin pro-
ponat et respondeat, quidquid habuoril quaerulari .Iudex ergo
homini jusle petenti advocalu))) denegare non debel.
c) Etsi duo unum simul petierint advocatum, primus cum
obtineat : tarnen si idem advocalus per unam parleiu ante horain
judicii pretio fuerit conductus, pro illa, non obstante pelitione
alterius advocabit.
Judex etiam videat, nee per potentes copia advocatorum
pauperibus subtraliatur, in)ino judex ex officio debet non ha-
benlibus advocalos assignare.
Potest eliam homo verba advocati sui vel per judicem
interrogalus vel per se affirmare vel negare.
Uno etiam advocato rejecto alium statim potest assumere
licentia judicis accedente.
60 De advocatis et prolocutoribus, quantum
ad prohibitionem, excusationemetpoenam. (H. 18^
A. 3. 6. 8. B. 7» C. 3^ 9. 10. D. 16^ 2. K. 108^» 2.) Si actor in-
vilat advocatum ad domum suam et coram amicis suis secreta
causae suae ratione consilii sibi revelat talis advocatus postea
in judicio excipiente actore ad advocandum contra ipsum pro
reo admitti non debet.
Item si causa partis, quam fovet advocatus induciata seu
suspensa fuerit, durante tali suspensione advocatus pro parte
contraria in eadem causa de jure advocare non debet.
Item si advocatus pro officio advocalionis rogatus, publice
dicat sie : Domine judex scio veraciter causam talis hominis
') distinctio patet W. Es ist in H. W. S. gewöhnlich nach der
Überschrift die Bemerkung: „distinctio patet" beigefügt.
35
esse injustam, quare peto contra conscientiam meani ad foven-
dam ipsam, me per vos non compelli ; judex, si advocalus jn-
ramenlo suo hoc confirmaverit, advocatum pro causa tali du-
cenda contra deuin et iusticiam non compellet.
Ista tarnen confessio advocali vel ejus juramenti, parti pro
qua non advocabit, nullum prejudicium generabit.
61. Propter carentiain advocati est parti ter-
minus pro longa n du s. (H. 18^ 9. 3. 7. B. 7« C. 3'' B. 16'' K.
108'') Si duo advocati consuevernnt esse coram judicio , et
quandoque partibus comparentibus unus eorum sit absens,
tunc alteri partium petenti, si tamen causa gravis sit et ardua, ut
sibi de advocato provideat, est terminus prolongandus. Sic
sententiatum est in judicio civitatis, cum Marcus et Matheus
ratione testamenti patris eorum ad invicem litigarent.
62. De advocatis et prolocutoribus. (Ibidem.)
Reo propter hoc quod impetitur tamquam mortificator non est
advocatus denegandus (ipso jure) ^).
63. De salario advocatorum. (H. IS'' A. 3. 9. B.
7" C. 4' 1. D. le'' 3. K. 108'' 3.) Sciendum est, quod salarium
est pretium advocatorum , scriptorum et aliorum officialium
actori et reo deservientium. Consideratur causarum tractibus
dilficultatatibus et quomodo ad finale decisionern praetractationi-
bus partium facultatibus et officialium eorumdem foliatudinibus,
ceterisque considerandis sunt secundum juratorum conscientiam
moderanda. Sic responsum est ad interrogationem civiuni in
Ra disch.
64. De coadjutore advocati. (H. 18'' A. 3. 10. B.
7^ 3. C. 4» 2. D. 16'' 4. K. 108'' 3.) Diffinitive inductum est, si
pars petit, non obstante advocato, etiam cooperator qui vul-
gariter dicitur f t e w e r sibi dari debet.
65. Utrum pars plures advocatos habere po-
lest. (H. 18'' A. 3. 11. B. 7^ 4. C. 4^ 3. D. 16'' 5. K. 108'' 4.)
Diffinitum est, quod plures advocatos una pars pro sua pecunia
potest convenire, dummodo hoc captiose et malo dolo non
faciat, ita scilicet quod isto modo altera pars advocati non
copia privetur. Sic sentenliadum est rusticis de Pnehenicz.
66. Advocatus cui est denegandus. (H. 18'' A. 3.
12. B. 7« 4. C. 4« 4. D. 17^ 1. K. 108'' 4.) Qui da maleficio
confitetur, vel in ejus actu rapitur, vel facti evidentia convin-
citur ille advocatus denegatur licet instanter eum petat.
') W.
36
()7. De n (1 V () (• ii II I (' pro sc ipso [nopiia v o r e.
(II. A.B. 7^ 1. C. 4" 5. I). 17" 2. K. lOH'' 1.) Mrd siij)rii srri-
l)«tur, quod aclor et rcus corain jndicio per sc causus suas
pro|)oncnles, revoralioncm verhoniin (piac viil^aritcr lioliiiijje
(iiriliir, iioii liahcnt : laineii si in principio dv hoc cavcaiit pc-
tcnles, perjudiceni hiijusniodi rcvüc-alioiR'iii ., dctiheratiunem , et
alia, ipiae advoiali eonsnevenml, pro jure parliiiin |)rii<'nii(l('re,
sil)i comedi , luiie si l'uerinl , eis iiidulla liabeiil siii<;ula , (piae
compeluiit advocalis. linde cum in Gurayn advocalus (|uidam in
capul vulneratus., oniissa pelilione lioliinj^c, queriiiioniam siiain
in haec verba proerunipens de reo proposiiissct : Doiiiiiie Judex,
queslionem sibi moveo, (piod in capul niilii vuluns d(>dil , de
quo a vila usque in mortem perveni. El reus hoc audilo in
senlcntia juris pro se difliniri |)elivissel, cum aclu viverel, et
verbis propriis se mortuum esse confilerelur , ulrum ab ejus
quaerimonia lamquam mortui, non essel juslicialiler absolulus,
praeserlim quod holunge habere non possil. Scnlentialum est
pro reo quod pro diclo vulnere capitis actoris (juerimouiam
evasissel. Poslea vero de vulneribus aiiis cum diversos reos
impeleret modo debilo non ut prius fecerat, mortuum se aflir-
mans, et illi sicul primus reus quererint utrnm querimoniis
mortui respondere deberenl. Sentenliatum fuit pro actore: cum
enim primum errorem revocans in aliis quermioniis non mor-
tuum sed vivenlem se sit confessus rei debent ad suas que-
rimonias respondere.
68. De appellctionibus et provocationibus in
genere. (H. 18»' A. 4. 1.— 6. B. 7^ S^ C. 4« 6.— 16. D. 17« 3.
K. 109''.) Locorum diversorum judices et jurali super his, quae
circa modum appellalionis occurrunt, de subscriptis saepius sunt
inslructi. Cuilibet parti a gravaminibus legitimis , et senlentiis
iniquis est licitum appellare. Appellalionis ^) enim remedium
non est ad defensionem iniquilatis sed ad inocentiae praesidium
institulum. Unde non a verbis cominatoriis, sed tamtam a gra-
vaminibus legitimis , quae vergunt in praejudicium juris illius,
qui appellat, est appellandum. Non enim ad appellandum quem-
quam trahere debet propria voluntas, sed tantum necessilas
importuna. Si enim judex jusliciam facere recuset vel ex-
equendo modum excedat vel si jurali deliberationem inler-
locutoriam parti denegant ab eis ratione talium gravaminum et
') C. beginnt bis importuna mir unwesentlich abweichend.
I
37
aliorum islis consimilium ad altius Judicium , sed ad principis
terrae consilium rationabiliter appellatur. Nee debent sibi judex
et jurati pro injuria repulare, si gravatus in defensionem juris
sui ad appellationis beneficium convolavit. A sententiis etiam
inique latis poterit pars contra quam feruntur appellare. Et
non oportet sicut mala consuetudo multorum habet locorum,
quod appeilans fixus stet, nee pedem de loco moveat nisi
prius a sententia lata appellet; imo si petit, deliberatio est sibi
concedenda utrum in sententiam latam relit consenlire vel ab
ipsa ad majorem audientiam appellare. Non est etiam necessa-
rium, quod appeilans statim appellatione interposita, sententiam
quam dicat meliorem sententie contra eum perferat sed sufficit
quod dicat sie:
Domine judex : Sententiam a juratis contra me latam arguo
offerens me meliorem ab illo loco a quo de jure teneor illa--
turum; et iste quidem modus servandus est, quando sententia
fertur super aliqua de rubia ex proprio ingenio vel industria
juratoram. Si autem fertur de jure scripto, sie dicat : Domine
judex, sententiam, quam jurati ex jure scripto contra me tu-
lerunt, credo salva eorum reverentia ex malo scripturae juris
intellectu processisse: unde ab ipsa apello petens eam instanter
ad principis, a quo jus scriptum est, editum, audientiam, prae-
venire cum ejus sit interpretari, cujus est condere.
Pendente appellatione nihil est in eadem causa innovan-
dum, vel aliqualiter moderandum quousque probabitur, utrum
bene vel male fuerit appellatum. Debent insuper jurati appel-
lantes , vel cum viris fide dignis, qui totam processum causae
proponant, vel cum suis literis allegationes partium et causam
appellationis continentibus ad principis capitanei vel alterius
ad quem appellatum fuerit praesentiam expedite et breviter ex-
pedire, omnis dilationis materiam amputando.
Appeilans, nisi legitime praepeditus fuerit, si infra sex
septimanas suam persecutus non fuerit appellationem, pro non
appellante habeatur.
Notandum tamen , quod non obstante judex appellatione
in causa debet procedere sicut de jure fuerit procedendum (et
hoc in timorem faciliter appellantis) ut hoc saltem timore per-
territus in gravamen alterius non praesumat quos faciliter ap-
pellare.
Processus (appellationis) futurus est appellanti per judicem
et juratos , antequam iter prosecutionis appellationis arripiat,
solemniter intimandus. Mora vero si quam ultra dictas sex
.scptiinunus fioc est sii tit vnl^^nriler dirilur Ires XIIII dies in
(iiriii |>riiK'i|»is vi>l illius nd (|iu'in {ippclhihiin est diiiiniiodo in-
teriin iicc |)ro|)riis nee iiliis iiilcndal ii(>;><>(-iis ('<■«( ril, iippclliiiili
noii ()l)sliil)it. (.)ii<ie inilcni si( eriicndii sciilciiliiini Jush* iiiliiui
eonhiniiieiler nrfruenh's^ reqiiire infru sul> illu ruhricu : de enien-
dis in filiere (|iiinl(i pars cedit judiei et quarla civilüti.
(ii). S|»e a j) |) el lu ti 0 n i s interposilae non est
deli(|nendiiin. (II. 19^ A. 4. ()7. B. 8" l.C. 1" 14,15. !)•
18" 1. K.) Si |)ars nd majorem Hndienliam appellans appella-
lione j)en(ienle excessns coniinillal el dclincpcil, pro illis dehet
Interim [)er jndieeni |)rüpriiiiM aj)peIlalione non obslanle conij^i
jnstieialiter et pnniri. Non enim remedinm appellalionis ideo
est invenlnm, ul aliiui a disiiplinae observanlia exorhitanti de-
beat in sua malieia palroeininm exhihere : tarnen si post appel-
lalionis vocem emissam judex et jnrali appellanlem pro exees-
sibus forsitam longe prins eommissis gravare voluerint, propler
hoe ab eis lamqnam a snspectis iterum ralionabililer ap[)ellabit.
Consueverunt igilur jndices et jurali , quod ab eis appcllatur,
molesle ferre , qnam plurimnm el indifrne. Et est consideran-
dum quod talis appellaliones gratia manifestae suspitionis faclae
non debent poena bursali aliqualiler emendari.
70. Appellation is causa sublata cessat appel-
lalio. (H. 19^ A. 4. 8. B. 8« 1. C. 4^ 16.— 19. D.
18" 2. K.) Cum appellalur a gravaminibus tunc eis sublalis
cessat appellatio. Et simililer si appellatnr a sententia ex in-
genio juralorum lata , tunc ea per juratos revocata appellalio
est cassata. Si aulem appeilalum fuerit a senlentia ex jure
scripto lata, tunc dislinguenduni est; vel enim scriptura ex qua
ferlur sententia ad diversos sensus trabi polest vel non. Si
primo modo tunc appellatio est admittenda. Secundo vero
modo, si scriptura ila est plana, quod tantum unum sensnm
habet illum videlicet, ex quo tracta est sententia, tunc appel-
latio est mala , nee ei est aliqualiler deferendum. Item si
appellat, aliquis, cujus non interest, non est audiendus. Item
si appellans eodem judicio, quo appellavit , appellationi sponle
et publice renuncians, confessus fuerit^ se male appellasse, lunc
ipsum judex emenda remissa , appellatione cessante, in juribus
sibi compelenlibus procedere palialur. Ad honorem enim jura-
lorum sufTicil , quod appellans verba propria revocel cum ru-
bere. Debent eliam jurali , ne de crudelitatis severilate possint
argui in emenda appellalionis magis se faciles quam difficiles
exhihere.
3d
71. Maleticorum appellationis sunt in'anes.
(H. 20« A. 4. 11. B. 8« 1. C. 4« 20. D. 18^ 1. K.) Si excessus
malefici evidentia rei vel ejus confessione vel ex sententia lata
vel alio modo legitimo fuerit manifestus ejus appellatio, quae
defensionem iniquitatis praetendit, rion est admittenda. Si autem
excessus sit dubius, tunc factum non est praecipitandum.
72. Appellatio non est propter juramentum
interpositum prohibenda. (H. 20« A. 4. 1 1. B. 8M. C.
4« 21. D. 18'' 2. K.) Licet judices et jurati juraverint, appel-
lationibus se nolle deferri, licet etiam partes jurent se nolle
appellare, tamen his non obstantibus juramentis, si aliquis gra-
vatus rationabiliter ad majorem audientiam appellaverit ejus
appellatio est admittenda.
73. De appellationibus non admittendis. (H*
20« A. 4. 12. B. 8« 1. C. 4« 22. D. 18'' 3. K.) Si res dilationem
non recipit non est appellatio admittenda, veluti : ne testamentum
defuncto testatore, illis , quorum interest, intimetur, ne fru-
mentum ad pascendum servos familicos in farinam conteratur
vel ne scriptus heres in possessionem inducatur, vel ne pig-nus
tempore debito creditorem vendere liceat, vel ne vinum de-
fecalum et omnino darum et maturum, cum quasi deficere jam
incipiat in denarios convertatur. Et si pars se dicit literas
principi dedisse et responsum expectare et ob hoc appellaverit
volens propter adversam fatigare talis appellatio non est ad-
mittenda. Item si ex perpetuo edicto praecipitur aliquid facien-
dum tunc non est permittendum, appellare contra illud edictum.
74. Appellatio unius aliquando prodest alteri,
quandoque non. (H. 20« A. 4. 13. B. 8« 1. C. 4M. 2. D.
18« 4. K.) In communi causa quoties alter appellat, et alter
non, alterius victoria etiam illi proficiet, qui non provocavit et hoc si
eadem causa fuit defensionis. Si aliqui divisim fuerint condemnati,
quamvis ex eadem causa hoc hat, tamen pluribus appellationi-
bus opus est eis*
75. Appellatio contumacis, quandoque non
valet. (H. 20« A. 4. 14. B. 8« I.e. 4'' 3. D. IS'' 5. K.) Illi qui
contumaciter absens noscitur nullam competere provocationis
licentiam, manifestissimi juris est, nisi venerit judice adhuc pro
tribunali sedenle. Item cum a principe causa committitur judici
remota appellatione, tunc non auditur appellans , etiam partes
ab initio possunt remittere sibi, ne appellent.
40
C'{l|lllllllllll €t(^ a<llll!k|.
7 (). I) f II (| u i s i; l V II r u in in f u l i b u s , V ii I f^ a r i l e r
(lietis Hill. (II. 20'' A. 5. 1. B. 11»*:}. C. 4'' 4. I). 10" 1. K.)
Aciuiic nu'iitus, vulg:ui'itor dicliis ach duplex est. Onidain n.itti-
riilis , in (|n<) aqua a sui ori^iiie fliixil., cl i|)siiiii lora ix-lciis
deilivioia per sc l'cril. Kl Ihiik- mealum aqua in utroquc lilore
quandoque anipliat et quaiidoque coarlal : nee propler hoc ha-
benies luTiMlilalcs in eisdein litoribus ad emendain vel relor-
mationem aliqiiain ()b!i<ran(ur. Aliiis aiitem est inealus violenliis,
in quo aqua arliiieialiler iiuMliauliiius obslaculis, et quodainodo
violcnter per fossata ad lioe lacla lluere compellitur, ratioiie
moleudinorum, hortoruin, a<!:r()riiin, vel aliarum heridilaruui qui-
bus proücit et praebel pluriinuin incrementum. El lalis meatus
apud magislros molendinalores determinalam secuudum lalitudi-
nem et perfuuditateni habent inensurani, quam habentes heredi-
tates in liloribus, hujusinodi meatus acpiae conlinj^uas nee am-
pliabunt nee compriment , imo si per aquarum inundalionem
rupta fuerit, fossatis purgatis eandem omnimodo reformabunt
sicut emendas per volunlalem juratorum eis impositas voluerint
declinare. Sic cribralum est per juratos et magislros molen-
dinalores, cum fluvius dictus Swittavia obstaculo remoliori
rupto extra meatum , quo versus civitatem fluit per campos
versus Seh u IIa m et patibulum delluxisset.
77. De aqua pluviali, quantum ad vicinos or-
dinarios. (H. 20'' A. 5. 1. B. 11'' 3. C. 4'' 4. D. 19« 2. K.)
In Chris ans tres vicini, cum in quadam declivilate ordinarie
residerent , et quilibet eorum aquam pluvialem intra septa supe-
riorum suorum edificiorum, ne vicino noceret , capere deberet ^
medius cum inferiori pro censu nominato pactus est, quod
aqua sua in curiam ejus flueret , quando cum superior per-
cepisset, et aqua de medio ad inferiorem plusquam anno
transivisset, ordinavit cum medio superfluxu aquae suae, sicut
et ipse medius prius ordinaverat cum extremo. Postremus ergo,
qui est inferior agens in medium petivit pro se sententiari cum
ipse tantum de aqua sua secum ordinaverit, utrum ipse tluxum
aquae superioris vicini etiam capere debeat cum in pacto inter
ipsum et medium facto non fuerit de hoc cautum. Super quo
diffinitum est quod pacta ex conventione legem accipiant,
quod solum medius debet aquam suam propriam et non vicini
sui superioris in fundum inferioris derivare. Et si promisit
medius superiori aquam suam capere, eam capiat et sine damno
41
inferioris, vel ipsum inlra metas suas retineat vel alias educat, nc
inferiori sit nociva.
78. De aqua pluviaii et stillicidiis in edifi-
ciis viilanis. (H. 21« A. 5. l.B. 11'' 3. C. 4»> 4.D. 19'' 1. K.)
Si in villis ubi pro stillicidiis tectorum intersticia vulgariter
wer dicta (mezirka) ray chen dimittuntur, vicinus exaltat teclum
super tectum vicini cavere debet, ne stillae descendentes tectum
inferioris tangant, alioquin stillas easdem ad stratani publicam
per canale deducere compelletur. Unde nota, quod aqua pluvialis
dicitur, quae de aere cadit, et si illa naturaliter noccat, de
ipsa tunc actio non dabitur vicino contra vicinum nee
altericuique. Si autein talis aqua opere manu facto noceat,
secundum quod vicinus aliquid aedificet, vel fundum suum ex-
altet, vel tale quid faciat, propter quod aqua vicino nocere in-
cipiat, ex hoc dabitur actio aquae pluviae arcendae. Sic enim
quisque suam domum meliorem facere debet, ne vicini faciat
deteriorem. Unde quilibet stillicidia suorum tectorum capere
debet, nisi jus habeat, quod super vicinum cadant.
79. De aqua pluviaii quantum ad agros. (H. 21''A.
5. 1. B. ll'' 3. C. 4^ 5.-8. D. 19'' 2. K.) Jurati de Alba
Ecclesia proposuerunt in consilio , quod rustici villarum
frequenter coram eis conquerantur, unus de alio, quod in agro
suo faciat fossatum, in quo aquam pluvialem capiat in tanta
copia, quod ager vicinus arridus maneat nee rigetur. Petiverunt
ergo informarmari. Super quo sunt instructi, si rusticus
serere et arare possit sine talibus fossatis , qui dicuntur sulci
aquarii, tunc sulcos tales non faciat, et si facit, tenetur hac
actione, licet agri colendi causa videatur fecisse. Sed si aliter
Seminare non posset , nisi sulcos aquarios faciat , non tenetur.
Item si opere facto aut in partem superiorem aqua pluvialis
pellitur, aut in partem inferiorem derivatnr actio aquae pluviae
arcendae competit. Unde dicitur et bene aquam pluvialem in
suo retinere vel super abundantia ex fundo vicini in suum de-
rivare, dummodo opus in alieno non fiat, omnibus jus esse :
prodesse enim unusquisque sibi, dum alleri non noceat, non
prohibetur. Et sciendum est hanc actionem superiori adversus
inferiorem competere ne aquam , quae natura fluit, opere facto
inhibeat, per suum agrum decurrere, et etiam inferiori adver-
sus superiorem, ne aliter aquam mutet superior, quam fluere
natura solet. Et nunquam competit haec actio, cum ipsius loci
natura aqua nocere possit ; tunc enim verius est dicere non
aquam sed loci naturam nocere. Unde in summa actio aquae
44
plnviuo arceiidiic luctim tiahot, si u(|iiu pliiviulis, vel qutie cres-
lil ex pluvinc, iioicnl iioii luitiiriililt'r, sed operc lucto , iiis,
H^ri colcndi causa illiid opus t'acliitii «sil. Nola, quiu tria äunl,
propicr (|iMU' inIVrior loiiis snpcriori servil, lex, nulura loci et
vetiislas, id est serviliis cujus iion exslat memoria, quae semper
|)i'(> le<>:e lialx'liir, miiiuendariini et hreviendariim scilicet litiiim
causa, et sae|)e natura loci, et veluslas ceduni leyi siipervenienli :
quaudo(|ue eliaui lex et natura loci ceduiil vetuslali , quia ut
plurimum, cum occurrit queslio de lalihus, recurrilur ad senes,
quorum deterniiualioni , qualiler ab antiquo res se liahuerit,
slalur; Uli eliam, (]ui tempore medio credeiiles jus sihi com-
petere , praedicta , sive siul l'ossata lacla , sive aiiliqua lossata
übstructa et complanala vel alia quaecunque consimilia possi-
derunt ,• postea, cum ad pristinum statum redacla fuerint, ad
emendas non tenenlur, cum primus excedens dudum lorsilan
Sit delunctus.
80. De aqua pluviali in aedificiis urbanis. (H.
21»^ A. 5. 1. B. IP 3. C. D. 20'^ 1. K.) Cum domus Petri
«ludicis in Chrisans esset vendita, et exaltasset emplor pa-
rietem tectumque domus intantum extendisset et prolongassel,
quod slillae, quae prius tectum vicini non langebant jam super
teclum cadere solebant. Quaesilum est, quid sit juris in boc
casu. Super quo responsum fuit, quod parietem licet exaltare,
dummodo tectum taliter ordinetur, quod stillicidium cadat in
illum locum terrae, quem prius tangere consuevit. Unde retro-
duci potest stillicidium, quia in nostro magis incipiet cadere ;
sed produci et prolongari non potest, ne alio loco cadat, stil-
licidium, quam in quo posita est servitus; levius enim facere
poterimus sed artius non. Et omnino sciendum meliorem vi-
cini conditionem per nos fieri posse, sed deteriorem non posse,
nisi aliquid nominatim in Servitute imponenda exceptum sit.
Et est boc generale in omnibus servitutibus in quibus vicinus
vicino et domus domui servit, cujusmodi sunt fenestrarum et
luminum in curiam vicini ^ecep^io, aedificorum altior exaltatio,
specialium parietum ratione pacis factio, stillicidiorum aversio,
vel in canale vel in tectum vel in terram captio, imittendorum
tignorum in parietem vicini missio, foraminum antiquorum am-
pliatio vel arctatio, vel quantum ad numerum multi])licatio vel
minoratio, vel in alio loco, quam prius fieri consuevit nova po-
sitio, et sie de multis aliis consimilibus.
81. De aqua fonlali et fontium fossione. (H.
21^- A. 5.2. B. Tl»» 3. C, 4« 8.— 11. D 20 ''2. K.) De S cardi cz
43
interrogatutn est, in qua distantia vicino, a fönte vicini, quem
liabuit ab anliquo, novum fontem fodere liceat. Super quo re-
sponsum est, quod in suo fiindo cuilibet licet fonlem fodere,
ita profundum sicut placet , sicut et in altum aedificare nulli
prohibetur. Et quamvis in suo fodiens, vicini avertet fontein
vel exsiccet, tarnen propler hoc cum ipso agi non potest, nee
etiam actioni de dolo, si non animo nocendi, sed sui causa
profectus id fecit. Item qui habet haustum fontis alicujus de
jure, iter quoque habere videtur ad hauriendum. Sicut etiam
tugurium in tuo mihi habere licet, si habeo pascuorum ser-
vitutem. Equitare vero vel cum curru fontem accedere illi
non licet, qui tantum iter ad hauriendum habet. Item si fons,
qui serviebat, exaruit et per longum tempus iterum fluere coepit,
servitus recupcratur , quia non per negligentiam vel culpam
talis servitus amissa fuit.
Capituluin de arbitris.
82. De arbitris et consiliariis in gener e.
(H. 20« A. B. 8« 2, C. 4'' 12. 13. D. 20*' 1. K.) Jurati de Pra-
c z a w de arbitris et consiliariis et conditionibus circa arbitra-
tiones et amicabiles ordinationes servandis quaerentes taliter
sunt instructi. Postquam arbitris causa est commissa tunc
quantum ad ipsam auctoritas judicis expiravit : quia de caett^ro
non est per strepitum judicii sed per arbitrium decindenda :
«potest tamen judex arbitros , si negligentes fuerint, ad causae
decisionem infra dies quatuordecim faciendam et arbitrium
pronunciandum partesque arbitrium contradicentes ad poenam
qua vallatum fuit, solvendam compellere justitia mediante.
Item arbitri concordare non volentes , de consilio arbitri,
quem eligere possunt , vel de consilio juratorum communiler,
quod rogati in maniloquio eis exhibebunt causam ipsis conw
missam, sine debito terminabunt. Item omne arbitrium vallan^
dum est poena , cujus melu partes ad ejus ratihabitionem co-
gantur. Item si facta pronunciatione arbitrii statim, vel una
pars vel ambae, partes ipsum reclamaverint sine remissione,
poenam solvant et arbitrio cessato in causa procedant, sicut de
justicia fuerit procedendum. Si autem partes audita pronun-
ciatione in arbitrium consenserint, tunc non obstantibus con-
tradictionibus et reclamationibus quibuscunque, quas postea
fecerint, super arbitrium poena gratiose soluta in suo robore
permanebit. ünde, cum ad breviandum lites labores et ex-
44
priisus el liiliffHs i)urliiiin »it ud arhitros rccuniuduni, (Ifhoiil
disereli iirhitri, cum eniendu bursali urhilrium in i'uclis tniignis
et nrdiiis cliam ixxüia, casus et privalionis oiniiis juris, causae
totalis vallarc. Tiniorc naui(|nc lalis pocnac arhilriinn linem dc-
l)ituin c()iis('(iiiiliir et ouinis proccssus juris et judicii lollihir,
et siuipliciler sulunovetur.
83. (j u a I i ( e r e ui e ii d a et p o e n a a r h i t r i i s i t m o-
deranda. Ol. 22'' A. ß. B* 2. C. 1). 21" 1. K.) Senlenlialum
est in Clirisans, si partes per se, vel cautione lidejussoris
mag^na poena pula cenluni marcarum ad servandam pacem inter
ij)sas posita, vel per arhilrium ordinalum stringunliir, non opor-
tet, quod aliqua eurun» leviler excedens tolani poenam vel emeu-
dam solvat, ymo juxta qualilatem cxcessus est emenda secun-
dum juratorum conscienliam inoderanda. Primi enim arbilra-
tores pacem inter partes ponentes more sapientum ad majus
et gravius , sicut est homicidium vel consimile, quando posset
accidere, respiciendo emendam vel poenam agravant vel augmentant.
84. De arbitris quantum ad processum. (II.
22'' A. B. S'« 2. C. 4^^ 14. D. 21" 2. K.) Cum arbilrium semper
deheat procedere et nunquam retrocedere, si tres sint electi
arbilri, duo poterunt in causa procedere, et ipsam dilfinire, si
terlius citatus malitiose vel voluntarie nolit adesse; dum tarnen
justo impedimento non impediatur, ac si tertius praesens esset.
85. De arbitris quantum ad privilegia et in-
strumenta. (H. 23^ A. B. C. 4. D. 21" 3. K.) Sententiatum
est in P r a c z a w, licet testes instrumentis inscripti de jure de-
beant esse rogati , tamen arbitri causae decisionem de alto et
basso in manibus habentcs quidquid arbitrati fuerint, in litteris
possunt scribere et sigillis propriis et aliorum, sicut eis pla-
cuerit sigillare. Cum enim ad arbitrandum primo rogantur, non
oportet, quod ad litteras scribendum et eas sigillandum , quod
est tamquam accessorium, secundario rogitentur.
86. De ar bitr atio nibus super excessu ver-
borum et factorum. (H. 23« A.B. 8" 2. C. ^^ 15. D. 2P 4.
K.) Jurati de Alba Ecclesia scripserunt sie. Lite inter partes
per arbitros sub ista poena decisa, quicumque verbis ipsam in-
choaret judici et juratis in tredeeim talentis denariorum tenere-
tur; quicumque vero factis ipsam innovaret manum pro manu,
pedem pro pede et vitam pro vita solveret pro emenda. Accidit
quod in taberna unus de numero dictarum partium alium parlis
adversae vita privavit : et postquam excessus hujusmodi ad
judicem et juratos per querimoniam devenisset, quaesiverunt
45
a partibus, unde delicluni lale verbis an factis originaliter pro-
cessisset. Actor vero, puta frater, occisi respondil, quia pro-
testaretur in hospitem tabernarium, quod non per fratrem suuin
lis, propter quam occisus esset, fuerit inchoata. Tabernarius,
autem idein super dicenda veritate requisitus dixit, quod nollet
testari per se ipsum, sed alios duos, quos vocauit sibi vellet
assumere pro suo testimonio confirmando. Deposuit erg-o ta-
bernarius, quum videret, quod ille cui homicidium imponebatur
fratrem actoris pugno et cultello evaginato laedere voluit, nisi
ipse intercepisset. Alii vero duo testabantur solum, quod \i-
derint, quod tabernarius occisum et illum, cui imponitur occisio,
ab invicem separasset. Quaerit ergo actor, cum tabernarius,
quem ipse pro teste nominaverit, et in cujus testimonio con-
tentari velit, pro se sit testificatus, utrum ejus teslimonium sibi
non debeat justitialiter sufFragari. Ex parte vero rei quaeritur,
utrum testimonium duorum, quos tabernarius assumpsit, non sit
testimonio solius tabernarii merito praeferendum et infra. Inter-
rogatur ergo primo , quae partium XIII talenta, per quae ar-
bitrium, quantum ad violentiam verborum est vallatum, potius
secundum dictum testimonium solvere teneatur. Et secundo,
quam vim testimonium hospitis tabernarii habere debeat, utrum
aequipolleat testimonio jurati, vel sit minus. Et tertio, utrum
prius sit agendum in casu praescripto de excessu verborum, de
quo partes contendunt, vel de homicidio perpetrato : et utrum
per homicidium subsecutum non sit poena arbilrii, quantumque
ad excessum et inchoationem verborum posita, extincta penitus,
et sublata. Super quorum primum diffinitum fuit, cum nee
hospes tabernarius nee alii duo, quos assumpsit, testificati sunt
expresse, quae pars litem verbis inchoaverit, nee de eorum
testimonio suprascripto apparet, neutra partium de inchoatione
litis, quantum ad verba per testes hujusmodi est convicta. Ad
secundum autem dictum fuit, quamvis circa villanos testimonium
hospitis aequipolleat testimonio jurati, tamen in jure civitatis non
consuevit hoc observari et maxime in causis magnis et capitali-
bus, et praecipue cum hospites sint tabernarii, talibus enim non
consuevit tanta fides sicut ceteris hospitibus non tabernariis ad-
hiberi. Ad tertium autem dictum fuit, cum excessus factorum
major sit excessu verborum, rationabiliter prius agendum de
excessu facti sicut homicidii est, quam verborum ; poena etiam
verborum in praescripto arbitrio contenta merito judicatur mor-
tua ex homicidio, cui debetur poena capitis subsecuto. Volunt
etiam multa, jura sicut est rattionabile, quod poenam capitis
4i\
»K'W vitnc privulJoncin .siislini'iis mi jxm'ii.iiii aliain iiiilhitenu««
ohli^rtnr.
H7. Ulm III Hrliilrorum Ic s l i inon i ii in prHcferu-
tur Icsliiiionio juriilonim. (II. 2.'}'' I). 21''.) I'ostquam
du(» iirhiiri, in quos j)uiirs foniproinisernnl , »(»runi sex jiiralis
pro (cstiliiis per eus ud lioc ro^iitis }irt)iti'iiiiii proniinliassi'nl
vi poinaiii arliilrii parli arhilriniii iioii scrvaiili solvciKlcni (Irpii-
tusscnt, accidit |)c'r incdiiiin aiiniiii^ (piod aclor i-oiK|iir.stiJS esl
de reo, quiu lermino ptT «rhifros slaliilo peciiniain dccoin
mnrcaruni sihi solvere iieiflcxcril. Pctivil crf^o pro sc scnlcn-
tiari, si amho arbitri de praelerilione tcrniini teslarentur, ulriim
reiis in dictis decein mariis et in poena arbilrii non esset
juslicialiler obligalus. Reus vero respondit, quod testaretur
in sex juratos, quos arbitri in pronuncialioiie siipra se pro te-
slibus slaluerunl, quod teriniiius solutionis dictaruin deeein inar-
carum nondum advenerit, et in poena arbitrii non esset juslitia-
liter obligalus. Q^aesivit ergo, sijuralide hoc teslarentur, ulrum
eoruin lestiinonium non sit arbitrorum lestimonio praeferenduin.
Contra quam responsionem actor replicando quaesivit, cum ipse
el reus in arbitros solummodo tamquain in diirinito res causae
inier eos ventilalae consenserint, nee juratos pro lestimonio pe-
tiverinl, et arbitrium, qualiter factum el ordinalum sit, plus sit
notum arbilris, qui ipsum el slaluerunt, et antequam slatuerenl,
saepius cribraverunt quam juralis , qui ipsum tanlum semel
tempore pronuncialionis audiverunt , cum eliam arbitri in bis,
quae arbitrio deserviunt, juralis aequipolleant in teslando, ulrum
in hoc casu eorum lestimonio non sit standum. Super quo
diffinitum fuit, quod licet allegaliones acloris lamquam vaiidae,
quando validiores non obstant. sunt ralionabililer admittendae ^
tamen, quia in casu praesenli arbitri in arbitrando el in pronun-
eiando coram teslibus et maxime juralis officio suo plenarie
funcli sunt testimonium juratorum , quos arbitri, quantum ad
hoc sibi quodammodo substituerunt, imo praefecerunt, est dein-
ceps audiendum. Sic secus esset, forlassis si pro lestimonio pro-
nuncialionis arbitrii vocarenlur testes el non jurali vel lales,
quibus non esset lanla fides sicut arbilris adhibenda. Sic sen-
tentiatum est in Radis.
88. Modus pronunciandi arbitrium. (H. 24* A
B. C. D. 22^ K.) Rustici villarum inslructi sunt, quod ad pro-
nunciandum arbitrium per arbitros rogandi sunt testes, jurali,
vel alii, quibus possit tanla fides sicut arbilris exhiberi. In
quorum praesentia primo arbitri quaerant a parlibus utrum re-
I
47
cognascant et confiteaiilur, quüd de omnibus causis et qiiae-
slionibus inter eos ventilatis in ipsos tamqiiam in arbilros
consenserint et promiserint. Quibus respondentibus, quod sie
arbitri super eo facta protestatione concordent partes ad in-
vicem etiam tactu manuum, si causa sit ardua, injungeules eis-
dem, quod boni amici sint mutuo favore , diligentia et pro-
motione quibuslibet se semper prosequentes , quodque omnes
et singulos , qui amore ipsorum faciunt vel dimittunt, ad ean-
dem servanda«! amicitiam inducant sine dolo. Postea vero p.ro-
missa poena vallationis arbitrii ipsum, sicut staluerunt, pronun-
cient. Quam promulgationem, si causa est temporalis vel me-
moriae, testium comendent, vel quod tutius est, scribant. Si
autem est perpetua ipsam redigant in scripta sigillis aulenticis
roborata.
89. Arbitrorum assumptio judici in suis juri-
bus non praejudicat. (H. 24'' A. 6. B. 8^ 1. C. 4'' 16. D.
22^ 1. K.) In causis civilibus et criminalibus , quae non sunt
inhonestae, sicut est furtum, spolium, mortificatio, stuprum, in-
cendium et consimilia et quae in praesentia judicis et juratorum
vel contra eorum prohibitionem non sunt factae , et in quibus
pax indicta non est violata, partes possunt etiam irrequisitio
judice, dummodo non contemnatur, de scilu tarnen juratorum in
quacunque parte litis in arbitros consentire. Talis enim con-
sensus judici in suis juribus non praejudicat aliquo modo. Ex
protervia vero temeritatis si partes judice non rogato in ar-
bitros compromiserint , compromissio vigorem habet et quae-
libet partium solvet LXXII parvos denarios pro emenda. Sic
sententiatum est in consilio civitatis.
90. Uxor ratum habebit arbitrium, cui mari-
tus subjecit se sponte. (H. 24** A. 6. B. C.) Si vir in
arbitros consensit ratione debitorum, uxor viro ante arbitrii
pronunciationem mortuo arbitros ipsos rejicere non potest,
imo ad audiendum arbitrium compellitur ipso jure et similiter
heredes : tarnen, si aliqua sunt promissa personalia, quae solum
personam respiciunt singularem, sicut homagia et consimilia,
illorum arbitria non ligant heredes, nisi in compromisso de
heredibus fiat mentio specialis. Sic sententiatum est in concilio
Juratis in Gayow.
91. Arbitri pro se ipsis de compromisso te-
stari non po ssu n t. (H. 24^^ A. 6. 5. B. 8^ 2.C.5. D. 22''3.K.)
Sententiatum est juratis in Schirnabicz, si una partium vel
ambae partes negant arbitros et compromissum in eos factum,
48
liiiic si ulii iion sinit Icslcs, iirlnlii \h'o sc ipsis de compro-
niisso tc'stiu'i iioii possiiiil. ^'cr)l() ciiiiii sihi ipsi teslis iduneus
esse polest. l'nde ail)itii eleeli pr;ieei|)iie in ejinsis iiiiijiiiis,
in hoc cauli esse debeiil, qiiod a |)artJl)iis super eoiiiproinisso
in eos ruclo lilterus pelunt, vel sub hoiio lesliinoiiio urbilriuin
assiiinatit.
92. Si uniis arbilrorum morilur alius a s s u-
matur. (II. 25" A. (J. 5. B. 8" 2. C. 5" 3. I). 23" 1. K.) Piopler
morlein uiiiiis arbitri causa noii est lili^ialiler inehouiida , sed
poliiis in lociini niorliii alins assiiinafiir , (pii ( um celeris ar-
bitris causam de iiuvu traclans ipsam aniicabiliter lerminabit.
93. De super arbi Iris. (H. 25« A. 6. 6.B.8" 2. C. 5M.
D. 23" 2. K.) Ex bis quae jurali de Gostcl in causam cujus-
dam judaei mortui proposuerunt , sententiatum est. Si causa
cominiltitur sepfem arhilris ita, quod quidquid major pars eorum
ordinaverit, debeat observari, et tandem tres eorum aucloritalem
suam committant quarto ex eisdem Septem, alii vero tres com-
miltant vices suas cuidam alteri diclo numero septenario non
incluso; tunc ille quartus quem primi tres assnmpserunt polius
est Superarbiter dictae causae, quam extraneus, quem Ultimi
tres eligere curaverant.
94. Arbitri de alio judicio possunt eligi.
(H. 25» A. 6. 7. B. S^ 2. C. 3^ 5.-6. D. 23« 3. K.) Ad in-
terrogationem civium deChremsir sententiatum est. Quamvis
Sit consilium, quod viri discreti in judicio, in quo causa ven-
tilatur aliqua pro litis ejusdem causae decisione, residentes
pro arbitris eligantur, tamen si arbitri alterius loci seu judicii
per partes electi fuerint, electio valet. Error autem, labor, ex-
pensae, seu fatiga , quae ex hoc partibus insurrexerint , eorum
improvidentiae rationabiliter imputantur. Pronunciatio vero ar-
bitrii et vallatio poenae, qua ratificatur, solum coram juratis seu
probis viris judicio venlilationis causae subjectis, ut futuris tol-
latur materia quaeslionis, sunt necessario facienda.
Capituluiti de ariniis.
95. De armis et eorum emendis. (H. 25« A. 5. 2.
B. 8^ 1. C. 5» 7.-8. D. 23« 4. K.) Dominus de Chrisaus
scripsit sie. Postquam Martin us Petrum vulnerasset, et
de Chris ano in quandam villam proprium habentem judicem
fugisset, idemque judex in providendo Petro de justitia moram
traheret, judex de Chrisano cum suis juratis diclara villam
49
sublnlrans jndicio praescdit et aclu judiciario finito g-ladium ac
arma caetera, quibus Martinus in vulnerando Petrum usus
fuerat, secum extra villam deducere volebat. Petiverunt ergo
judex et jurati villae sententiari utrum actus judiciarius, quem judex
de Chrisano eis irrequisilis exercuit effeclum debitum sit sor-
titus. Secundo queruut ulrum gladius et arma praedicta
ad proprium judicem villae et ad judicem de Chrisano vel ad
dominum, cujus Martinus est subses et homo, ad quem etiam
emendae judiciales per Martin um solvendae spectant de jure
debeant pertinere. Tertio interrogant utrum in omni casu
vulnerationis judex habeat potestatem a reo arma recipere, vel
si aliquis sit casus, in quo ipse non debeat exigere de jure.
Ultimo queritur, quae sit emenda evaginationis gladiorum et
aliorum armorum. Quibus responsum est ad primum, quod
nisi consensus propriae villae accesserit vel ratihabitatio ipsius
sit subsecuta actus judiciarius quem judex de Chrisano in villa
praefata fecit, non valuit. Sicut nee confessio coram alieno
judice non praejudicat, sie nee sententia a non suo judice lata,
vigorem habet. Ad secundum autem, quod gladius et arma
nee ad judicem de Chrisano, nee ad dominum Martini, sed
tantum ad proprium judicem villae sicut et ad quemlibet alium
judicem, coram quo causae vulnerationum et insolentiarum agi-
tantur, et judicialiter tractantur, pertinet pleno jure. Nisi enim
hoc concederetur et judices ad compescendum insanias inter
homines alterius dominii se non interponerent, nee etiam labo^
ribus et fatigis ac vitae periculo se et eorum familiam pro eo
velut saepius accidit exponerent quoque modo. Circa ter-
tium vero est distinquendum, quod si ineusatus pro causa san-
quinis vel indisciplinae respondendo confessus fuerit, quod id
fecerit, vim vi repellendo, id est notwer, et hoc secundum
justiciam probaverit, tunc judex non habet jus ad arma. Talia
enim sunt arma defensoria, quibus est licitum homini uti, sicut
licet sibi a violentia se et sua defcndere. Si autem alio modo
responderit, et in causa ceciderit vel composuerit, tunc arma
sunt judicis. Talia namque sunt arma olFensoria, quorum usus
est prohibitus, sicut et offensio est prohibita, vicem jure etiam
naturali. Ad quartum vero responsum fuit, quod pro sim-
plici evaginatione gladii cedunt judici decem grossi pragenses,
de extractione videlicet LX et de intrusione similiter LX dena-
rii parvuli» De evaginatione vero facta (in die forensi, et de
balislae, vel arcus tensione, quocumque tempore) facta, aliquis
convincilus solo jurato vel duobus testibus idoneis, et solum
4
«If L'VHfiiiuilioiu' tiili judici dno cl civiluli triii Itilcnlii scrivat.
De Iciisioiic Ncro jirciis et hiilisliic JiKtici (riii liilciMii et civiliiti
diio , vcl nullius ipsiiis pciroicliir ciillcllo. (,)iii(iini(|ii(' vrro
iMiiii ^liidio pi-iKlixo hili ikiiIo iinciiliL^ fiUTil, \v\ per jiiratiim
seil diios IcsU's idoncos de lioc iictMisiilns riicril, judici tres
tVrloiu's oros.soniiii cl ciMlali rcrloncni sohcl pro enuMida.
LiiiKtii, ciisiiis, srniris il (.iiilcra lidia ollViidiciila sul» eincnda
cunsiniili proliilx'iitnr. lU'tii apiid (pH>iiiciiin(|iM' iiifra anibitiim
civilalis iiillclliis lon^iis, qiii dicilnr nnsoricor, slccli-
nicssor, ciiifiiilo siispeiisiis deprcluMisiis liitTit , dahil judici
uniini talentuiii, et assi^Miahil rullclliiin, \v\ ipsiiis iiianiis (raus-
l'odiantur cullcllo, (jui vcro cullellum lalcm in caliga latenter
|)()rlaverit et furlivc , judici del (piincpie lalcnla vel manum
aiiiillat. Arnia vero rcli(|iia, piiUi paiireriuni seu loricam , ga-
leain, milrani fcrrcaiu, llioiaceia, cirolliecas concalhenatas et alia
hujusinodi ad vulnerandum directe non ordinala judex a por-
laiitihus ad nocendum et oireiidenduni recipere polerit pleno jure.
Sed nulla poena bursulis est sibi et armis talibus persolvenda.
Capitiiliiiti de arreistatioiie.
95. D e a r r e s t a l i 0 n i b u s p e c o r u m, v e s l i u m, r e ru m
p r 0 p r i a r ii in, alienarum, concessarum, obligatarum,
V e n (1 i t a r u ni , d e p o s i t a r u ni , ,v e c t o r i b u s c o in m i s s a-
r u m et a 1 i i s in g euer e. (H 2G' A 7. 1-2 B 8'' . 3 C 5« .
9-11 D 24M K IIP. 1.) Anliquum jus habet: quod arre-
slatio f'acia de ecjuis, vaccis et rebus aliis tempore generalis
guerrae siib vexillo seu banirio principis receptis cassa est et
iiiiila. lleni seiileiilialum est ^J, in judicio civitatis quam tam
ad loca diversa "), quod res doinini in potestale servi seu pro-
curatoris ^) pro debilis servi, in quibus obligatur pro se ipso
arreslaii non possunI : pro debilis aulem domini possunt, et si
talis an estatio lial in alieno judicio , et praecipue quod non
subjacet juri Brunnensi "*}, quanivis fiat per arrestatorem qui est
rtsidens cum domino rerum in uno judicio vel est ejus con-
civis seu vicinus ; lamen adhuc idem dominus cum arrestatore
a d aliud Judicium, ubi res arrestatae sunt, pro eis disbrigandis
dcclinabit. Item si dominus res non per servum et procura-
') A. discussum. ^) HD. ^) AK. "*) A. jurisdictioni dominii arres-
tati, K. in quo dominus rerum residet.
51
torem , sed per aliqnem sibi concivem vel vicinum , qiii eliam
proprias res habet ad locuin allerius judicii transinittit : lunc si
hoc notorium est vel coram probis viris de Iransmissione reriim
et commissione proteslatioiiem prius fecit , quanivis apud eun-
dem, qui res ducit, arrestcntur pro debitis, in quibus idem pro
se ipso lenetur^ vel pro aliqiio delicto, quod committit , dato
etiam, quod confiteatur res easdem suas esse, adhuc talis ar-
restatio domino rerum nulluni praejudiciuni generabit.
Immerito enini dominus pro debitis et culpis vel ex falsa
confessione ductoris reruin reljus propriis fraudaretur. Item si
debitor et creditor ambo sint in eodem judicio residentes et
creditor contenito judice proprio debitorein , qui adparendum
juri certus fuit, coram judice cum rebus, quas ducit occupet
alieno , pro contemtu tali nisi causam rationabilem , quae ad
hoc ipsum moveat^ assignet, solvet emendam bursalem, quam
jurati duxerint (sibi) imponendam ; et non taxatur ad tantum
vel ad tantum nominatim talis emenda, quia secundum juratorum
conscientiam consideratis personis et causis occupalionis potest
aliter et aliler moderari.
96. Sententiatum ^) est (Juratis in Crumplaw)^), quod
equi, vestes et quaecumque res mobiles alicui ^) concessae vel
obligatae et per illum ulterius delusae, venditae, vel alio modo
quocumque alienatae non apud illum , in cujus potestate in-
veniuntur, sunt arrestandae, sed ab illo sunt juslicialiter repe-
tendae, cui primo fuerint concessae, vel obligatae; et hoc in-
tellige^), de personis honeslis et fide dignis, quia secus est, de
personis levibus et suspeclis, quae una cum rebus possunt oc-
cupari , donec fidem faciant , per quem modum res in eorum
venerint potestatem.
97. De arr esta ti 0 ni bus equorum, quantum ad
excla mat ionem , mortem, furtum, spolium et alia.
(H 26\ A 7. 3. B 9». 1. C 5^ 11-15 D24\ l.K 111\ 1.)
Qui equum errantem in campo vel alibi ceperit propter hoc
tractu temporis eum obtinere non potest, quod in foro publico
de ipso exclamalionem voce praeconia fieri procurat. Item si
equus arrestatus et pecunia taxatus, antequam dies judicii, in
quo obtiueri debet^ venerit, moriatur: obtentor super cute equi
cum testibus jurabit sicut in equo, si viveret, jurasset; si autem
equum per furtum vel spolium amiserit , in cruce jurabit cum
testibus, et si ipse vel aliquis testium in juramento ceciderit,
') deffinitum K. *) D. 3) aliter A. ") Intelligendum est.
4*
y4
ttixtiiii i^olvet. Itcin si ille ^ cui ('(|iiiis arrcstiitiir pctit, dchel
silii stiiliin snjtcr riiiiliom'iii lidcjiissorjiitn ^ «inod nun siio viil-
UiiriU'r (lulo ji^oscliol ') ud iiiiiiisioiii-in (liuiil, |)i'()|)iiiiiii ussi^j^iiiiri ^
cl iion oportet (|uo<l judex orlo diclnis cum u|>iid sc retineut,
sicul in viliis ali(|uibus iieri consiiuvit.
98. De H r r e s l a I i o II i I) ii s c (| u o r n m ; a d (j n o t p o s-
sinl devoivi et (| ii o I o jndicio dclieant ohlin(;ri.
(II 27« A 7. 4. B W 2. C 5« 15. I) 2 4'' 2. K 111'' 2.)
Aiiti((ua (rivil'alis) '^) statuta diciinl sie: Si de cquo arrestalo
iilc (|ui occu|)atiis c^^t, stiuni statiicril vcnditorein, lilier erit et
sie de eeleris ^ propter hoc tanien qnainvis ad lerliuni, <|uar-
Inm, qnintnm el sie deiiiecps, equiis devoivi ') possil, semper
in lerlio jiidirio ecjuiis <lel)ct oblineri vel ainilti ad parcendum
|)artiiim lahorihiis et expeiisis. Ileni si arrestalus devolvit
equinn ad ali(piein in terra residentem, illiiin per dies XIV in
uno judicio nnus, ad alium, ille ad terlium, et idem ad quar-
tnni, et quarlus ad quinlum et sie per ordinem qnolquot sunt,
eqiium devolvcre possunl el siniililer fieri polest quovis tem-
pore medio inier diela tria judieia currente. Item si arreslatus
termino praefixo illiim ad quem efiiium devolvit quem nomina-
tini expressil et ad quem staluendum se voluntarie obligavit in
persona propria non statuerit, nisi legilimum obstet impedi-
nientum, arrestans sine juralis ^) et teslibus equum obtinet
ipso jure.
99. Arrestatores equorum ignoti et eorum
t e s t e s sunt d i v i s i m e x a m i n a n d i et de I o c i s t e m-
poribus ceterisque c ir c u mst an tiis dili genler i n-
terrogandi. (H 27« A 7. 5. B 9M. C 5^ 1. D 25« 1.
K 1 1 2« 1 .) *) Cuidam homini üde digno (de B o z k o w i c z) *') equus
arrestalus fuit. Qui cum XXti probis viris vicinis suis veniens,
et equum per modum repulsionis obtinere volens, ex eo, quod
unus leslium in juramenlo ceciderit equum perdidil eundem pro
quo dominus ejus Jessco de Bozkowicz juralis scripsit
quod *) multum miraretur de hoc jure ^), quod ignotus veniens
et equum arrestans, ipsum potius metterlius deberel obtinere,
quam arrestalus cum fidelibus hominibus vicinis suis equum,
quem in sua habet poteslale, valeat conservare, cum tamen
') geschub A. D. K. ^) jurium A. ^) volvi D. ^) juramoitis
A. K. ^) accidit quod K. ^) H. D. ') D. H. dagegen A villa
K illius hominis. *) jurando quaeret A.
53
jus commune habeat, quod quilibet homo bonae famae melius
honorem res et corpus suuni potest det'endere, quam sibi pos-
sint per alium decertari.
Eodem modo postea anno fere transacto ^)
quidam venia ns de Gostel equum cuidam noto et honesto
viro civi de Iglavia arrestans cum equum eundem meltertius
obtinere vellet, arrestatus de Iglavia*^) communitatem cujus-
dam villae dictae Gozel adduxit, qui circa XXX existentes
omnes exhibuerunt, se ad jurandum, quod dictus equus de ca-
bella adhuc in Gozel (sua) existente genitus esset, et quod
per totam vitam suam a dicto cive Iglaviensi habitus fuisset,
et de hoc etiam jurati de Iglavia^) suis litteris testabunlur
scribentes similiter, quod mirarentur de jure, quo mettertius
gaudere debet arrestans, quoscumque testes adduxerit contra
superabundans et fide dignum testimonium arrestati. Ordinatione
itaque inter arrestantem et arrestatum amicabili facta ^) ; ju-
rati et (sapientes consilii)^)cribrantes, quod fr e-
quenter fraus et dolus circa arrestatores hujusmodi fieri ^) con-
sueverunt visuni est eis rationabile esse, quod arrestans si non
est bene notus secundum mansionem famam et vitam diligenter
est examinandus et interrogandus de tempore, loco et
aliis circumstantiis, quas judex et jurati pro experienda veri-
late viderint expedire. Et simiHter testes sui divisini et
s e c r e t e sunt peraudiendi et requirendi. Unde sint, utrum vicim
arrestantis sint, et qualiter eis constet, quod equus arrestatus
per ipsum habitus fuerit?
Utrum sibi sit genitus, ipsum emerit, vel ipsum latrocinio
obtinuerit, sive furto ? Ista enim sunt pro tanto facienda, quia
si arrestans per testes arrestati repulsus fuerit, non solum
equum perdet, imo cum duobus teslibus suis tamquam perjuri
unguis sunt privandi, si eas cum XV talentis non habuerint li-
berare, a qua poena arrestatus, quamvis repellendo cadat in
testimonio, est exemtus.
100. De arrestationibus, quantum ad obten-
1 0 r e m , t e m p u s et m o d u m o b t i n e n d i. (H 27^ . A 7 . 6
B 10». 1-3 C ^K 2-5 D 25\ 1 K 112^2 ) In Chremsir senten-
tiatum est, quod arrestans equum, quem arrestat, potest met-
tertius (probabilium virorum) ^) obtinere; et si arrestatus vult
') Item in jilio casii B. ^) praelibatiis K. ^) lilius loci R. ^) cri-
batus est casus iste quod K. '^) A. **) accidere D. ^) K.
54
(Mim roppllrrc, «icbcl de; hoc, nritcqiuim super cqiio jiircl, pro-
tcslnlioncm luccre , (pui oinmissa si urrcsluns mellerlius super
v{\\w jnravcrit , Irstiniom'iim siiutn iiKcrius rcpclli nou p()t(!sl.
El similitcr nun iirn-staiis rcpiilsioiicm arrcshifi viill rcpellcn;,
di'bcl de lioc prolcslari, niilcqunni jururc incipiat, super cruce ;
et si vok'iis repcllcre pclit , induciac (pialuordecim dicrum sibi
suul dundae pro suis lestihus slalucndis. Ili-in si urresluns ad
arreslali scu judicis iulerro^alioiicui de rata lanli vel lanli tem-
poris lorauv judicio eonfessus fueril, pula si dixeril, (juod inlra
Ires aiinos ((piiini perdidcril , et arrcslalus oblif^d se ad pro-
banduni, (piod aiile (pialuordecim auuos e(pinui eineril et i n-
terim *) in sua poleslale lenuerit-, talis probalio est i)roI)ationi
arreslantis ralionabililer '^) praefcrenda. Et similiter si arrestans
dixerit, se equuin anle decem annos perdidisse et arreslalus per
facti evidentiam videlieel per dentes poledrales (qui vulgariter
F u 1 c z e n d dicnnlur) **) probaverit, equum non tanlo tempore vi-
xisse, arrestans equum perdet. Item equum obtinens frenum
et equi babbata non obtinebit '*) ipso jure.
101. De arrestatione equorum, quantum ad
tesles et testium repulsionem et modum jurandi.
(H 28» A7. 7B 10«. 3 C 5\ 5-7 D 25\ 2 K 112^ 2.) Equum
arreslatum obtinere debens , jurabit mellerlius in equo. Et si
pars adversa ipsum voluerit repellere, jurabit in cruce cum XX
teslibus sibi assumtis, quod primus et sui testes false juraverint;
et si tcrtio iterum adversa pars eosdem XX et unum voluerit
repellere: pro quolibel statuet septeni, hoc est, V solidos lon-
gorum sine tribus , qui similiter jurabunt in cruce , quod pre-
diclus XX'' et unus falsum praesliterint juramentum ; et ulterius
testium repulsio non procedit. Protestatio tarnen semper debet
repulsioni praemitti, (sicut in praecedenti sententia continetur).
102. De arreslationibus equorum concessorum.
(H 28« A7. 8 B 10«. 4 Co''. 7 D 26«. 1 K. 113«. 1.) (Sen-
tentiatum est in concilio civitatis) ^) si PetrusPaulo equum con-
cessit et Andreas equum eundem a Paulo emit, talem equum
Petrus de jure non polerit apud Andre am arrestare, imo
P a u 1 u m cui ipsum prima vice concessit, debet pro eo impetere
forma juris; secus autem esset fortassis si Paulus equum
Pelro subtraxisset.
') secunduni terminuni K. ^) rationaliter A. ') D. fehlt H. *) ob-
linet A. ^) D. Discussum est A. Deffinitum est K.
103. De arrestalione equi subtracti, (H 28*'. A
7.9 B. 10\ 5 C 5^ 8 D 26^ 3 K 113^ 3.) Jurati de Chrem-
sir scripserunt sie ^): Equo arrestato actor coram judice est
conquestus quod equum euiidem noctis tempore sibi sublracluin
velit justicialiter obtinefe. Reiis vero respondit, quod equum
eundem tempore diurno emerit, de quo suum vellet staluere
venditorem. Quod cum termino staluto non facerel, sed tan-
tum personaliter compareret ; quaesitum est a judice, cum de
crimine furti se non expurgaverit , nee venditorem equi sta-
tuerit, in qua sibi obnoxius sil emenda.
Super quo senlentiatum fuit : ex quo actor non est con-
quaeslus, quod reus equum sibi subtraxisset, et quod ipsum de
f'urto vincere vellet, sed tantum dixit, quod equum sibi sub-
Iractum obtinere vellet: sufficit quod reus equo perdito, si tarnen
est homo bonae famae et prius honeste se conservavit, honorem
suum simplici defendat juramento. Quo facto ab instantia ju-
dicis absolvetur , vel saltem pro juramento LXXII parvos de-
narios ratione emendae judici praesentabit.
104. De arrestationibusetconfessionibusmu-
latis. (H28^ A 7. 10. B [OK 1. C 5\ 9. D 26» 2. K 113'» 3.)
Cives de Wyssaw scripserunt sie: Equo nobiscum arrestato
et usque ad quartum qui pro eo respondere deberet devoluto :
idem inhabitatione sua coram probis viris et scabinis negavit
equum esse suum ; poslea vero astans pro tribunali dixit per
abrasuram seu tonsuram equum in tantum immutalum esse, quod
eum prima vice non cognoverit , sed modo ex certis signis
plenius instructus confitealur eum suum esse. Quaeritur ergo
ab adversario, utrum talis mutatio confessionis sibi non prae-
judicat in suo jure? Super quo diffinitum est, quod ncgalio
extra Judicium facta eidem non obstat , postea in judicio con-
fitenti ^ ad hoc enim quod negalio noceat confitenli requirilur,
quod sciens non per errorem facti confiteatur, alias enim con-
fessio sibi non praejudicat, dummodo ante sententiam proba-
verit se errasse.
105. De arrestationibus equorum quantum ad
judicia diversa. (H 28^ A'. 7. 11. B 10^ 2. C b^ . 10.
D 2(3''. 1. K 113'' 1.) Cives de Chremsir scripserunt sie:
ünus de nostris cuidam advenae equum vendidit, qui paulo-
post in oppido dicto Potenstat est occupatus. Veniens
ergo ad Vena ad nos n o s t r um co n vic em m onui t, quod
') D. fehlt in A. Nota caauni K.
50
in rolenstul veiiirel et L'(|uiim iirrcsfalmii dishri^nrrl. Onod
fluerc recusniis dixil : (pii« jus c r c in s i r c ii s e Imlxüct, (piod (mumis
in doninm siinin prju'scnlnndns cssut. Cni ndvena rcspoiidil ;
quill nu(|iiii(|iiiiiii hoc fiu-crc. possol, ex co, (juod 0|»|)i(liiin
P o l e n s I u I ulerclnr jure M u ^»^ d b u r jr e n s i u ni, in cpio serva-
retur (jnod e(|uus in loco , id)i nrrcslatnr, (am diu servundus
esl, donec causa arresfalionis linaliler lucril decisa. Mudo (piia
enilor , qui veiiditorem slatuere non polest ecpnim perdidil,
quaeritur in cujus daninuin eadcm debeat pcrdiliü redundarc.
S u |) e r (j u o diiriniluni est, quod in vcndilorcs ; cum cnini ille
in Pole n s t n l ubi > iji^t'l jus M a <^ d I) u r j>; e n s e et non ehre m-
sirense venire nolucril emlori ad solutionem valoris equi et
ad inleresse ralionabililer obhg^alur. Et hie collige, quod aclor
et reus consueludines et jura locorum, in quibus lilij^ant, ob-
servare debent , licet forlassis in aUis locis , ubi alia vigent
jura, residenliani habeant corporalem: unde cum dicilur, quod
actor forum rei sequi debet; ibi rei polest etiam exponi pro
causa, ita quod sit genilus hujus nominis res, et non tanlum
hujus nominis reus, sicut patet in casu praesenli.
106. De arrestationibus rerum sacerdotum. (H
29. A 7. 12. B 10\ 3. C 5^ 11. D. 26^ 2. K 113^ 2.)
Si sacerdos seu persona ordinata cum equis et famulis domum
hospilis inlraverit et exj)ensas ibidem fecerit pro expensis ta-
libus ab illo tempore faclis hospes equos et res alias talis
personae claudcre et licite poterit arrestare. Sic sententialum
est in b r 0 d a u n g a r i c a l i.
107. Dearrestalione equi sacerdotis. (H29'' A. 7.
13. moH. C. 5M2. D 2ß»> 3. K 1 IS^» 3.) Cives de G a y a n scripse-
runl sie : Acciditapudnos inoppidonostro, quod ante
curiam dolisplebanonoslro a quodam homine arrestabalur dejuslilia
una cabella, et sie aclor (a nobis) super eo Judicium, sicut in
hujusmodi causis fieri assolet, petit: plebanus recusans dixit,
quia non esset de foro saeculari sed potius de spirituali. P e-
timus igitur informari, si pro tali causainnostra
vel ecclesiastico jure talis debeat respondere. Quibus
respon SU m fui t sie : Ex quo talis arrestatio est de ca-
bella quae non est res ecclesiastica, ut puta calix, ornatus etc.,
plebanus tenetur super causa tali in jure civili respondere ;
plebanus enim ipse bene quidem est de foro spirituali, cabella
autem, de qua est quacslio, ad forum perlinet seculare.
108. De promisso absolutionis arrestatio-
nis et occupatiouis. (H 29« A 7. 14. ß 11^ 1. C. D
57
27" 1. K tlG^ 1.) In Chremsir civis invitavit ruslicum de
villa in domum siiam sub hoc proinisso, si occuparelur in ci-
vitate vellet ipsum absolvere sine damno. Rusticus autem ci-
vilatem inIrans et coram judice stulte loquens incidit in emen-
dam. Quaeritur ergo utriim civis rusticum absolvere debeat
tali ab emenda? Super quo sie sententiatur , quod occupatio
in qua civis promiserit rusticum absolvere, intelligenda est
quantum ad facta praeterita et non ad futura ; quod autem
postea coram judice rusticus ex culpa propria in emendam
incidit hoc non est occupatio nee oportet quod civis ipsum ab
ea redimal.
109. De arre st a t ion i b US, quibus non rei o c-
cupanturproreisinjudiciis diversis. (H 29^ A
7. 15. B 11» 2. C 5> 13. D 27» 2. K IM^^ 1.) Cum Jaco-
bus de Zahars Paulo deHostradicz ^) mediam mar-
cam grossorum statuto non solveret termino, misit procura-
torem suum in Zahars, qui Jacobum in causam trahens con-
quaeslus est vice domini sui pro media m a r c a debiti et pro
damnis et usuris, quae supervenissent eidem. Jacobus autem
statim mediam marcam numerans ^) (procuratori) damna ne-
gavit cum usuris dicens, quia juramento suo vellet obtinere
promissum de damnis solvendis, se non fecisse. Recepta ergo
media marca procurator de damnis verba non movens de
Zahars recessit. Quod videns Jacobus judici et juratis dixit,
quia paratus esset de damnis et aliis objectis Paulo secundum
justitiam ^) (respondere), petens quod hoc ipsum ei in Ho-
stradicz suis litteris demandarent sicut et jam fecerunt. Paulus
autem tacens, postea per aliquod septimanas duos cives de
Zahars, quos in Hostradicz repperit, arrestari per judi-
cem procuravit. Qui promittentes termino eis assignato se velle
statuere liberi sunt dimissi; postea vero jam termino transacto
se non statuissent; iterum alii de Zahars in Hostradicz
sunt occupati, qui equis et aliis eorum bonis in Hostra-
dicz relictis, in Zahars redeuntes agunt in Jacobum et in
alios prius occupatos, ut bona eorum ab occupatione in Ho-
stradicz eis disbrigent et absolvant, et similiter primi oc-
cupati petiverunt, per Jacobum se justicialiter absolvi. Quae-
ritur ergo, quis Ultimos occupatos redimere teneatur? Super
') Host. H. Hostycradicz daselbst weiter unten. -) H fehlt. ^) pro-
videre H.
58
quo i'i' sp <) II SU in c 5 1 , qiiod iiwi<^is l'Hcli (jnniii Juris i>sl
(|iuu*sti(). Jiu'()l)us ciiiin (juiu j)iiralus fuit uhUtiiiitcitirr, iiec
priiiios nee Ultimos occiipatos libcruvil, sed Puulus du lio-
slradic/i (|uia cl primos vi iillinios nrrcslavit vi indchile,
i|)sis ad oniiie inlorcj^se ralioiiahiliter obligatur; del)uil fiiim
pro dainnis et usuris a Jacobe in Zabars jusliliani sibi ßeri
petivisse, quod quia faccre conleinsit, n i m i s (fesline) ad ar-
restationcMii j)roc"essit, juslitia sibi prius in Zaliars non dc-
iK'gala.
110. (juod bona rei possunt arrcstari siciit
rcus. (11 29^ A 7. IG. B II''. 1. C 5''. 11 D 27''. 1. K
115". 1.) Cum cuidam Bruncnsi civi anonae suac esseiit
in W is cba w rationo debitorum occupalae; sc ntcn tia tum f'uil
in maniloquio, quod sicut aclor polest reum in omni judicio,
in quo ipsum pcrsonaliter reperucrit pro dcbitis arrestare: sie
etiam polest res ejus occupare , et ad illud Judicium debet
reus venire, et res disbrigando, actoris querimoniis respondere.
111. In quo casu possitarrestarinon reus pro
reo. (II 29\ A 7. 17. B U^ 1. C 5^ 15. D 27\ 2. K
115". 2.) Senten tiatum est juralis de Havsei ns, quod licet
actor forum rei sequalur, tamen pro justilia per actorem coram
judice rei quaesita et sibi denegala homines ejusdem judicii in
alio judicio de jure poterunt arrestari. Residuum istius
materiae quaere infra de interdictis.
112. De arrestationibus equorum et verum alia-
r u m i n t b e o 1 o n e o p e r d i t a r u m. (H 30^ A. 7. 1 8 B 1 1 ^
2 C 5^ 16. D 27^ 3. K 115\ 3.) Ad loca diversa sen-
tentiatum est, si equus pro neglectione theolonei rite et ralio-
nabililer per theoloniatorem receptus fuerit ad quamcumque
personam per modum venditionis vel alio justo titulo devenerit
in illius potestate repertus judicialiter non poterit arrestari. Et
eodem modo intelligatur de rebus aliis arrestandis , persona
tamen equum et rem aliam ex dicla negligentia perdens per
actorem cujus interest in causam trabi polest.
Ein vrtail vmb ein \%ollei8t an einem toten.
Di von Eylaw schriben also, ein man quam für vns vnd
clagt auf einen andern man vmh ein volleist an einem toten
feines kindes. des sprach ein ander gemeiner man der do pey-
flund du tuft ym gar recht er ift di weil da heym gewefen
vnd hat geslafen des fragt der richter ab er es nicht vorpusen
59
sulde vnd ab auch iener czu seinem rechten komen möchte
den man der volleist czeiht. Wir tun auch euch kunt czu
dem andern mal das derselbe man clagt vmb ein vrhab an
einem toden do nam der dem man schult gab einen furfprechen
vnd derselbe fursprech der viel an der antwort do er fuld ge-
antwort haben. Do fragt der richter mit we er vorfallen were.
Do vber wart geteilt alfo vber das erst das der gemein man
gesprochen hett er tet ym gar recht er wer di weil do heym
gelegen vnd hett geslafen diselbe red sol er mit XII hallern
vorpussen ader mit einem groffen phenning. Czu dem andern
mal teil wir auch das der den man einen volleist czeiht an
den toten wol czu seinem rechten mag komen vnd vmb di
volleist sol antworten. Czu dem dritten mal teil wir euch sint
dem maln vnd ir vns geschriben habt wye er gevallen sey.
Do fragt wir die Scheppen wy er gevallen wer di vnderwey-
sten vns er hett nur nicht gefprochcn ader wy er mit Cristen
namen genant ift doch er yn mit rechten namen genant hett.
Darüber teil wir euch czu einem rechten etc. Ift das das er
yn mit rechten namen hat genant vnd halt nicht darczu ge-
fprochen hat ader wy er etc. er hat dennoch wol geantwort
vnd ift mit keiner puz vorvallen.
113. De ar r estationib u s quantum ad formam
in eis servandam. (H 30 ^ A 7. 18. B. C. D 27»' 4.
K 115' 4.) Cum in ^) Pisencz civis quidamequum, qui per
mercatorem in domum suam ductus fuerat , arrestasset et ju-
rali teslarentur, quod idem equus per modum spolii noctis
tempore infra spatium duorum mensium eo de B r u n n a in Pi-
sencz transeunte sibi receptus fuerit. Jurati vero de B r o d a
Ungar icali cum patentibus eorum literis pro mercatore ip-
soruni concive testimonium dicerent, quod dictum equum per
tres annos sine qualibet impetitione habuisset et per Austriam,
Moraviam, Bohemiam et alias hie inde libere duxisset: quaesitum
est, utrum testimonium juratorum de Pisencz debeat literis pa-
tentibus juralorum de Broda ungaricali anteferri vel e con-
verso. Super quo sententiatum est diffinitive: quod,
quia praedictaquaeslio contra debitamet consuetam formam arresta-
tionis '^) peccat, ideo ipsa cessante arrestatus suum venditorem
vel datorem, qui vulgariter Geschol ^) dicitur, statuere debet ;
ita, quod in ejusdem equi arrestatione prout consuevit fieri.
') Bzenecz D. ^) restat H. ') geschub D.
00
toniia vi modus dchiliis ordiiiis jiidicinrii observciitiir el in
rchiis tdiis rorrnii i-onsimilis esl tenciida.
114. Cnu8nc absentine l(;^^itimnc s mit q ii atiio r.
(H 'MV A 8. 1. B tl''4. C ()"2. I) 28» 1. K 1 !()'' 2.) E
l* is (' n 1-7, ') juralis pi'ttMitibus scripliim esl, qiiod coiilra partcin
absentem, causa reipublicae, quae apud vulgares dicilur herren
not, vel causa infirmitatis non fictae, vel causa caplivitatis,
vcl causa iuuudationis aquurum sententia de jure fcrri non
dcbct.
115. Qu od causaeabsentiaesunt infra triduum
d e ni 0 n s t r a 11 d a e , n i s i a I i a e c a u s a c i u t c r v e n e r i n t.
(II :W^ A 8.2. B UM. CG« 3. D 28» 2.K HO'' 3.) Si pars
lermiuo praelixo ex impedimento le^iliino judicio aslare non
possit, per triduum est inducianda; infra quod, si ad termiiium
venicMido iterum ex causa impediatur legilima , sicut est capli-
vilas vel consimilis: sententia contra ipsam lata vigore carebit,
quia impedimento cessante, si comparuerit, eo jure, quod primo
lermino sibi competisset, g-audere debet.
Item si pars ad allegandam absentiae legitimae causam
nuntium miserit, qui in via capiatur, moriatur vel alias impe-
diatur: propter hoc jus suum non perdit, sed postquam im-
pedimentum nuntii cessaverit, vel pars ipsum perceperit, cum
eo si vixerit, ad Judicium properabit ; et probata tam propria
quam nuntii absentia legitima, pars talis agendo vel respon-
dendo illum faciet actum, quem primo termino, si impedita non
fuisset, facere debuerat, ipso jure. Sic instructi sunt jurati de
P i s e n c z '^).
116. Ouod captivitas el aquarum inundalio
non possunt semper infra triduum demonstrari.
(H 30^ A 9. 3. B 12'' 1. C. D 28'' 1. K 117« 1.) Ter-
mino juratis Wenceslao et Petro sabbatho post epi-
phaniam domini pro debitis praefixo , Wenceslaus comparens
debitum ipsum obtinuit super Petrum absentem : postea vero
circa mediam quadragesimam Petrus venit cum littera patenti,
in qua scribebatur, quod praepedilus causa legitima, videlicet
servitio domini sui Jeskonis de Boscovicz, scilicet
judicis, in praediclo sabbatho non potuerit comparere.
Quaeritur ergo, utrum propter hoc obtentio debiti per Wen-
ceslaum facta sil cassanda? El respondetur diffinitive, quod
non, cum enim quatuor sinl causae legitimae absentiae, prae-
') Bzenecz I). ^) in Hs. W. fehlt in den übrigen.
61
lendens infirmilalem vel impedinienluin reipublicae seu dominii,
ipso die tcrmini praeüxi, vel infra triduum conlinue secuUirum
per nunlium idoneum seu per lileras suam absentiam allegabit;
hie vero absens erat, quasi per quartale anni, captivitas autem,
quac parti venienti ad terminum in via acciderit, et aquarum
innundatio non possunt seinper infra triduum per nuntios alle-
gari \ unde in causis hujusmodi pars absens gaudebit termino
longiori.
Capituluiti de eeiiisibuis.
117. De censibus et jure emphiteotico quod
vulga riter Pu rekrecht dicitur. (H SO'^A 9. l.B 12^ 2.
C 6^ 4-7. D 28'' 2 K 117^ 3.) Cives de gostel per juratos
in pleno consilio de modo circa jus emphiteoticum observando
sunt taliter informati. Si homo censualis et emphiteota alicujus
domini censum debito termino dare neglexerit: dominus ipsum
per se vel per auxilium judicis, quod judex rogatus sibi exhi-
bebit, in bonis, de quibus censuat impignorabil, et sine figura
judicii de venditione vel obligatione pignoris , cum proborum
virorum tarnen testimonio, sibi de censu providebit. Si vero
tribus annis continuis pignus in bonis non invenerit; protesta-
tione singulis annis coram judicio de hoc facta, finito termino,
de bonis ad ipsum ratione termini censuum neglectorum here-
ditarie devolutis se intromittet. Potest etiam dominus cen-
sus solus jurando melius censum oblinere , quam emphiteota,
quod censum dederit, mettertius demonstrabit. Solutio etiam
census aliorum debitorum solutionem antecedit.
118. De censibus perpetuis et temporalibus,
quomodo praecedant debita. (H SI'' A 9. 2. B 12« 3.
C 6» 7-9 D 29» 1 K 117'' 1.) Ad int er ro gation em ju-
ratorum de Lautsch sententiatum est in (consilio) ^), quod
census emphiteoticus, quem rustici a prima villarum locatione
dominis fundi solvunt, emendarum et omnium debitorum solu-
tionem praecedit; est enim talis census inseparabiliter heredita-
tibus villarum annexus , ita, quod villa invitis eorum dominis,
quorum sunt subsides, ab ipso se redimere non possunt. Cen-
sus autem, qui in civitatibus super domibus vel aliis here-
ditatibus de novo per aliquem emitur, non praecedit illa debita.
') fehlt H.
G'4
i\mu' vciidciis linjiisiiiodi ((Misiim , im(('(|iiiim cctisiiiii vcikIcih'I,
teiiL'hiilnr. Itciii |ii-iiiiuiii (-('iisiiiii^ (|iiciii siilisidos cenHUuril, do-
iniiiiis 1)01) ohstinilo ii('<>:idi<)iic suhsidis et )'iisli(-)\ vx coiiitiiiitii
Nilliiniin, (|iiiic sni) ci'iisiis soliilioiit' locunlur üb JDJlio^ jure et
cdiisiiiliidiiio ()l)lii)ct cl diMDoiislral; sed ex eo, quod ') seil
nliue iKTcdiliiles civiiin) non consueveruMt a priiicipio iDore vil-
laruii) sid) (mmisii locsni ^ si lUMisiialis ccDSiim i)C<>'nt., dominus
censDS k'Dclur ij)snii) iDonsliiiio \v\ posscssione , (|iiiii viflclicct
ipsnu) pcrcepil tot vel lol annis vel leslibus , vel lileris , vel
probat ioiie nlia üde di^na.
119. (}"<><' '" civilalo i) e c ccdsus esse perpe-
1 11 1) s , I) e c in r e g i s t r u in c i v i l a l i s s c r i b i d e b e t. (\\
:U". A 1). :\. B 12'' 1. C. G" 9. D 29» 2. K 11 7" 2.) Uuaedam mo-
nialis de clauslro Ilcrber^is '^j proposuil de qiiodani cive,
quod snper donio siia coiiipai'uei-it marcarn perpelui census,
super quo lileras sub suo et unius jurati sigillo sibi dederit.
Petivil ergo , quod in regislrum civitatis dicta marca sibi et
praediclo claustro pro censu peipeluo i)oncrctur. Qui per ple-
nuin consilium Tuit diirinilive responsum, quia dominus rex Jo-
hannes in favorem communitatis civitati Privilegium dedit, quod
nullus in civitate censum perpeluum habeat , si diclus civis
censnm sponte volucrit solvere perpetuum, potest; in registrum
autem eivitatis in praejudicium dicti regalis privilegii diclus census
scribi non debet, imo, si ipse civis vel quicunque ejus suc-
cessor cum sex marcis ab ipso sc voluerit redimere, monialis
seu ciauslrum non obstanlibus literis, quas piaetendant ad talem
recipiendam redemptionem, compelli debent justitia mediante.
120. De censibus qua n tum ad impignoratio-
nem. (H 31^ A 9. 4. B. 12^ 2. C 6^ 10. D 2^3^ 1. K 117^ 3.)
Cum Albertus ^) abbas de Zahars Nicoiao Enlendi
civeni Brunnensem *) pro marca census, quam de quodam
molendino annuatim suo monasterio solvere debebat , in domo
et in aliis bonis suis inipignorare voluisset: sententiatum
fuit in consilio, quod tantum in molendino, et in bonis ad molen-
dinum spectantibus ipsam impignoraie secundum justitiam teneretur^
non est enim juslum, si homo, |)lures liabens hereditates di-
slinclas, de una earum tantum censuat, quod pro censu hujus-
modi non soluto in aliis, quas censuales non fecit impignora-
tiones, aliqualiter patiatur.
') domus A. 2) Ho'bordas D. Herburgis W. ^) fehlt D. 0 f«hlt
in H
63
121. Ou<><l pigiiora cciisus debcnt recipi de
propriis bonis hominis ceiisnalis, et quod non
sunt obliganda sub usura. (H 31\A 9. 5. B {2^ 3.
C. 6^ 11. D 29^ 2. K 118^ 1.) In Chremsir quidam canoni-
ciis pro censu non soluto in domo sibi censuuli , pignus alte-
rius hominis, quam sui censualis recipit, et sub usura obligari
voluit. Quaeritur ergo, utrum lioc facere sibi liceat ipso jure?
Et respondetur per juratos, quod utrumque, tamquam injustum,
canonicus facere non tenetur. Unde dominus census debet cen-
suali pignus recipere, quod sit suum proprium ; quamvis enim
extranei bona sua in hereditatibus, de quibus censuatur, repo-
nant et conservent; tamen propter hoc pro censu neglecto,
ad cujus solutioneni ipsi non lenentur , non sunt impigno-
randi ; sed si ralione conservationis bonorum hospiti heredita-
tis in aliquo obligantur, illud potest dominus census ab eis
recipere, et suo censuali defalcare. Pignus etiam pro censu
receptum, quamvis sit veri censualis, tamen sub usura obligari
non debet; cum enim census, quia in sorte non defalcatur, dam-
num includat, inconveniens esset, si damnum gravius, sicut
usuram, super se reciperet ipso jure. Et eodem modo intelli-
gatur de pignore census dicti „Hoffzins"; potest tamen
pignus, pro censu receptum, pro censu obligari, quamvis non
sub usura; et hoc est intelligendum de censu praecipue, qui
non est perpetuus, sed qui potest redimi jure civitatis.
122. De censibus, utrum possunt obligari.
(H 32% A 9. 6. B 12^ 4. C 6« 12. D SO'' 1. K 118« 2.)
Census jure civitatis emptus, si pro rata temporis solvatur,
semper redimi potest.
Item censum eundem habens, si invito censuali eum
alteri obligaverit, obligatio non est efficax; potest enim per
illum, qui censum debet, quando voluerit reemi , nullo habito
respectu ad illum, cui census fuerat obligatus; nam etiam, si
censualis quocumque tempore a census reemtione prohiberetur,
pecuniam solutionis cum censu pro illa vice solvendo juratis ad
consilium praesentabit, quem si dominus census assumere no-
luerit in usum possunt convertere civitatis.
123. De bonis censualibus nihil est ali enandu m.
(H 32^ A 9. 7. B 13« 1. C 6« 13. D 30« 2. K 118^ 1.)
Sicut ea, quae in fraudem creditorum de bonis , pignori dalis,
alienata fuerint, omnino restituenda sunt: sicut de bonis cen-
sualibus illa, quae ad ipsa speclant, sive solo et fundo afTixa,
sive mobilia vel se moventia sint, nee debent nee possunt sine
64
(lomiiii consiis lircntin »d nliqiKiu iiliiiiu IrniisIVrri. lliidc de
biiliu'is L'l bnixaloiüs piilclliic in rriiiidcin cciisus, ne cupiniitiir
pro |»i^norc, cx|)()ilari noii pos.sunl. Sic »en leii I i ji t ii m
i'sl sacpius i)ruxu lori hiis ei bul ii c a lorih us civi-
tatis.
124. De cell SU civil jilis qnniilnm nd redemlio-
neni. (II ,{2". A ü. 8. B. i;j" 2. CO» I 1. 1) :i()" :j. KM8''2.)
Sc n U'mI i :i t um est in judicio civitnlis, quod dominus census
lion polesl co^erc censualcm, qui ceiisunt sibi jure civitatis
ad rcdimeiidum ccusum; quamvis ctiam sciat, cum promplam
hubere ixHiiiiiain, nisi velil. linde lalis census solulio et ejus
redemlio iion arbilrio domini census, sed ipsius censualis ple-
narie reside!)it. Hesidunin vero islius materiae quaere inferius
de senlenliis, de emtione et vendilione, et locatione empbi-
teosi et consimilibus.
Capituluiii de citatioiiibus.
125. De citatione et vocatione in jus. (H 32"
A 10. 1. B 13« 3. C. 6» 15. D 30« 3. K 119. 3.) Citatio et
vocalio in jus, quae voce praeconis fieri solet, in causa pecu-
niali est perenitoria, ut parcatur laboribus partium et expensis.
Item de citatione facta pro debilis infra fertonem juratus praeco
teslari potest pro fertone uno et non supra; sed ille, qui ci-
tatus esse dicitur, si in cruce jurare praesumserit, quod absens
fuerit, vel quod citatio ad eum non pervenerit, citatio retro-
cedit, et sive bene juret, sive jurando ceciderit statim ad ob-
jecta respondebit. Item inquilinus nee hereditates , nee pro-
priam in civitate babens residenliam, quolibet die pro debitis
ad petitionem actoris sine citatione praecedente ad judicem,
quod ad objecta respondeat, duci potest. Item non oportet,
quod reus tantum citetur ad Judicium, die immediate Judicium
praecedente; imo si aclor timet, quod Judicium effugiat, potest
eum quolibet die per praeconem citare , quod sibi respondeat
judicio post citalionem proxime alTecturo. Item si honio here-
ditatem suam alteri locavit, ad respondendum de tali hereditate
non ille , qui eam convenit , sed qui hereditatis possessor est
proprius, ad Judicium est citandus, et si est absens et forte in
alio loco residentiam habet, tunc per litteras judicis et jura-
tornm, quod tali die conipareat , et actori tali vel (ali
deliereditate sua ad objecta respondeat ad Judi-
cium est vocandus. Item si aliquis parvulos reliuquens beredes,
I
65
in extremis suis , tarn heredes quam eorum bona alicui viro
fide digno , lainquam exeeulori lestamenti, et tulori com-
mittil, qui agere vult in eosdem lieredes et bona, non ipsos,
sed potius executorem et tutorem ad Judicium citarc debet.
Item civis propriam habens residentiam, quamvis coram judicio
per actorem inveniatur^ tarnen si illuc citatus non fuit, ad nullas
querimonias respondebit.
12C. Secundum diversitatem causae et judicii
citatio praecedit pl'oscriptionem. (H 32^. A 10. 2. B
13^ 4. C 6^ 21-24. D 30'' 1. K 119'^ 1.) In jure civili triplex
citatio debet praecedere proscriptionem , diversimode tamen ; in
judiciis enim simplicibus in tribus, XIV diebus tribus citalur
vicibus proscribendus, nisi causa füerit morlificationis, tunc enim
eodem tempore citatio per verba ter praemittitur et statim eodem
finito judicio , praescriplio subinfertur. In judiciis vero perem-
toriis tribus diebus continuis per ordinem proscribendus citatur,
et die quarto proscriptione damnatur. Et si proscribendus
post trinam c i t a t i o n e m judicio comparuerit, sine ulterioribus
terminis et judiciis ad objecta per modum expurgatioriis, de-
fensiouis vel aiium, qui sibi videbitur expedire, respondebit^
127. Non citetur tribus edictis, qui pacem
violat factis. (H 32^ A 10. 3. B 13" 4. C 6^ 24. D 30^ 2. K
,119'' 2.) Sententialum est rusticis in villa Droholcz ^)„
quod quicunque pacem a judice sibi indictam, videntibus juratis^
factis infrigerit et pro eo effugerit, statim primo judicio pro--
scribetur.
Capituluiti de contractibuis«
128i De contractibus et conditionibus etc. in-
terpositis puta fidejussoribus, obstagiis damno-
rum et expensarum Solution ibus, et promissis di-
versis. (H. 33^ A. 11. l.B. \3^ 3. C. 6« 25. D. 31« l.K. 120''
3.) Hendlinus'^) (Leonis) ^) obhgavit Pelro Schmetz-
lino"*) duas marcas ^) census pro XI marcis ^) sub ista cou-
ditione : Si in termino ad solutionem statuto eas non redi-
meret, Petrus ipsas venderet, sicut posset. Et si in vendi-
•) fehlt in H. A .K. 0 D. Heinlinus. ^) fehlt H. ß. Heinricus A.
Pono exeniplum Petrus K. ^) fehlt A. Paulo K. ^) sexagenas
K. ^) cerla pecunia K.
5
lionr de \l ni.irris ;ili(|Mi(l (Icliccrct, lior sihi iM'lniidorr vj'Ilet
A<lv(Miu'iil(- il:i(|ii(- Icrriiiiio, ciini II c n d I i ii ii s (Ijcl.is II niiirins
(•(•IISIIS iioii rcdiiiii'iii , I* (M r ii s i|)Siis liiiiliiiii pro IX iiiarcis
M'iididit, (»roiniltciis cniton., <|iiO(l i()siiin scciiiidiiin jus (-ivilulis
de eis |)5i<»are vcllcl, vidclicel, (jiiod (|ii;imlil)('l niartiim pro VI
iiinrris ad redimeiidiiiii darc dcherct. Mudo quacril Ilcndlinus
priiiio, tilniin cintor dicliiiii (ciisiiin, (|ii('ii) pro IX inarcis ciiiit,
iioii liMicaliir sihi ilcniin rcvcndiic |)ro IX iiiartis; el stHUUido,
iilrniu pruniissiim, (piod rclnis cmlori fecit, cum sibi sit prae-
jnditalr, non d('l)(.'al irrilmn rcvocari,
Petrus vero econira (piacril, cum Ilcndlinus in ohli-
Salione dedcril sil)i polcslalciii vendeiidi ccnsiiin^ proiil possei,
ulriiin et vendilio, (|uain i'ecit et promissnm suuin non deheat
vi«>()rein habere. El iiisiiper, ulruin llendlinus residuas diias
niarcas , quas de XI priiicipalis del)ili ex veiidilione census
noiiduin perceperil , sibi non lenealur , adhuc superaddere
pleno jure.
Snj)er quibus senlenlialum fiiil, qnod ex prima condilionc,
quam II e n d I i ii u s in ol)Iigalione inlerposuil, omnia praescripla
qiiaesila sunt solula. Ex ca namque tam vendilio, quam pro-
missum per Petrum facta rata slabunl, et llendlinus ad-
huc in duabus marcis, quae de vendilione census non cesse-
ruiit, sibi salisfacere tenctur, nee emtor remissius, quam pro
XU marcis, nisi benevole volueril, ad redimendum censum Hend-
lin o dabit. Cum enim causa iucri , sicul alia res emitur,
dictum censum cmerit ; jure civitatis est in suo , velle levius
quam secundum taxam ejusdem juris ipsum vendere, cui placet.
Uiide in obligationibus, (idejussionibus el promissis seu contracti-
bus quibu?cum(|ue , si conditiones intervenerint , secundum
eosdem, quia jiiri communi , quod reslringunt, quodammodo
deroganl, diffinitivae sententiae sunt ferendae.
1 29 . Q u a 1 i t e r in j u d i c i o s i l a g e n d u m. (H 33'' . A.
11.2. B. 13^ 2. C. 6^ 1. D. 31^ 2. K. 121'' 1.) Diflinitum est
per consilium civitatis : Si duo debitores promittunt uni cre-
dilori debitum aliquod in solidum , sen conjuncta manu , quod
vulgariter dicitur mit g e s a m m t e r h a n d ^) talis creditor adve-
niente lermino debet pro facienda solutione ambos monere, el si
ipsnm non pagaverint, polest uno absoluto ab alio totum de-
bitum , cum ad ejus solutionem rationc conditiouis imporlalae
') A. B. K. fehlt in H. D.
67
per verbum in solidum iilcrquc leneallir, integraliter cxlorquere.
Idem lamen habet suum condebitorem , quem creditor liberum
dimisit, pro parle eum contingente, vel illis modis specialiter,
quibus creditor ipsum occupat, angariare, vel modis, qui com-
muniter justiliac conformcs fuerint, coartare,
130. Quantum ad obstagium in causa contra c-
tus. (H 33^ A 11. 3. B 14« 1. C 6^ 2. D 31*' 1. K 12P 1.)
Cribratum est per consilium, quod jus antiquum et privilegia
civitatis habent, quod nuUus captivus duci debeat extra civita-
tem, quamvis civis^ qui promisit creditori, quod obstagium in
alio loco servare velit^ et monitus per ipsum hoc non faciat;
tamen eidem, quod de civitale ducatur, non est praesentandus,
sed solum si justitiam petit talis creditor, ipsa in civitate est
sibi facienda , et in aliis conditionibus promissorum specia-
lium justitia et consuetudo civitatis simiiiter observentur.
131. Quantum ad expensas obstagii. (H 33''. A
11. 4. B 14^ 2. C. D 31^ 2. K 121^ 1*) Cum Wences-
laus et Joannes Pragam ad praestandum obstagium, sicut
in solidum promiserant, vocarentur: Wenceslaus coram ju-
ratis in consilio petivit J o a n n e m , quod una secum Pragam
ascenderet. Qui respondit, quod ad parcendum expensis ob-
stagii partem debiti, eum contingentem, vellet breviter ordinäre.
Wenceslaus rgitur hac interposita protestatione, quia pro-
missum, suum monitiones importunas audire nolens, servare vellet,
obstagium intravit, et cum per multos dies in ipso continuas-
set, quaesivit, utrum Joa nn es ratione promissi, per eos in so-
lidum facti, expensas, quas in obstagio fecisset, in parte media
solvere non deberet. Joannes vero quaesivit e contra, cum
ipse in prima vocatione obstagium contradixerit, et interim mo-
nitiones verecundas sustinuerit, utrum de solutione dictarum
expensarum non debeat supportari. Super quo diffinitum
f u i t, quod allegatione J o a n n i s, cui promissum obviat, non ob-
stante, petitio Wenceslai est tamquam rationabilis admittenda.
Unde tanta est vis promissi importati per dictionem in solidum;,
quod Joannes expensas per Wenceslaum factas solvere tenelur
medias ipso jure. Circa istam materiam diversi casus occur-
runt, quorum diffinitiones quaeras inferius sub titulis : qui ad
contractus multiplices relorquentur.
132. Quantum ad fi dej us so r es. (H 34''. All. 5^
B 14" 3. C. D 32^ 1. K 121.) Jurali de Broda scrip-
serunt sie: Tres noslri concives cuidam nobili in quibusdant
debilis obligati, cum eos ulterius sine cautione fulejussoria
5*
68
iridiK-iiiiT noilct, prlivcriint (|iiar(iiin ctiiiin iiostriiiii (-oncivcm,
(jiKHi pro eis in solidiitii rKicjiihn-cl. Oiiud nun Iccisset, iii-
slniilc lorniino solutionis nohilis pracdiclns, (jniii per d( hitores
|>ii;>atns iion t'ncrat luincipalcs, lolnni a lidcjussorc dchihirn re-
pi'iivit, (pii jndicio , s(MI forma Juris rorripulsus^ dchitum, quod
cnru nia^Mo danino nohili pcrsolvil ah iino principaiium delii-
loruni , (pii ad lioc sidliccrc silii \i(lrl)ahir^ cclcris diiobus,
(|uia ri'hus carcnl, lihcris diniissis poslulal iudurialiler cl rc-
(|uiril. Alk'oniis: quod i|)se ro^^aUis sincera cum fide pro tribus
dihitorihns in S(didnm sc consliiucrit lidcjnssorem; ulrum noii
jnslicialilrr ditti (res siniililer ad redimcndnm cum indemncm
i\\) luijusmodi iidcjussiunc in sülidum Icncantnr. Illc vcro, quem
aliis solutis impclil, pro sc scnlcnliari pclil: cum ipsc mcttcr-
lius cum al)solverc cl nou in solidum rcdimcrc j)romisit : ulrum
per Icrliam partcm dcbili non dcbcat a lidcjussoris pelilione
ralionabilitcr libcrari. Quibus sententiatum fuit sie:
Cum fidcjussor fide, quam pro alio interponil, abuli non debeat,
trcs dcbitores principales dcl)cnt quarlum eorum fidejussorem,
dato etiam, quod in promisso fidcjussionis nominatim hoc ex-
pressc non fueril, in solidum redimere; sicut ipse fidcjussorem
se conslituit in solidum pro cisdcm. Unde ille, quem impelit,
a tolo ipsum absolvere tenetur debito juslilia mediante; in
hoc enim, quod fidcjussor in solidum pro dcbiloribus promisit
credilori, sufficienler intelligitur et implicalur, quod debilores
ad redimendum ipsum sibi obliganlur simililer in solidum vice
versa. Quare obligatio facta contra eum , quia fraudem et
dolum, quae niilli patrocinari debent, praetendit, nullius valoris
et firmitatis penilus est censenda
Insuper cum dicli tres debitores in solvendo obligati fue-
rint in solidum credilori: mullum esset inconveniens, si non
tenerculur in redimendo, similiter in solidum fidejussori.
Capituluiti de coitiinoclatis.
133. De concessionibus equorum, vestium et
rar um mobilium in genere. (II 34''.A12. 1. B 14'' 4.
C 6»» 3.-8. D 32-'" 2. K 122=« 1.) Commodatum est, alicujus
rei ad aliquem specialem usum gratuite facta concessio et non
Iranslalio; et dicitur signanter concessio et non translatio,
quia is, qui conmiodat, dominium relinel et possessionem rei
commodatae; et dicitur co ni m o d a tu m , quia comniodo utentis
datu m ; et ideo etiam dicitur gratuite, quia, si interveniat nierces,
69
transit in locationem, vel in contractum innominatum. Ideo
etiam dicitur ad aliquern usiun, vel notetur differentia inter de-
posituin et commodalum; depositum enim ad servandum datur
sine usu ex bona üde. Unde et statim repeti potcst; com-
modatum autem conceditur ad certum usum, qui, si excedilur,
ille, qui rem commodatam recepit, defeclum ejus emendabit ;
sicut verbi gratia: Concedo tibi equum, ut ad villam eum
equites, tu vero equum ad bellum duces, si vero ibi occiditur,
ad ejus solutionem obligaris; et consistit commodatum in rebus
mobilibus, et se moventibus, et quandoque etiam in immobili-
bus ; et debet homo rei sibi concessae diligentiorem custodiam
adhibere, quam rei propriae, et debet rem talem commodanli
remmitlere per nunlium certum et idoneum, si culpam noluerit
sibi imputari ; debet etiam res concessa restitui debito tempore,
quia ex mora facta in restituendo homo cadit in culpam.
Item si res commodata perit eo modo , quo apud com-
modantem fuisset peritura, ex hoc ille, qui rem concessam re-
cipit, non tenelur ad culpam. Ex islis possunt sunii diversae
sententiae, quae frequenter quaeruntur de rebus concessis.
134. De CO n cessio nibus equorum specialiter.
(H 34^ A 12. 2. B 14^^ 1. C Q^ 8.— 12. D 32^^ 1. K 122»» 1.)
Sententiatum est in Chrisans: Si homo alteri gratis
e(}uum concedit, et si talis in via equum eundem perdit, ipsum
sibi solvet-, debuit enim equum eundem diligentius, quam si
suus fuisset proprius, custodisse. Si autem morte naturali mo-
ritur, dummodo per equitantem ultra modum voluntarie fatigatus
non fuerit, non solvetur. Ex necessitate vero legitima, si equi-
tans mortem equi procuravit, sicut si captivitatem vel vitae
periculum evadere volens, equum ad cursum excessivum inci-
tavit et coegit, ipsum solvet. Debet tarnen in dicta equorum
concessione diligenter videri , si equus sanus vel infirmus
et debilis, roganti concedatur vel ad ejus praeces equitelur ;
secundum hoc enim, si equus in via moritur, jurati super fe-
renda diffinitiva sententia, utrum sit solvendus vel non, mature
cogitabunt. Item equus pro pretio conventus, si in via per-
ditur, non solvetur; si autem ultra vires eine necessitate legi-
tima per aliquern voluntarie fatigatus fuerit, ita, quod moriatur,
tunc est solvendus. Item si unus alteri sub hoc pacto equum
concedit, dicens: Equum meum concedo tibi per duos dies ad
aratrum tuum sub hac conditione, quod per alios duos dies
equum tuum ad aralrum meum mihi reconcedas; quidquid equo
70
sie concosso, diimmodo iiimirum fatif^ntiis iioii focril, a(-( idciil,
9\Wr iion solvi'l.
Unde sccundiiin coiidilioiic» , qiuie lalihiis coiiccssioiiihiis
intorpomiiilur, vsl parlihus de justilia providtiidun».
1 35. H e s c 0 II c e s 9 a e p c r d i t a c q u a n d o (| ii e n o n
sülvulilur. (H. 35", A 12. 3. Ii 111'' 2. C C' 13 — 15.
l) 33" 1. K 122'' 2.) Cum Petro ') (per ruiTs) '^) noctis
tempore fahrica siia fracla, et res tain 8iiae quam ulionim, pro
quihus, ul eas solverel, impulsahatur, »iihlractae ruisseiit: sen-^
Icnliatum fuil in consilio: Si liomo ciini rebus propriis
eliam rclms alienis j)er inrortniiium, sicul per furtum, ineen-
dium, naiitVagium vel aliud taie factum i)rivalur, ad solutionem
rcrum hujusmodi juslilialiler nou tenelur; si aulem per fami-
liam propriam res tales sibi deportarcnlur, lunc secuudum al-
legationes actoris et rei, jurati coiisidcratis considerandis super
diü'inilive ferenda senlentia diligenlissimc cogilabunt.
136. Concessum et deposilum scmper est red-
dendum. (II 35«. A 12. 4. B 111^ 3. C C 15—18. D
33" 2. K 123'' 1.) Ad loca plura sentenlialum est, quod prae-
lextu debiti restitutio commodati vel depositi non probabiliter
recusatur. Unde nee qui commodatuni vel depositum habet,
ex mandato judicis pro debitis, in quibus commodans vel de-
ponens prius sibi tenebatur, apud se ipsum potest interdicere
forma juris; gladium tamen commodans vel deponens , si
vesanus fiat et interim gladium repetat, ejus restitutio usque
vesania transeat, differatur.
137. De concesso et commodato quantum ad
nuntios. (H 35\ A 12. 5. B \^^ 3. C 6'' 18—21. D 33" 3.
K 123" 2.) Famulum suum civis in Redisch ad judicem cujus-
dam villae pro equo sibi concesso cum misisset, idemque fa-
mulus equo recepto recessisset: quaesitum est ciii perdilus ha-
beatur. Super quo responsum est, sie distingucndo : Commo-
datam rem missus qui repeteret, cum rccepisset, fugit ; si do-
minus ei dare jusserat, domino perit, si commovendi causa
miserat, ut referretur res commodata , illi cui commodata est,
perit. Et quid, si mentitus est , dicens : sibi rem reddendam,
cum tantum causa commonendi missus est? Respondetur,
quod non nocet commodanti, quia ei imputandum est, qui cre-
') Fridiino aurifabro D. ^) D.
71
diilus fuil; unde commodatarius vel dcposilaiiiis caulus esse
debet, cui rem commodalam vel deposilam assignet ad repor-
laiidam commodanti vel deponenti *),
138. Res pluribus commodata perdita per
plures solvetur. (H 35\A 12. 6. B 15S 1. C 6^21. D
33^.1. K 123*3.) Andreas institor, cum pluribus in-
stiloribus sociis suis picarium argenteum, ut ex eo bibe-
rent, concessisset, et idem picarium eis solatianlibus ammissum
fuisset: Andreas ipsos ad consilium juratorum vocans,
solulionem picarii ab eis petivit. Super quo jurati , cum c o n-
cessorem (accomodantem) et socios suos, qui Septem
erant numero, super dicenda veritate, quid de picarii per-
ditione unicuique constaret, virtule juramenti corporaliter prae-
sliti requisissent, et quiiibet tam se, quam alios excusaret ; talem
sententiam protulerunt: Si inter bonae famae plures homines
simul sedentes per unum vas expositum fuerit, ut omnes ex eo
bibant, et tandem illud subtractum et ammissum fuerit, singuli-
que tam ille, qui vas concessit, quam alii, divisim jurati et in-
lerrogati respondeant, quod tam se, quam alios consocios in-
nocentes credant: unus quisque omnem suam pensionem prae-
stabit, quod vas solvatur secundum aequam taxam.
139. De conducto et locato etc. 2) (H 36\A 12.
7. B 15« 2. C Q^ 22—7'» 3. D 33^2. K 124^ 3.) Domum
inquilinus, vel commodum in domo hospitis conveniens, si ante
terminum conventionis propriam domum emerit, propter hoc
sine hospitis licentia, nisi censu pleno soluto a commodo con-
vento non exibit; et similiter e converso, si hospes domum
ante finem conventionis commodi inquilini vendiderit, propter
hoc inquilinum a commodo, quod convenit, excludere non va-
lebit, sie sententiatum est in consilio civitatis. Tamen si hospes
inquilinum laedere voluerit, et ille vim vi repellendo vulneret hos-
pitem : licitum est sibi, cum non sit cautum inimicos simul ha-
bilare, censu pro illo tempore debito soluto ad hospitem alium
se transferre. Item conductor domus cavere debet, ne colligat
hospites inhonestos et suspectos, alioquin de consensu malo-
rum et fautoria cum malelicis punietur.
Item exusta civitate Cremsirensi cum hospes quidam
ad aliam domum se transtulisset et inquilinus peteret, quod
eum secum in eandem domum reciperet, sententiatum est, quod
') fehlt D. II. A. ') II. scnteiitia bona et utilis.
7^
fxuslii domo condurtio vi localio fiiiilne snnl. Scd an ex lo-
calo U'nciilur coiidiulor, ii( pro nil« Icmporis, quo l'ri'liis val
tfiisioiu'in, juacsU'l V (juacriliir et rrspondfliir j u s t ii m esse eum
teiieri. Si qiiis ^eiMiin doeeiiddin eoti<hixit, et nun alio modo,
enmqiic 5eciim perepfre diixeril , nhi eapialur al) liostihns, vei
pereal ; aelio csl ex loealo. Si snlor pnero, paiiim exeedenO,
eum forma ealeei lam veliemenler peiensseril eerNJeem , vi ei
oeulns elVoderetnr: ex loealo esse aelionem, pairi ejus placel ;
quamvis enim maiL>:islris levis easli^alio conccssa sil, tamen isle
snlor lunu* modnm non lenuil. Si l'nllo vestimenia |)olienda
aeeeperit, eaqne nrnres roseriul : ex loealo teneliir, quia delmit
ab liae re eavere. El si pallinm fullo perninlaNerit, et alii al-
lerius dederit: ex loealo aelione lenebilur; eliam si i^narns te-
ceril ; quia cum erraverit in suo faelo , non est probabilis
ignoranlia.
Capituliiin de coiifos!^ioiiil>u!9>
140. Quae praejudicent et quae non. (H. 36" . A.
13. l.B. IS-'S. C. 7\ 7-15. D. 34M. K. 124»». 1.) De Hain-
richs *) scripserunt sie: Quidam hospcs ad nos vcniens uni
de coneivibus noslris equum arresiavit, et cum coram judicio
pro eodem equo placitare vellet, ad colloquium suum causa
consilii nos pelens coram nobis est confessus, quod a tempore,
quo equum perdidisset, transiverunt duo anni : postea vero
coram tribunali in quaerimonia sua tres annos nominaverat: quae-
rilur ergo, utrum lalis mutalio confessionis non debeat sibi
praejudicium generare. Super quo responsum est dilfinilive :
quod non obstante prima confessione , quam coram juratis in
colloquio tanquam coram consiliariis, qui quidquid ibidem au-
diunt, fideliter apud se teuere et in palam deducere non debent,
quid actor praediclus fecit: secunda confessio, quam coram
tribunali fecit, vigorem habet, et secundum eam est sibi de
justitia providendum. In causis tamen criminalibus , cujusmodi
sunt furta , homicidia et consimilia , si pars animo deliberato
coram juratis in colloquio aliqua, quae ad rem pertinent, dicit,
et postea coram tribunali hujusmodi negat: super hoc jurati,
quod parti adversae debita hat justitia, cum diligentia cogi-
tabunt.
'J Ilenrico D. Heinris H.
73
Item praescriplus, quia confessiis fuit coram tribunali , et
talis confessio vigorem habuit, ergo per contrarium confessio
exlra Judicium facta non est tantae virtutis, quod confessus
sine juris cognilioue aliqua condemnelur.
Item confessio facta pro se nulli valet, eo, quod nullus in
propria causa poterit esse testis ; contra se autem bene cre-
dilur confitenti. Item in confessione requiritur , quod aliquis
confiteatur sponte et voluntarie et non coactus, quia
quae vi metus tacta fuerint , rata utique non habentur.
Unde confessio tempore tormentorum facta non condemnat ali-
quem, nisi post tormenta in confessione perseveret. Item re-
quiritur, quod aliquis confiteatur de re certa, vel quantitate certa,
alias non valet confessio , nam super re, vel quantitate incerla
non est ferenda sententia diffinitiva.
Item ad interrogationem judicis et juratorum partes re-
spondere tenentur, confitendo vel negando : super eo tarnen, si
pelunt, et si modus interrogationis , vel causae cögnitio hoc
palianlur, est ipsis deliberatio concedenda.
141. Utrum confessio patris negantis filium
privet, eum hereditaria portione ipso jure, vel non.
(H. 36^A. 13. 2. B. 15^ l.C. 7\ 15. D. 34\ 1. K. 125«. 1.)
Brodae ungaricalis cives scripserunt sie : Unus de nostris,
cum adhuc viveret, uxorem suam in adulterio rapiens, ipsam tribus
vulneribus vulneravit , post eandem vero vulnerationem puerum
adhuc superstes peperit, quem vir confessus est, non ex suo
semine processisse. Super quam confessionem amici viri prae-
notati jam praemortui ex una, judex civitatis ex altera, et do-
minium dislrictus ex parte tertia se fundantes , et puerum a
bonis paternis mobilibus et immobilibus non paucis excludere
volentes , quilibet dictorum , trium ad bona talia jus competere
sibi dicit. Petimus ergo doceri , quo jure quisque ' in bonis
gaudere debeat supradictis.
Quibus responsum est sie. Quia pater vivens communibus
quodammodo verbis forte ex solatio vel ex ira prolatis puerum
non suum verum confitebatur; nee protestationem cum solemni-
tale juris de tali confassione simplici, ad quam vos pro testimonio
memoriali vocaret et rogaret, fecit, nee ipsum puerum a por-
tione hereditaria animo deliberato , cum compos rationis esset,
exclusit : sententiamus diffinitive: quod talis puer in bonis
per patrem relictis partem eum de jure contingentem debet habere,
et hereditarie possidere. Cum enim propriam allcgans turpi-
tudinem, sicut in dictis verbis pater fecit, non sit audiendus;
74
(lim cliam illc sil hiicrcs, (incm niipliao (loinoiislrniil, et |)r«e-
notiilus pult*!' cum miilicrc prMcscriplji, siciil cum l(';{;itim:i Ci>-
liiihilavcrit , cl cum inaniIVstc (am(|iiam iixorcm possc^dcrit , iicc
cum vt'lut in adiilleriu (Icprciieiisam cl siiilu-ii'iilcr secundiim
juris canonici processus de hoc convinclam a llioro suo ropu-
diavcrit, et tandem dictum puerum cam ai) alio concepisse et
generasse probaverit : idem pucr iiaeres et de malrimunio nalus
legi(imo, praeserlim cum tantum de manifeslis homines judicare
habeant, est censendus.
Capitiiliiiii de curatoribui» vi tutorlhus.
142. De curatoribus et tutoribus pnpillorum
seu furiosorum et cor um bonis. (II. 'M"" . X. 11. 1.
B IG". 1. C. 7". 16. D. 34^2. K. 125^ 1.) Morluo judice
in Hadisch cum pueris suis juvenibus bona reliquisset here-
dilaria et mobilia , nee aliquem praefecisset eis provisorem :
(juaesitum est a juratis; quis bona talia debeat gubernare.
Quibus responsum fuit sie : Qui ultimas dispositiones relinquil,
q u i b u s n u 1 1 u m d i s p e n s a t o r e m p r o p o s u i t : illorum loco
judex et jurati curatorem seu tutorem (ide dignum cum legilima
fidejussione, si alias certi non sunt, rebus talibus et juvenibus
dare debent, qui res gubernent, donec personae, quibus legatae
sunt , perfeclam veniant ad aetatem. Et similiter est faciendum,
si aliquis bona relinquens et heredes minores annis decesserit
intestatus.
143. Curatores et tutores non semper sunt
propinquissimi consanguinei. (H. 37". A. 14. 2. B. 16".
I.e. 7". 17. D. 35". 1. K. 125\ 2.) Si alfines linea consanguini-
tatis plus distantes pelunt sibi orphanos assignari isla facta
fidejussoria cautione, quod annualim velint eis de bonis ipsorum
certum lucrum residuare et insimul reponere, potius sunt eis
committendi quam consanguineis propinquioribus , qui talem
cautionem facere contradicunt. (Sic instructi rustici de G r a b i c z. ')
144. Cura seu tutela pupillorum non est cre-
ditoribus committenda. (H 37\ A 14. 3. B 16". 2. C
7". 18—21. D 35". 2. K 125^ 3.) Cum in Chrisans
morluo quodam rustico divite alter, qui dicebat eundem sibi
obligalum in debilis remansisse ; curam bonorum et puerorum
') HS. J. W.
i
75
sibi commitli cum instantia rogarel, sententiatum fuit, quod
talis rogalio tamquam suspecta non deberet admitti; non est
enim caulum, quod aliquis eorum, qui habet obligatas sibi res
defuncti, ad gubernationem et curationem bonorum etliberorum
defuncli admitlatur. Et etiam, si quis tacuerit in principio de
obligatione, et factus fuerit curator bonorum et juvenum, me-
rito cadet de actione, quam postea adversus pupillos et mino-
res annorum movebit. Item non est necessitas curatoribus
minorum pecunias foenerare, sed caute reponere et servare;
nam melius est eis in anliquis tutummanere, quam
usuras appetendo etiam ab antiqua pecunia cadere : potest lamen
curator alias negotiari, si tarnen pater pupilli consueverit ne-
goliari.
145. Curatores et tutores etiam mulieres ac-
cusare possunt, (H 37\ A 14. 4. B 16^ 3. C 7\ 22. D
35^.3. K 126^.1.) In Gostel *) curatores pupillorum et
bonorum petiverunt juratos, quod mulieres quasdam, quae fre-
quenter de negligentia, et inutili dispensalione bonorum eorum
fideicommissorum ipsos arguerent, silere facerent et corrigerent.
Quaesiverunt ergo jurati, utrum talis petitio sit justa, vel utrum
ad verba mulierum inquirere debeant de negligentiis curatorum.
Super quo diffinitum fuit; quod sicut jurati diligunt, quod post
eorum mortem de bonis et eorum pueris bene fiat; sie cum
diligentia debenl praemorluorum bonis et pueris providere: unde
ad curam vel tutelam suspectam accusandam debent admitti etiam
mulieres, quae pietalis necessitudine ductae ad hoc procedunt,
sicut maier, avia, soror vel propinqua, et etiam , si quae alia
mulier sit, cujus judex et jurati magnam pietatem intellexerint,
admittent eam ad accusandum.
146. Curatores potius debent esse seculares
quam clerici. (H 37\ A 14. 5. B IG»'. 1. C 7\ 1. D
SS^'.l. K 126^2.) Sententiatum est in Chremsir,
quod de pueris et bonis uxoris et mariti, cum intestati dece-
dunt, frater uxoris laicus existens, dummodo non sit infamis,
seu bonorum dissipator, potius nomine provisoris se intromit-
tit, quam frater mariti, religiosus sacerdos vel in sacris exi-
stens ordinibus constitutus : multa sunt enim , quae in judicio
seculari talibus pueris nunc de jure, nunc de facto, et quan-
doque casualiter objiciuntur et adveniunt; ad quae disbriganda
') Kostet K.
76
potiiis laicus^ (|iinin sacerdos, (|iii ciini iic^ülioniiii Macciilariiiin
posiposil«, spiriliijili siihjccliis t'st, jiidicio sc iiilroinillil. Di-het
tiiiiK'ii diihis laiciis siiccrdolciii de lioc cerlilicure, (|ii()d hoiiu
tulin iiiutililer iioii cünsuiiinl, süd ipsu in usus convertul pue-
roruin suac fidei cominissoriirn.
117. C u r a l o r e s p o t i u s s i n l c o n s a ii fr u j n e i p a-
Iris, quam malris. (lIim'.AN. 7. IJKi*'. :j. C 7^ 4 — ü.
D:^^)''.3.K 126^ 2.) Civibus de Crumlau ') senlenlialum est:
Cum pater a (|uu senu'ii Unit, priucipiuiii ^eiieralionis aclionum
sit, ejus coiisiiui^'^uinci pr()pin(pii()rcs judicanliir esse luTt'dihus,
(piain cousauguinei malris; undi; el ipsi iiilcstalo patre mortuo,
si mater dilapidatrix bonorum t'uerit, vel statum viduitalis mu-
lavcrit de lieredibus et eorum porlione , hac lamcu malri et
ejus consan<»;uineis facta caulione, quod usque ad aunos dis-
crelionis pervenerint, (ipsis) eam regant, conservent, et sicut
eorum esseul propria, quanlum valent, meliorem l'aciant : lam-
quam lulores se possuut inlromiüere pleno jure.
148. Curalores debent ralionem de bonis b e-
redum reddere. (II 38\ A 14. (). B 16'' . 2. C 7^ 2— 4.
D 85''.2. K 120''. 1.) Provisores lieredum, sive Irater seni«)r
sit provisor fratrum et sororum juniorum, sive alter consangui-
neus vel extraneus curam provisionis gerat, debent bercdibus,
postquam ad annos discretionis pervenerint, rationem de com-
missis, perceptis et dislributis reddere; et quidquid non pro-
baverint furto, spolio, vel alio inlortunio sine eorum negligen-
tia, de bonis talibus deperiisse, boc de bonis propriis solvere
tenebunlur; expensas aulem necessarias, si quas in factis dicto-
rum bonorum expediendis fecerint, de bonis eisdem recipienl
pleno jure.
Capituluiii de daitiiiis.
149. De damnis in genere, pro quibus de jure
quis agere potest, ut infra conti netur. (H 3S^ . A
15. 1. B 16''. 4. C. D 36\ 1. K 127^ 1.) De Hainrichs -)
scripserunt sie: Petrus conquaeritur de Paulo, quod dolium
quoddam sibi concesserit, quod quia tempore decoctionis olerum
sibi non restituit, ex hoc damnum in oleribus, quod ad medium
florenum estimat, percepit. Et quaeritur, utrum de jure cum
') Crunipnaw D. ^) Hainris H. Ileinrico D.
77
dolio dictum sihi damniim Paulus iion debeat sibi refarcire.
Paulus vero coiifessus de dolio pelivil sibi justicialiter diclari,
utrum pro datnno teneatur sibi respondere: de quo tamquam
juris iguari pelimus informari. Et dato , quod non teneatur
respondere, tunc secundo petiinus edoceri, utrum simpliciter
pro nuUo, vel saltem, si aliquod sit damnum, pro quo ad mo-
tam quaerimoniam actoris reus debeat secundum juslitiam re-
spondere. Quibus ad prinium responsuni fuit, quod, quia Petrus
simpliciter couquaeslus est de damno non interserendo , quod
Paulus sibi damnum promiserit refundere, restituto dolio , non
tenetur pro damno respondere. Lucrum enim et damnum la-
borantibus in temporalibus sicut casus fortuiti consueverunt
pervenire, de quibus velut de futuris contingentibus, haberi non
poterit certitudo
Ad secundum vero, per quod cum generi derogetur, per
speciem quodam modo restringitur, primum responsum fuit:
quod in duobus casibus praecipue debet actori pro damno ju-
stitia non negari, et reus ad ejus quaerimonias respondere;
quorum primus est, pro damno hereditario , et secundus pro
damno promisso, hoc est vulgariter dicendo: „um
Erbschaden vnd vm gelobten Schaden.^' Unde si
actor conquaeritur , quod per depopulationem factam in agris
suis, quantum ad tot sulcos vel tot jugera aliquis annuatim
damnificaverit, eum in tot vel tot modus annonae, quas perce-
pisset, si dictos sulcos vel jugera suis seminibus seminasset;
vel si conquaeritur, quod vicinus imponendo fundamentum pro
structura domus suae limites areae propriae excedat et cespites
sui territorii rumpat, vel parietem specialem pro sua domo sicut
ipse sua pecunia construxerit facere contradicat, stillicidia tecti
sui per (vel) canale proprium ad stratam et plateam pu-
blicam educere non curet, de quo damnum percipiat; in tali
casu et simili debet conquaerenti justitia exhiberi et reus suae
quaerimoniae respondere. Similiter pro damno promisso, sicut
exempli gratia: Heinricus accomodat Conrado pecuniam
sub hac conditione , quod, si in tali sibi eam non solvat ter-
mino, conquirat ipsam sub damno, quod damnum Conradus pro-
mittit sibi solvere, sicut et pecuniam principalem: in hoc casu
et simili Conradus conventus judicio per Heinricum debet
ejus quaerimoniis pro damno respondere, et iudex sibi pro eo
de justitia providere. In utroque tamen casu praedicto per acto-
rem, anlequam reum trahat in causam, talis protestatio, pu-
bhcatio vel cautela est facienda : in primo enim damno here-
78
(lifnrio dchot jinliorm v\ jnralos nd vidcndmn (hunmiin, de (pio
villi ronqiuu'ri, ad luTcdilalom duccrc, (;l ipsis qunlilcr dainiii-
llci'liir ad oculiiiu dcmoiistrare j in scriindo vcro , cum pc-
cuniain sub dainno super illum , (pii ipsuin sibi rciiiudiTC pro-
misil dainnum, vult recipere, dehcl privilcjriis, Icslibus vel »bis
docuiMciitis li'jj^ilimis corain ju(bce et juralis oslctidc ro , (piod
tennlui soUilionis Iransivciiiil , et proleslalionem lacerc, (piod
tob die (piain juruti in mcinoriu liabebunt, vel scriplor juratus
notal)il, apiid taleni vel taU;m , quem n()miiial)it, sub lanta vel
taiila (|iiaiititatc damni, quam cliam nominabit, dcl)itum suum
recc|)t'iil. Istis euiin factis caulebs super damno coram judicio
in quarrimonia proposito judex tenelur conquaerenlibus jusliliae
compUinentuin exliibere; et hoc est, quod vulgares dicunt: in
Ibeulunico: ^Man riebt, ni cht um Scba den, den sunder
vmb Erbschaden vlid vm gelobten Schaden, der
d 0 b e w a r t ist."
150. De d a m n i s h e r e d i t a r i i s t a x a n d i s. (H 39" .
A 15. 2. B17^ 1. C7^ 7— ll.D 37M. K l27^ 1.) Jurati
de Chremsir *) scripserunt sie: Quidam coram nobis aliquamdiu
pro intcrstitiis domorum vulgariter dictis Rain velreychen^)
judicio contenderunt, quorum unus eadem interslitia domui suae
jure altingentia, evincens damna, quae occasione hujusmodi per-
ceperal, ab altero repelivit, et cum terminum eis ünalem de
dictis placitandi damnis assignaremus : actor pro se fratrem
suum, reus vero sororium suum eorum procuratores constitue-
runt, prolesiantes ambo, si dicto personaliler non possent ad-
esse termino, quod quid per procuratores eosdem nomine
eorum fieret, contra hoc venire nollent. Ipsi vero procuratores
praescripli judicio praesenles dictum procurationis oflicium se
velle recipere nee recusarunt, nee verbotenus expresserunt. In-
stante tandem termino actor comparuit, reus vero nuntium pro
se misit, qui proposuit, eum infirinitatis causa venire non posse ;
quo audito actor dixit: Ex quo reus sororium suum respon-
salem et procuratorem pro se constituit., qui personaliter hie
adest; pelo , ut ille meis compellatur quaerimoniis respondere.
Qui sororius haec verba protulil : IS'ihil volo sororio meo
in judicio perdere vel lucrari nee procuratoris officium ge-
lere sui loco. Actor ergo replicans^ cum reus non per se,
ncc per procuratorem, cui vices suas commiserat in termino
') Chrisans D. ^) niezc K.
79
peremtorio jus suuiti defendcrct, pelivil ipsum sibi ad damna
et ad Interesse senlentialiler condemnari. Quarc petimus et
infra. Super quo sententiatu m est: Ex quo sororium reus
suuin causae procuratorem constituit, et idem tacendo procu-
ratoris officium assumserit; verba quae postea alio judicio se
nolle perdere, vel lucrari replicavit nullum effectum , cum ab-
seilte reo ea protulerit, sicut sunt sortita» Unde actor inten-
tum suum, quod de refusione damni proposuit, est justitialitei*
consecutus. Et hie collige, quod tacens consentire videtur, et
praecipue coram judicio contestato, et hoc patet in actore con-
quaerente et reo non respondente, qui ex taciturnitate sua jure suo
privatur: secus autem est, si pars ad interrogationem judicis
quandoque non respondeat, sed taceat; multum enim interest
inter partem et judicem. Tamen si juratus pro experienda veritate
visum fuerit expedire, pars ad interrogationem judicis affir-
mando vel negando publice respondebit. Notandum etiam, quod
damna talia, quae dicuntur hereditaria, ex hoc, quod fiunt in he-
reditatibus, jurati de bono et aequo (ex quo), sicut eis visum
fuerit, habent taxare juramento, nihilominus, si necessarium fuerit
ab ipso obtentore praestito corporali , quod tamen juramentum
laxationi per juratos faciendae non obstabit. Is damnum dat,
qui jubet dare, ut, si pater vel dominus fdiis vel servis prae-
cipit, tenetur, et obediens excusatur, sed si praecipiens nullum
jus imperandi habet, uterque tenetur; ejus vero nulla est culpa,
cui parere necesse sit. Nemo damnum facit, nisi qui id facit,
quod facere jus non habet; et pone exemplum in judice, qui
dedit damnum alicui contumaci, non tamen ideo tenetur.
151. De damni hereditarii actione. (H. 39''. A.
15. 3. D. 37^ 1. K. 128^ 1.) Haec actio cum rei per-
secutionem habet, et heredi et in heredem perpetuo dabitur,
et non solum hospiti domus, sed inquilinis et inquilinorum
uxoribus, si domus vicina ruinosa fuerit vel parietem habeat
inclinatum et ventosum, cavendum est etiam illis, qui cum eis
morantur. Item si quis muniat viam, sive quid aliud in via pu-
blica faciat, cautio locum habet, ne per hoc damnum privatum
conlingat: de caeteris autem locis publicis nihil specialiter ca-
vetur. Item quidquid emtorem et venditorem de damnis here-
ditalum exceptum et tractatum fuerit, slabit, et secundum hoc
quaestione suborta est dilfinitiva sententia proferenda. Cetera
de talibus damnis quaere infra sub ti tulis de ae di-
ficiis et supra de conducto et locato.
152. De «Inmuis [n-omissis in s p r c i e. (II.I()".A.
15. l.H. 17''. I.e. 7''. I 1.1). :i7''. 2. K. 128''. 2.) Ouiditiii nNJs
Brunn cnsis proniisil luidiini civi rru|;r(;nsi, si in tciininu
praolixo drluluni sibi nun solverel, omne diunniini, quod ex hoc
pcrcijxrcl, sihi icrundt're vt'Ilo. Triinsaiio iUiqiK^ Icniiino solii-
tioiic iK^Icchi, Trii^cnsis riininlnin siiiini B r ii n n u ni inisit,
qui ciini in ciidcni via dt; ciirrii cudcns pedem rrL'{»;issel : quue-
situni es( a Tragensi, nimm talc dainniiin., quod i'amulo suo
in pi'dis IVarliono accidcril, non (cncaliir sibi Brunnensi sc-
cunduin justitiani rcsarcire. Sn|)er quo d i ff i n i t um fuit, quod
daninuui ., quod dchilor proniisil , creditori ralione solulionis
dt'hili iuU'llif^cuduin est |)riniipaliU'r de danmo pecuniali, et
non de daniuo seu perieulo vel inforlunio corporis et personae.
ünde ad salisfaclionem daniiii, quod faniulo civis Pragensis
in frac'lione pedis casu conlinjrit, Brunnensis non obligatur;
sicul enini in confessione generali non veniunl, quae aliquis in
specie non esset verisimililer concessurus: sie inleliigenduni est
de promissis suo modo. Ex hoc patet, quod cum dicitur omne
d a m u u m , ilhid omne tantum ad pccuniae damnum relorquelur,
nisi forlassis debilor ultra hoc ad aliqua specialia se nomiualiin
obligaret,
153. De damnis non promissis et tamen sol-
vendis. (H. 40\ A. 15. 5. B. 17''. 2. C. 7^. 12. D. 38«. 1. K.
128''. 3.) Si debitor principalis termino staluto fidcjussorem, qui ex
fide pro eo spopondit , a fidejussione non redimens effugerit,
et üdcjussor alias solvere non habens, necessilate compulsus,
inevitabili super domo vel hereditate, quam habet, nee ita su-
bito , sicut creditor debitum exigit, vendere potest , debitum
ipsum sub damno conquirit: ad Solutionen! talis damni debitor
principalis quamvis hoc non promiserit, obligabitur ipso jure;
ex hoc enim quod fidejussor fide, quam pro alio interponit,
abuti non debet, promissum principalis debiti promissum damni
flccessorii in se implicat et includit. (Sic sententiatum est in
consilio civitatis. ^)
154. De damnis contingentibus ex negligentia
hominis. (H. 40». A. 15. 6. B. 18M. C. 7\ 13. D. 38^ 2.K.
129'^ 1.) Hospiti de Lignicz, qui quatuor vasa vini apud
civcm quemdam emerat sententiatum est sie: Quidquid damni
in vase, quamdiu in cellario domini vini super lignis diclis
') Fehlt D. H.
81
Kanthner jacuerit, acciderit illud dominus vasis suslinebit.
Püsl(|iuun vero Schröter ') (Lisnik)'^) vasi tractor de vase
per scalas suas se intromiserit, damnum in vase per negligen-
tiam laboris sui contiiigens ipse solvet : et similiter vector, cum
vas currui suo fuerit impositum, damnum per uegligentiam vec-
turae suae in vase factum ipsum secundum justitiam patietur.
155. De damnis aliis. (H. 40''.A. 15. 7. B. 18« 1.
D. 38« 3. K. 139" 2.) Cum civis de Posonio ^) duo vasa
vini, quae Brunnam duxcrit, vendere non posset, vectorem
cum duobus curribus pro eisdem Pragam ducendis vasis
convenit , qui vasis ipsis in curribus impositis de loco primo
currus ducens et statim unum pervertens vinum eiTudit. Do-
minus ergo vini amborum curruum equos occupans quaesivit pro
se justitialiter sententiari: utrum de equorum talium valore et
rerum aliarum vectoris, quem pro vinis suis Pragam ducendis
convenerat, non debeat sibi vas vini perversum et effusum per-
solvi. Quidam autem villanus de Gur ei n '^j, quem dictus civis
de Pozonio pro veclore non convenerat, de equis currus
modo perversi se intromitlens ipsosque cum curru suos esse
asserens, petivit pro se sententiam juris dictari: utrum equos
eosdem cum curru, quos tantum illi, qui pro vectore conventus
fueratj concessisset^ non posset suo juramento et fide digno vi-
cinorum suorum testimonio obtinere. Super quo diffinitum
fuit: Quod civis praedictus equos amborum curruum, quibus
vector, quem convenerat vina sua superposuit secundum justi-
tiam occupavit, eundem tarnen vectorem villanus de Gurein
pro equis et curru sibi concessis debet impetere forma juris.
Advertendum vero est, si rusticus de Gurein dixisset
per vectorem conventum currum et equos sibi fuisse subtractos,
tunc secundum hoc jurati deliberasse mature pro diffinitiva fe-
renda sententia debuissent.
156. De damnis contingentibus per ignem vel
casum fortuitum. (H. 40^ A. 15. 8. B. 18«. 3. D.
38''. 1. K. 129'^. 1.) Rusticus in villa Budesspicz cum tres
fdias reliquisset, un»m viduam et duas virgines, quarum unicuique
de domo et aliis bonis hereditariis per ipsum dimissis quinque
marcis grossorum dari statim eo mortuo deputavit: accidit, quod
vidua sororibus virginibus suas portiones dare recusavit, sed
litem cum eis incipiens ipsas judicialiter per diversas dilationes
') K. E. ^) II. ') Picsburga A. D. ß. '•) Suryn D.
6
H2
Inm diu vexavit , quod <loni() crcniatn vi iiliis Itoiiis in vuloi'u
(iiiitniii niinoratis, \V inurcis de ipsis liiibi'ii iiidliitcriiis polucninl.
(jiiiu'ril i'r^:<) vidtia : iilnirii talis dcrcrliis cl daiiiiiuni ^ (jiiaL' casu
loiiuito cvcncrtiiit, iiori dchcaiit sicul silu sie cl sororihiis suis
vir^inihiis in i'anirn porlionihus aequaliler de|)erirc. E curitra
YfM'o (juacnint Nir^rjncs; cuin vidiia ((Mitra ordiiiatioiicin patris
vcneril i;l ij»sas iiidcljile (anio Icniporc, judirio oiiiij)av('ril,
quod inlerim dicia bona laliler, ul praiMnillilur, dülecerunl : ulrum
lulis defectus non debeat soluni viduuc in sua dccrescere por-
tionc; cum ctiam, si bona piadala medio lemporcwnullum fuis-
seut niclioraia , non plus eis Iribucrcl ., (piain v\ (l('|)iila(ione
paterna percipere lenerentur. Super (|iio diirmituin liiil : {Jwod
allegalione viduae cessaiile illud, quod ([uaeninl et peliinl vir-
giiies, (lebet üeri tamqiiani justiliae consonuin et admilli.
15()'*. De casibusfortuitis, vini perversione in
praejudi cium alicuj us(D. 38''). Senlenlialumest in Ey wan-
czicz, quod vector ille, qui vas vini perverlens eilundil, lenetur
doniino vini solvere id ipsum viiiuin, prout ipse dominus vini
apud vos in loco cmplionis coniparavit et non prout dominus
vult extimare. Et dominus tenetur vectori dare praetium de
quolibet miliari pro rata juxla conventionem inter eos ce-
lebralani.
157, Adidem de casib us fo r tu i tis ali is. (11.41°.
A. 15.9. B.18^ LCTb. 14-17. D. 39 ^2.K. 129^2.) Ad inter-
rogalionem mercatorum et vectorum saepius sententiatum est.
Postquam vasi tractor in scalis *) et funibus seu vector in curru
vas habuerit, si debile fuerit et frangatur, vel alio modo sine
tarnen negligentia et improvidentia vasi tractoris aut vectoris
stillaverit, et effundatur, daninum tale vasis dominus sustinebit.
Item si sub curru transeunte pons frangatur, damnum equorum
et currus vector; damnum autem bonorum eorum dominus pa-
tietur. Item si currus ad aquam venerit, quae plus solito inun-
daverit, et excreverit nisi vector vadum prius diligenter exami-
net et quaerat, si aquam intraverit improvide, pro damno, quod
in bonis, quae ducit acciderit, eorum domino respondebit ^).
158. De damnis indebite capti. (H. 41 ^ A. 15. 10.
B. 18^ 2. C.7M7. D. 39^ 3.K» 130M.) Sententiatum est
in Pisencz: Qui alium indebite per judicem capi procurat juxta
juratorum dictamen et damnum , quod ex captivitate percipit
sibi componet et pro confusione bonorum virorum intercessione
») Na lichach H. ^) Diese Rubrik fehlt in W.
8a
ipsnm placalum habebit. Et insuper si reus petil, jurabit tacta
cruce, quod eum non malo dolo procuraverit captivari.
159. De damnis contingentib us per pecora et
alia bruta. (H. 41''. B. 18^ 2. C. 7\ 18. D. 39^)
Si pecus domesticum apud homines domari consuetum, aliud
pecus domatum laeserit, pro tali laesione dominus pecoris laeden-
tis, nisi de negligentia rationabiliter accusari possit, judici non
obligabitur in emenda ; sed post primam monitionem vel quae-
rimoniam dicto domino pecoris laedentis faetam vel motam, se-
quentibus vicibus si damnum per pecus suum aliis factum fuerit,
quia judicis mandatum videtur transgressus, merito tenebitur
LXXII hal. vel secundum quod jurati adiiivenerint ad emendam.
(Sic sententiatum est rusticis de Stritecz et ad idem re-
quire supra de sententiis de actore et reo). *)
Capituluin de debitiis.
160. Quantum ad virum et uxorem in gener e.
(H. ll^A. 16. l.B. 18 ^ 3. C. S\ 1— 2.0. 39 \ l.K. 130^.2.)
Dictatum est in consilio per juratos: Quod vir indebitatus et
prae inopia solvere non habens , si mulierem divitem absolute
de hoc non caventem in uxorem ducit, de bonis duntaxat ad
eam pertinentibus ad solvendum debita prius contracta non ob-
stante, quod reciamet, compellitur justitia mediante. Mulier enim
ducens virum, ipsum non solum sibi, sed etiam bonis suis Om-
nibus in rectorem praeficit et magistrum , de bonis vero pue-
rorum talis niulieris idem vir eorum vitricus , nisi consentiant.
nullam solutionem potest facere debitorum. Si aulem e contra
mulier pauper ducit maritum res habentem , de rebus talibus,
quarum non est domina, quod solvat debita, in quibus prius
lenebatur, compelli non poterit via juris.
161. De debitis obtentis. (H. 41^ A. 16. 2. B. 18\
4. C. S\ 3. D. 39^2. K. 130% 3.) Triturator quidam in
Budespicz ^) super unum de juratis marcam grossorum in judicio
obtinuit et cum judex sibi de pignore providere vellet, petivit
in cista jurati denarios quaeri et illos sibi cum denarios obti-
nuerit, assignari. Quaeritur ergo, utrum hoc sit secundum ju-
stitiam faciendum. Et respondetur, quod sie. Unde secundum
petitionem ipsius trituratoris, quae justa est, judex debet
procedere et si denarios in conservatoriis et cistis jurati non
invenerit, pignus sibi dabit in quo debet contentari : (ümb
'3 W. Der Nachsatz fehlt in den übrigen Handschriften. ^)D. bucz.
6''
H4
gülii, (in» Ulli' dt: II lindern mit not i'tM. Ii l Im t «■ r l't a n-
(1 e n , V ü r p e w l er i in \\ o I 1' e i n b c r c i l p 1 c, n ii i ^ , wo
er i r i n ii u >v i r d , d » "i 7. u e i n (; n a n d c r n in a ii n c der i r
i c hl in hat i n >v e I c li c r I c i w eis das s e y ').
102. De (I e I) i l i s p u r l i in n c ^ a l i s et p u r l i m c o n-
fessis. (II. IT'. A. Ki. 3. H. 18''. 5. C. 8".4. I) 39»'. .'i. K.
130''. 5.) Senlenlialnin est eisdein; Si aecnsalns pro delnlis
partem del)it()rnni negal et parlein ailirinat ^ qnando pro parle
negala jnrare debet, partem airinnatam ad erueem |)oiia(.
103. De debitis obtenlis. (II. 42".A. 10. I. IJ. 18''.
5. C. 8". 5. 1). 39''. 4. K. 130''. 0.) Hoc est jus anticpium:
Qui pro debitis coram judicio sim|)liciler accusatus responde-
rit, qiiod ea persolveril, tenelur hoc in crnce melterlius de-
monslrare.
104. Ad idem de debitis non solntis. (H. 42". A.
16. 5. B. 18^ 5. C. 8». 6. D. 39^ 5. K. 13()^5.) Si cre-
ditor dicat se aliquam pecuniae quantitatem a debilere in de-
bitis, in quibus sibi pro se tenebatur, recepisse; debiler aulem
dicat eandem pecuniam non in debitis, quae creditor exprimit,
sed in aliis debitis se sibi dedisse: in hoc casu potius est
credendum debitori quam creditori.
105. De debitis solutis ante terminum. (H. 42".
A. 16. 6. B. 19". I.e. S\ 7. D. 39^ O.K. 13P. l.)Non est ar-
cendus creditor, quod ante terminuni pecuniae partem recipiat,
totum aulem debilum simul sibi oblatum recipere de jure tenelur;
immo si ratione termini censum vel aliud emolumentum cre-
ditor de debito sit percepturus, adhuc illo non deducto, si de-
bitor petit, patietur secundum justitiam se pagari.
166. De debitis quantum ad ra tio n em. (H. 42^. A.
16. 7.B. 19^ 2. C. 8^ 8.0. 40^ l.K. 131^ 4.) Quia frequenter
pro ratione seu compoto debitorum partes contendunt: senlen-
tiatum est in consilio, quod si una partium ab alia rationem
petierit , statim extra bancos judiciarios eadem ratio habeatur ;
et si rationando seu computando non concordaverint, actori a
reo justilia fiat, et hoc, si ambae partes in eodem judicio fue-
rint residentes. Si aulem una pars advena et de alio judicio
fuerit, ad ponendum rationem terminum quatuordecim dierum
habebunt; et insuper si forlassis una partium de alia terra
fuerit, et debita, pro quibus agitur, magna sunt, et ex merci-
') K. I30a. 4.
85
moniis vel caiisis aliis in partihus remotis contracla ; terniinus
pro ralione facienda ad sex hebdoinadas protrahalur.
167. 1) «J d e I) i l i s ({ u a n t u m ad t e m p o r i s priori-
la t e m. (11. 42' . A. 1 6. 4. B. 19« . 3. C. 8« . 9. D. 40'' . 2, K. 1 32 \
1.) Cum Jacobus Schmel czlin i civis Brunnensis tarn
in Prag-a quam in Brunna divcrsa contraxisset debita: su-
pervenerunt et dictum civem coram judicio convenientes pro sc
sententiari petiverunt ; cum lilterae , super quibus subscriptus
Jacobus de suis eos debitis cerlificasset, priores essent tem-
pore quam probationes, quas concives sui super suis debitis
oblioarent: ulrum ipsis non deberet primo de bonis Jacobi
de justitia provideri. Brunnens es autem in contrarium pe-
tebant sibi sentenlialiler inveniri , cum ipsi et Jacobus in
eodem judicio essent residentes, bona ipsius Jacobi juri
Briinnensi essent subjecla, et super debitis in quibus J a c o-
bus eis oblig-aretur, testimonium litterarum juralorum et aliorum
fide dignorum virorum ila efFicax sicut in jure Brunnens!
sufficit demonstrare ac statuere vellent, utrum talis eorum de-
monstratio et probatio non esset merito antiquitati temporis,
quam Pragenses pro se allegabant, secundum justitiam praefe-
renda. Itaque pensatis diiigenter utriusque partis allegationibus
sapientes invenerunt pro jure : Quod Pragensibus non obstan-
libns Brunnen sium allegationibus propter temporis antiqui-
latem prius esset de bonis Jacobi de justitia providendum.
Unde cum Jacobus pluribus annis de numero consulum
civitatis fuerit, et in multis causis sigillum suum sicut jurati
consueverunt, facere aliis hominibus per eos rogatus ad litteras,
in quibus facta sua conscripserunt pro testimonio, quod effica-
ciam habuit, appenderit, multum esset inconveniens, si in factis
propriis convinci per sigillum proprium non deberet. Debet
tamen circa tales litteras, quae antiquitatem praetendunt tem-
poris , diiigenter videri , ulrum obligatio vel promissio in eis
conscripta sit personalis vel realis ; secundum hoc enim jus et
sententia difFinitiva variantur.
168. Ouod debitoris testimonium est suspec-
lum. (H.421'. A. 16.9.B. 19'\4.C. 8«. 10.D.40\K. 1. 132\ 1.)
In Redisch cum quinque creditorcs in unum agerent debitorem,
unus eorum pro se sententiari petivit, si ipse, per debitorem
Osten deret, quod debitum suum senius esset tempore quam de-
bita aliorum quatuor : utrum ante eos non esset primo pa-
gandus. Alii vero quatuor in contrarium allegabant: cum ipsi
antiquitatem suorum debitorum per probos viros demonstrare
so
possent ^ utrum lulc tcstimoninrn (ichiloris esset suspccliiiii : pos-
s'cl cniin iiiiiis i-rciiiloriiiii (xriiltiun ordiiiHtioiirrii (iiiii drhiloie
faciTc ^ qiiod pro ipso in (iainiiiiin tislurclur iiliorutii. L'iide
testimoniiiiii probonirii vironiiu ({Uüd illi quutuor pro hc ulle^u-
bant, est potiiis ndiuineiidum.
169. 0 n t' <1 0 X a n t i (] u i t n t e d 0 I) i I ii m j u s s o r l i I ii r.
(II. 42^ A. 1(). ii. B. II)'. 4. C. 8». ii. I). 40''. 2. K. 132''. 2.)
SententitUum est in Ciiremsir, qiiod ex antiqiiilale debil um
jus sortitur. Uiide (piamvis nedilor res , qiias debilori veri-
didit , in ejus occupel poteslale: tarnen si credilor aiilicpiior
guperveniat res eusdem impetens, illi prius erit de juslilia j)io-
videndum.
1 70. Q u i d s i t f a c i e n d u m, s i de p r i o r i l a l e d e h i-
toruin duhitat ur. (H. 43«. A. 1(). 11. ß. 19». 5. C. 8". 12.
D. 40''. 3. K. 132''. 3.) Non obstante quod in solvendis dtbilis
prioritas temporis jus faciat , si bereditas pluribus crediloribus
obligata, pro minori pecunia quam sint debila , vendita lueril,
et de prioritale debitorum dubitelur, nee sulFicienter probari
possit: bene est rationabile quod sapientes computatis debilis
uni credilori tanlum defalcent in marca, quantum alteri, quidcpiid
enim hiijusmodi faeta defalcalione unicuique creditorum defece-
rit, in eo debitor sibi obligabitur ipso jure,
171. Quandoque declarandum est, qualiler
debita sint coütracta. (H. 43«. A. IG. 12. B. 19^.5. C.
8^ 13. D. 40''. 4. K. 132''. 4.) Reo pelente judex debet aclo-
rem agentem pro debitis pecuniarum et praecipue magnarum
compellere, quod declaret, ex qua re qualiter et quo loco et
tempore hujusmodi debita sint contracta.
172. De debitis ratio ne I o su n gae. (H. 43 ^ A. 16.
13. B. 19 ^ 5. a 8^ 14. D. 40''. 5. K. 132''. 5.) Si creditor de
debitis suis losungam et collectam civitati solvit , talem
solutionem non potest a debitore justitialiter extorquere.
173. De debitis dictis Trinkgeld. (H.43».A. 16.
14. B. 19\ I.e. 8^ 15. D. 41^ l.K. 132=». 1.) Viro mortuo
non polest pincerna obtinere juramento debitum dictum „Trink-
geld", super uxorem negantem, nisi fortassis uxor cum viro
vivente idem debitum personaliter debiberit in taberna et tale
debitum, quod debitum est in taberna intra muros civitatis per
pincernam juramento potest obtineri et solum in judicio civita-
tis et non in alio praeterquam in illo , in quo debitum est.
Debet etiam pincerna tale debitum obtinere volens esse fide
dignus et non suspectus ita, quod jurati judicent eura idoneum
87
ad tnle debitum oblineiulum: iinde necessariuin est, quod sit
hospes doinus vel dominus potus et non ganeo vel caupo ma-
nualis. Debitum autem , quod dicilur „Spi Igelt'', nee ad Ju-
dicium est ducendum , nee pro ipso est conquaerentibus ju-
stUia facienda, sicut habet consuetudo civitatum antiquitus
approbata.
174. Dedebitisdictis „lidlon^et aliis debitisut
hie. (H. 43^ A. 16. 15. B. 19\2. C. 8^ IT-S''. 2. D. 41 «. 2. K.
133^.1,) Juralide Wyschaw verbotenus informati sunt, quod
servitor et operarius conventus, qui conventionem demonslrare
polest, et est de familia quolidiana alicujus domini et vescitur
ejus pane, polest pretium debitum dictum „lidlon*-' obtinere
termino serviendi jam Iransacto. Item cum dominus dicat in
levitico : Opus mercenarii non maneat apud te usque mane. Si
morilur paterfamilias domus : de bonis, quae relinquit servis et
ancillis ante alia debita pretium, quod vulgariter dicilur „1 i d I o n",
quod meruerunt usque ad tempus mortis domini, dari debet,
sed si possessores bonorum mortui eosdem servos et ancillas
seu familiam domus usque ad tempus in conventione servilii
eis praefixum teuere voluerint, servent in fine temporis pretium
suum integraliter recepturi. Si vero ipsos licentiaverint, et
plus de pretio, quam usque ad diem mortis domini percipere
debuerintj eis cessit, hoc restituere non tenentur. Item si fa-
milia conventa fuit per septimanas vel per menses et quamdiu
servierit, dubitatur quantum temporis familia suo juramento con-
firmabit , tantum de pretio tollat. Si autem super gratiam
serviunt, conlentabitur in eo quod de gratia fuerit sibi datum.
Item si familia infra tempore servitii moritur, quantum
usque ad diem mortis deservivit, tantum illi, qui loco ejus
pretium repetit, dabitur ipso jure. Item pretium dictum „lidlon"
judicialiter obtentum est eodem die sole splendente solvendum
vel pignus pro ipso per judicem datum stalim sequenti die cum
scitu testium vendi polest.
175. Utrum pro debitis solutis hospites etho-
mines de alio judicio possinttestari. (H. 43^. A. 16.
16. B. 19b. 3 c^ gb, 3-4. D. 41^ 1. K. 133^ 1.) De Geyaw
jurati quaesierunt: Utrum pro debitis solutis recipiendum sit te-
slimonium hominum residentium extra Judicium , in quo debita
sunt contracta. Super quo diffinitum fuit: Quod si tales
homines sunt bonae famae, eorum testimonium est audiendum.
Unde licet jura originalia dicant, quod hospes advenam pro
debitis admissus debeat vincere cum uno cive civitatis : tarnen
SS
III (Icinoiistnuidis dehilis soliilis liomincs cxlrniici, (liiiiiinodo
siiil idüiu'i , (csliiiioiiiiiin [vnv jxjssuiil , »nwl (Ijiirii dchilii in
IHK) judicio roiiliMrla in olio soivi possiiiil.
\7('k l)»'l)ilJi rtifris el rc i p ii I) I i r a i- d c li i I i s iiliis
pruefcruii hl r o m ii i h n s. (II. l:i". A. l <). I 7. |{. It)''4.C.
H''. f). I). II''. v;. K. laii''. 2.) Liccl in dehilis pcrsoiiiii iiin p.-ir-
licnlmiuin |)ri()rilas Icmporis |)iri<iiiins jus laciul : laiiicn Ihm- iioii
ohslanle debita rcpis et rcipiihlicai! et iiiiivcrsilalis lisilalis
iit juila I 0 s i\ n «r a scu l a x a I i o, Irilinliiiii \i n u; vA \ u m, mc r c v s
vioiliarum i-l liis cunsiniilia dehilis oiiuiihus prai^tcriinlur.
177. De d Chilis el dola Iiliis, q u o «1 pracccdit
alleruin. (II. 44". A. 10. 18. B.2Ü". 1. C. 8^ ü. 1). 41''. .'.. K.
1 :\'y] ''. 3.) S(Milcnlialuni est in C li re ni s i r : Si dehilum esl prins coii-
Iracluin (piain dofalifiiini promissiiin, tnnc actor dehili poliiis
adinillilur ad probandnin inlenliiin suiini: si anlein sil econverso,
liinc si dolaliliuin proniissuin per heredes sul)se(picnles let^ili-
mos non liuTit exlinclum , oinne dehitiini poslea contracinni
ralionabiliter anlecedit. Sunt aulein circa dolalilia condilioiics
speciales, quae freqnenler interponuntur diligenter considerandac
et illas respice sub tituiis de dolalitiis.
178. De modo servandi caj)tivum pro debil o.
(1K44". A. 16. 19. B. 20". 2. C. 8^ 7. D. 41^ 4.K. 133^ 4.)
Debilor solvere non habens, si per judicem praesentatus fucril,
manu illi cui lenelur, servabil euin in loco tuto, firnio et claiiso
s;ine ferrainentis, et pascel cum cum niodico paiie et aqua, ila
quod fame non morialur, vel assig-nabit cum subjudici, qui ex
iioc quod auctoritale fungitur judiciaria, in cippo vinctum coin-
pedibus cum tenebit, transactis aulem qualuordecini diebus sol-
vens subjudici pretium pro quo convenlus fuerat , quod euni
servaret lali conditione dimitletur, quod jurabit in cruce quid-
quid iaborihus suis acquiret et obtinebit de hoc duobus dena-
riis pro se servatis tertium creditori dabit, usque totum dehi-
lum sibi solvat. Quo facto quascumque res creditor postea
apud ipsum invenerit, de his tertiam partem recipiet ; unde etiam
de tribus denariatis pannis vel de tribus lunicis eliam polest
ab eo auferre ; et insuper si una vice valorem totius dehili
apud eum inveniret, simul totum sibi recipere licitum esset ipso
jure. Et si secundus creditor superveniens dictum caplivuin
apud subjudicem interdixerit, illi simililer jurabit, quod pacato
priino ipsum postea expediet modo praescriplo.
179. De debitis casus intruncatis. (H. 44" A.
16. 20. B. 20«. 3. C. 8^ 7 — 8. D. 42". 1: K. 134". 1.) h\(\ex
89
et jurafi de H a u s c i n s ') scripseruiil sie : Andrea de 31 e n e s *^)
eoram iiobis in judicio Petro'*) et T h o in a , qiios in qualuor
marcis gTOSSoriun pragens. fidejussorie sibi teneri dicebat, conquae-
rente Petrus respondit: qiiia in media parte dictae pecuniae; piüa in
Septem fertonibiis, sibi obligarelur titulo fidejnssionis adjiingens,
quod sibi palienler, donec suis laboribus ad boc sutlicerel, eum
induciare dignaretur: non solum dicios septem ferlones, immo
lotum solvere sibi vellel del)itum supradictum. Andreas vero
ad dicta verba Petri se non convertens, nee ea in nos, scilieet
judicem et juratos protestans in Tbomam pro quatuor marcis
integris, in quibus sibi ex fidejussionis promisso teneretur, egit.
Qui cum negaret, Petrus petiit pro se difTinitive pronunliari:
cum Andreas Tbomam pro tota praescripta pecunia et insuper
prodimidium marcarum impetissetetconvenisset: utrum ipse ab ejus
actione non esset justitialiter absolutus. Quo audito Tbomas
econlra petivit pro se finaliter dictari ; cum Petrus de tote
praefato debito fassus fuisset: utrum ipse ei Andreae teneretur
quaerimoniam respondere.
Pelimus itaque: utrum ambo fidejussores ab Andrea sint
absoluti, vel quid juris in hoc casu fuerit nobis vestris litteris
declarari.
Quibus rescriptum fuit, quod neuter est absolutus;
primus enim , qui fassus est de septem ferlonibus adjiciens,
quod etiam totam pecuniam, quam cito eam suis labori-
bus obtinere posset, sibi expedire vellet eandem totam pe-
cuniam actori solvere tenetur, quamvis ipse de eadem protesta-
tionem non fecerit; fassione enim coram judicio actuata sufficit
confessio quamvis ipsius non bat protestatio. Et insuper, quia
inanis est actio^ quam inopia debitoris excludit, si videtur An-
dreae, qiiod Petrus ad solutionem totius debiti non suü'iciat,
nee sit certus Thomas ; non obstante confessione Petri tenetur
pro IV marcis, pro quibus eum impetivit suae quaerimoniae ne-
gando vel alfirmando juxta suam conscientiam respondere.
180. De debitis decimarum. (H. 44^ A. 16. 21.
B.20M.C.8M0.D.42''. 1. K. 1 34^ 1.) B r odae u ngari ca-
lis civibus sententiatum est: Quod quamvis locatornovaevillae
vel dominus fundi ejusdem villae hominibus de novo ad villam
eandem se locantibus censum imponere, vel ipsos a solutione
census possit eximere : tamen a decima, ad quam obligantur
') Rnnsf.ns I). 2) Mennos I). M.-ncis A. ^'^ Philippo A. K.
90
jure diviiio, im»s non polest nhsolvrrc quoqiinni modo. VA simi-
lilcr si iiitcr piirics de soliilioiie (Iccitii.ic lis orln t'iicril, ilhi «sl
per .s|»irilii;ilc jiidiiimn dctidciida. ncsidmim de dchilis (piaere
inrcrins de dolidiliis, do intcrdictis vi de pi<riioribus.
CapKiiliiiii do <l<'|)<>.HHioii(^ rcriiiii.
1 8 I . De d e |) o s i t o et r e I) n s ;i d s c r v ;i ii d ii m d a l i s.
(II. 15". A. 17. l.B. 20''. 2.('. 8'-. 1 I-l 1.1). 12''. 2. K. UM''. 3.)
|)t'|)osil;iriiis diciliir, cui res pro eiislodia eoiiiinilUinliir ex lide.
l'iide laühiis rel)iis debel adhihere dili^a'nliam siciit in rebus
suis propriis, alias earun» perdilio suae nefrlijrcuiiju; impulatur;
quia si res suas |)onit in arcba secura el res deposilas diniillit
in domo super banco , si tales res perdaiilur, deposilarius eas
soivel, Unde si rebus deposilarii salvis res apud eum depo-
silae nou apparenl, eulpahilis videUir, (piia maxime deposilarius
ex praesumlioiie judicatur: bona enim lides abesse praesumitur,
si rebus ejus salvis res deposilas se dicil amisisse; el (piando
fides praesumitur abesse, tunc dolus judicatur adesse, quia lides
et dolus contraria sunt. Considerandum est tarnen, quod in
deposito casus fortuilus nou inqiulalur deposilario sicut nee in
commodato, nisi pactum interveniat seilicel , quod deponens
nominalim mercedem deposilario solval: tunc enim casus for-
luili, qui in pacto sunt excepli, in damnum deposilarii vergunt.
Coniraclus enim ex conventione legem accipiunt. llem si propler
culpam et moram deposilarii casus fortuilus acciderit, ille sibi
impulatur sicut et in commodato.
Unde non obstante quod apud deponentem res periisset,
si ex culpa et mora deposilarii perit, suae negligenliae impu-
latur ; s u f f i c i t enim quod res non p o t u i t p e r i r e.
Item res non deleriorala deposita debet reddi, alias reddita
non videtur.
Consistit autem deposilum in rebus mobilibus tanlum, nisi
forte ubi apud sequeslrum deponilur.
Cum res aliqua inier plures in controversiam deducitur,
el laiis depositio non j)0tesl fieri nisi a pluribus , lamen rei
depositae sicut commodatae proprielatem tenemus et etiam pos-
sessionem et polest deposilum quaiidocumque placel deponenli
revocari. Et si deposilarius non resliluit, eondemnabilur et
infamis elTicitur; judicatur enim circa deposilum dolose versalus
esse : secus autem est in commodato, quod non restiluitur nisi
post usum completum. Item si plures deposuerant ad unum
91
deposilarium et uiium deposilum perditur, illiid per allerius de-
posituin non compciisalur, qiiia cuilibet deponenti suuin dcpo-
sitiirn est reddendnrn. Item in hoc privilegiala est actio depo-
siti, quod etiam praedoni restitui debet depositum. Tarnen si
dominus rei depositae cum füre petat depositum, tunc domino
debet restitui de aequitate, unde depositio semper est bonae
lidei contractus. Nota quinque casus, in quibus deposi-
larius non tenetur de casu fortuito. Primus, si pactum in-
terveniat. Secundus, si niora praecedal casum. Tertius, si
culpa. Quartus, si dolus. Quintus, si gratia tantum accipientis
sit depositum.
182. De deposito rerum in cistavelalibi clau-
sarum. (H. 45 ^ A. 17. 2. B. 21 ^ 1. D. 43M. K. 136M.) Ac-
cidit hie in Brunna, quod Paulus fraudem uxoris snae per-
timescens in camcram concivis sui Ni c o 1 a i cistam clausam cui
vidente Nicolao cum clenodiis etiam X marcas grossorum pra-
gensium in pixide speciali clave serata imposuit, locans cistam
eandem ipsi Nicolao sub fide depositi commendavit. Cum autem
Paulus frequenter nunc Nicoiao, nunc uxore vero sua videntibus
dictam cameram intraret et cum clavibus, quas per se servarel,
cistam et pixidem reserans exciperet et imponeret, quae vole-
bat: contingit vice quadam , quod more consueto cum uxore
Nicolai et quodam juvene cameram per eandem sibi uxorem
apertam intrans et eis praesentibus cistam suam reverans in
pixide, quam similiter manu propria cum clave, cujus per se
custos fuit, aperiens X marcas praescriptas non invenit. Vocavit
ergo judicem et juratos, qui cameram intrantes cistam, pixidem
et earum seras diligenter intuentes, nullum in eis rupturam vel
factam violentiam invenerunt, licet etiam diligenter per angu-
los dictae camerae in eorum praesentia quaesitum fuisset: nulla
tarnen pecunia est inventa.
Paulus itaque coram judicio egit in Nicolaum eo modo
sicut superius continetur. Nicolaus vero negationem praeten-
dens, petivit pro se finaliter dictari ; cum nomen suum bonum
nullius infamiae macula confutasset: utrum ipse tamquam alter
probus homo res, corpus et honorem suum non posset melius
defendere, quam per Paulum" vinci , ob hoc praecipue, quod
Paulus claves tarn cistae quam pixidis suae per se semper ha-
buerit, manu propria reseraverit et seraverit, nee umquam claves
eosdem sibi vel uxori suae in signuni el festimonium depositi
commiserit ad servandum. Super quo s e n t e n t i a t u m f u i t pro
Mcolao propter hoc iiiaxime, quod non obstanle ciausae cistae
9'^
(li'|)()sit() Piiiiliu |><'r Kc liiiii (ishiiii (|tiiiiii |M\iil(>iii in (iropria
<|ii()(l!Miiiii()(l() |)(itcsl:il(- Iciiiiil et (.'liiusiii'a. McoiiNcrso cliiirii,
i|iuitii\is (isla .si^iiiilii «Icposila sit, cl ii>ii()rt'l illc <|iii (i('|>(isiluiii
suscepil, res ilii t'sse, lamcn ndliuc cl (isla cl siii^:ulac rc»
pcti possiiiil ucliune (lc|)()sili. Voliiiilaiic cniiii lalis dcposita-
rius res, quas ifrnoravit, a[)ii(l sc (Icjxini pcrrnisil, scd lamcn
ncfcssaric est, (piod actor [truljcl , (jnod in cista Incrint res,
(pias rc|)clil. VA sinulilcr inlelli«>alur de saeco lij^alo cl de
niarsnpio sinillalo dcposilo.
\H:\. De deposito perdilo ele. (11. 1()".A. 17. 3.
B. 21". 2. C. 8''. 15. J). 4;^''. I. K. \'M)\ 1.) Cnm miles quidam
de ScIiNvadie/, ')a^erelin .1 o a n n c ni A n s c I ni i pro depo-
silü X. njareanun el i|)se responderel , (jnod dictae niareae
cum siia pr()j)ria pecunia de cisla clausa elliacia essenl sil)i
per servum et ancillam suam receplae cl deporlatae, sicul ju-
ralis slalim ul ipsum factum cognoscanl cl cislam fraclam el
locum ul)i tarn militis, (|uam sua jacuissel ))ecunia ad oculum
oslcndissel : senlenliatum luil pro Joanne, quod sine
ejus male dolo hoc accidisset suo dcherel comprelienderc iura-
menlo, unde si quis sine male dolo rem apud sc deposilam amise-
ril, dejjosili non Icnelur, tarnen si ad cum ilcrum res amissa
pervenerit, lunc tenehitur deposili : el non debet deposilarius
cavere fidejubendo pro re deposita, quia (cum) tarnen ex de-
posito lucrum non habeal, onus senlire non debet.
184. Casus de deposito. (H. 46^ A. 17. 4. B. 2P . 2.
C. 8''. 16—18.0.43^2. K. 136^ 2.) Si sacculum vel ar^en-
tum signatuni deposuero et ille, penes quem depositum fuerit,
me invito tractaverit mercatus fuerit et perdiderit, et depositi
et furti actio mibi in cum compelil. Item si pecunia vel res, de
qua inter partes est contenlio, apud sequestrum deposita sil,
vel ut in hoc loco vel in illo eam reddat in ejus est arbilrio
quo loco exhibeat: sed, si nihil actum est de loco; tunc ipsam
exhibebit coram judice et juratis. Item quae depositis rebus
accedunt, non sunt deposita; sicut si homo veslitus deponatur,
veslis non est deposita ; nee, si equus cum capislro, nam solus
equus depositus est: secus aulem est, cum dicitur : Depono
equum cum capislro vel equum capistratum. Si conveniat ut in
deposito culpa praesletur , rata est convenlio : illud aulem non
est probandum, dolum non esse praestandum si convenerit ;
') Scheradic« D.
93
namhaecconventio contra bonam fidem, contraque bonos mores
et ideo non sequenda est. Si vestimenta servanda balneatori
(lata perdantnr, siquidem nulluni mercedem servandorum vesti-
mentoruni accepit: tenetur ex deposito et etiam dolum prae-
stabit, si intromisit se ad servandum; si autem accepit merce-
dem: tunc tenetur ex conducto. Secus autem est, si in sluba
balneali vestes amittantur, ibi enim vestium custodiam balneator
habere non consuevit. Si in Praga depositum fuerit ut in Vienna
reddatur; id actum est, ut non ejus impensa hoc fiat, apud
quem depositum sit, sed ejus, qui deposuit.
Depositum eo loco restitui debet, in quo sine dolo ejus
est, apud quem depositum est: ubi vero depositum est, nihil
interest. Eadem dicenda sunt communiter et in omnibus bonae
fidei judiciis. Si depositor decesserit et duo existant, qui inter
se contendant unus quisque solum se heredem dicens : res ei
tradatur, qui paratus est adversus alterum reum defendere de-
positarium, ita quod sibi hat cautio defendendo ; et hoc non est
supervacuum, nam si sine cautione praestaret rem , cum jam
sit ab altero mota controversia , dolo videretur facere; vel
res deponi debet in aede aliqua donec de hereditate judicetur.
CapituluBti de dotalitio.
185. De dotalitio quando cessat. (H. 46^.
A. 18. 2. B. 2P. 1. C. 8^ 19. D44\ 1. K. iSQK 2.)Jurati de
Thuschn awicz ^) quaesierunt, utrum mulieri pueros habenti,
cum marito suo debeat dotalitium in contractu matrimonii sibi
promissum, super bonis et hereditatibus aliquibus secundum ju-
stitiam specialiter deputari, ita, quod maritus, nisi ipsa con-
sentiente de bonis eisdem non possit disponere, quidquid suae
placuerit voluntati. Qui diffinitive sunt instructi; quod,
postquam mulier in matrimonio legilimo ex semine viri genue-
rit pueros, qui heredes vocantur: tunc mortuum est dotalitium
et maritus tamquam dominus de bonis universis mobilibus et
immobilibus, licet uxor et heredes reclamant, facere poteritjuxta
suae libitum voluntatis.
186. Dotalitium non cessat, si mulier parit
puerum mortuum. (H. 46''. A. 18. 3. B. 2P. 2, C. S'' . 20.
D. 44^2. K. 136^3.) Quidam in Cruniplaw'^) uxorem du-
') Thuss H. ^) Cniinpnaw D.
111
i'vus^ iioniiix' (lotis ei )M*()mi.sit \ miircas lidcjiissoi'iii cutitioiie
iiilcrposilii. Aimo \no Irniisjulo nitii vir inorcictiir et lixor
piicniin iiiortiiuiii |>c|>('t'iss('l : (iiuicslioncni iidcjtissoriliiis iiiovit
i\v <l()l(> |)r()iiiissn, (|iinerciis, iititiiii ipsiiiii iioii (IcIxmcI jiislilialitcr
ol)liii(T(> ; ii(l(\iiiss(ii'(*s iiiitcin iilU ^^:il)<iii( in (-oiilriiriiiiii, cum ipsu
protcstnlioiic de dole solvcndd non iiiclii per iiiiiiuiii lanicril et
lirrt'doni de scmine viri conceperil vi ffcnucril , iilniiii dos non
sil c'xliiulii. Super (| ii o d i Ifi ii i I ii in tu i I pro niulierc:
nun lionio diiiilur de vivo et niorliio ('(juivoto, (piod pncr mor-
hiiis non csl Iionio. L'nde, si niulier parit |)ucriwn vi\um, dato
olian» , (piod qnanlocinnqnc hrevi tempore vival |)ost parliini,
(nnc ccssal dolalilinm. El liic inlelli^^e, quod non est neces-
sariuin de dole solvenda proteslationeni, cpiae viilfrariter „Vr-
ehund^' ditilur iiilerponere , cum semper dos vival, quamdiu
heredes vivi non sunt naii: de solulione antem dolis facta,
ut tollantnr liles rulurac, proteslalionein facere est consultum.
187. Muli er quandoque dolalilio privari non
polest, quandoque potest. (11. 47«. A. 18. 4. B. 2P. 3.
C. 8\ 22-23. D. 44^ 1. K. 137». 1.) Licet vir de bonis, quorum
est dominus, ordinäre valeat, sicul placet; tarnen si uxori do-
lalilinm promisit, cum lestamentum facit, si pueros ex ea non
generavit, ipsam lali dolalilio privare non potest. Uxor autem,
si fidem matrimonii adulterando violavil, vel si in mortem ma-
rili cum elTectn machinafa est, vel aliud scelus adeo grave com-
misit, ipsa sc ipsam dotalitio secundum justitiam spoliavit. S i c
sententiatum est in Brodam hungaricalem ^).
1 88. Per divortium mulier quandoque dotali-
tio non privatur. (H. 47. A. 18. 5. B. 22^ 1. C. 8^ 24.
D. 44''. 4. K. 137^. 2.) Si maritus et uxor legitime convicti
postea per aliquot annos canonice ab invicem separentur, ita
tarnen, quod, quamdiu simul vixerint ignorarunt, illegitime se
simul habitasse, et tali separatione uxor dotalitio, quod maritus
in contractu matrimonii sibi promisit, non est privanda; immo
sibi dari debet judicio suffragante , contradictione mariti vel
heredum qualibet non obstante. (Sic sententiatum est in
C lirem si r -).
189. Quando dotalitium sit solven du m. (H. 47*.
A. 18. 6. B. 22\ I.e. 8\ 24. D. 44\ 3. K. 137«. 3.) Senten-
tiatum est in Redisch: Cum dotalitium aequipolleat praetio cor-
') Fehlt ii! H D. A. blos W. ') fehlt in H.
95
pore (leservilo : eodem die, qno matrimonium carnali copnla fuerit
consumaliim, est juxla forniam promissi plenarie persolvendum ^).
190. Dotalitiumin rebus rnobilibus fieri polest.
(H. 47«. A. 18. 7. B. 22^ 2. C. 9«. 1. D. U\ U K. 137\ 4.)
Non oportet, sicut aliqua jura voliinl municipalia, quod dota-
litium lantum ostendatur in terra, hoc est, in hereditatibus alfi-
xis terrae ; immo si promissum est simpliciter in prompta pe-
cunia, vel bonis aliis rnobilibus, ostendi potest.
191. De dotalitio uxor est prius certificanda,
quam mar itus. (H. 47^ A. 18.8.B. 22^ 2. C. 9^ 2.D.45«. 1.
K. 137^ 5.) Civibus de Thuschnawic sentenliatum est: Si
mulier viro promiserit X et vir econtra mulieri XX marcas;
mulier ad requisitionem viri non est cogenda, quod suum pro-
missum impleat, nisi prius, si petit de promisso viri, fuerit se-
curata.
192. In dotalitio bona mariti prius sunt ven-
denda, quam uxoris. (H. 47. A. 18. 9. B. 22\ 23. C.
9^ 3. D. 45«. 2. K. 137«. 6.) Sentenliatum est in Pra-
czaw: Si vir et mulier in contractu malrimonii res immobi-
les vel absolute vel sub conditione dotis ad invicem compor-
tent; vir urgente necessitate prius bona propria, quam uxoris
bona in denarios debet convertere pleno jure. Sexui enim mu-
liebri circa hujusmodi tamquam fragiliori potius est providen-
dum ; bonorum etiam acquisitio viro est facilior, quam mulieri,
et insuper victum hostiatim mendicando quaerere mulieri vere-
cundius est et gravius, quam sit viro.
193. Propter dotalitium uxor non est d o-
mina rerum. (H. 47^ A 18. 10. B. 22«. 4. C. 10«. 4. D.
45«. 3. K. 137''. 1.) Ad interrogationem civium in Chremsir
sentenliatum est: quod soluto conjugum utriusque dotali-
tio, mulieris amici virum de jure non possunt artare, quod
caveat, ne dotalitium deficiat et minuatur. Est enim vir tarn
mulieris quam dotalilii dominus et rector, polens cum ipso
emendo, vendendo ac modis aliis, quibus casus fortuiti sunt ad-
mixti , sibi et uxori vitae necessaria conquirere , sicut placet ;
tamen si manifeste bonorum diiapidator et inutilis est consum-
tor, tunc ad petilionem mulieris vel nmicorum ejus jurati,
quorum interest, inutilia corrigere, possunt talem defectum inter-
ciperCj et virum super eo corripere, sicut videlur expedire.
') Hier ist in der IIs. W. der Absatz D. 45». 3 „dotalitium cansa"
eingereiht.
90
P.M. Doliililid (| II n imI () (| II (.' de J IM* c :i I i (| ii i d d c-
ritit. (II. 17''. A. IS. II. |{. •>2\ \.i'. H)\ r>. I). I.'j'' 1. K.
f.'^7''.2.) SciiltMiliuliiiii est in loii.silio (iviliitis: (|iiniitu miniiK
iixor dl' siia doU* niarilo dedcril ., Uiiilo iniiiiis po.sl tnorlcin
iiiiirili de didc sil)i proitii.ssu |)(rn)M('l ip.so jure.
ID."). .S i pro d <) I ii I i ( i (> iiercdilu.s riicrit o I) I i-
iji. lu. (II. I7^ A. 18. 12. IJ. 22". -1. C. lO'.O. I). 15'-. 2. K.
IMT'*. ',].) A jiMiitis de II 11 lein ') scniciilialiini o.sl: Si uniis coii-
jii<riiiii pru doliililio., in bonis nioinlihns proniisso^ «dleri lierc-
diUitcin (>l)li(>!ir(' voIik rit ; non o()()rl(;t., qiiod illain ."^ii-nl in dc-
hilis i()iniminil)us licii ooiisiicvil , |)('r iinnuni t'l dirni servet:
iniino |)riiiu) die ()l)lii>uliünis, inslanle necessilate, polest ca ven-
dilioiii exponere, vcl in denarios convcrtere inodi.s aliis quibiis-
riiin(pie.
19 0. 1) o l a 1 i I i II ni hercdilariiim u x o r i traditum
polest ex n e c e s s i t a l e per m a r i t u m ad l e in p u s e x-
poni. (IL 48«. A. 18. 12. C. 10«. 8. D. 45\ 3. K. 137^ 4.)
SenlenliaUiin esl juialis in Rediscli; Si marilus nxori legi-
time agriini vel aliain liereditalem coram judice et juralis no-
mine dotalilii libere dat et assignat, et tandem ex inforlunio,
non ludo taxillorum , non crapula, non negligentia , videlicet
quod laboribiis non intendal, sed oliosam vilam ducat, non
bonorum dissii)atione nee alio quovis inhoneslo modo ad tantam
deveniat inopiam, quod se et uxorem de mendiiilale non valeal
supportare: licilum est, sibi dolalitium ipsum uxoris reclania-
tione non obstante, ad tempus pro pecunia exponere, cum
qua laborando victus sibi et uxori necessilalem oblineal et
amiclus.
197. Dolalitium hereditarium uxori traditum
postea, nisi consentiat, creditoribus obligari
non polest. (H. 48^ A. 18. 14. B. 22^5. D. 4G^ 1. K. 138^
1 .) M a t u s s i u s d e T i s s c li n 0 w i c z, c i v i s B r u n n e n s i s, cum
distortam et inordinalam aiiquanlo tempore ludis laxillorum,
commessalionibus et ebrielatibus die nocluque insistens vilam
duxisset : ad conscientiam reversus, non coactus coram judicio
resignavil libere uxori suae domum suam per ipsam ralione do-
talilii heredilarie possidendam. . Et quia ante resignalionem
talem pueros cum eadem uxore babuit , et post resignalionem
apud diversos credilores debila mulliplicia coidraxit: creditores
') llülyii D.
97
ipsi pro se scnttMitiari peliverunt, cum Matussius cum uxore
de bonis eorum, quae ipsis mutuaverint de victu et amiclu, sibi
providerint, ipseque Matussius praedictus domui tamquam
hospes et dominus in solvendis collectis et sufferendis oneri-
bus civitatis praefuerit: utrum de venditione domus, non ob-
stanle resignatione, non debeant de suis debitis expediri. Uxor
vero Matussii petivit simpliciter se circa jus dotalitii conser-
vari. Super quo sententiatum fuit, quod uxor Matussii
domum sibi pro dolalitio resignatam, quamvis pueros cum M a-
tussio habuerit, quamvis etiam debita , quibus vir praefatus
impulsabatur, cum ipso expenderit, hereditarie debeat possidere,
nee Matussii seu mariti praefati , nee heredum suorum ante
vel post resignationem habitorum contradictio ipsam in dictae
domus possessione, nisi ei voluntarie renunciaverit, aliqualiter
poterit secundum justitiam impedire : Matussius enim juri,
quod super domum, quantum ad dominium habuit, per resigna-
tionem cessit.
198. Quod dotalitium quandoque super here-
ditate absolute datur, et quandoque in futurum
promittitur et secundum hoc quandoque praece-
dit debita, et quandoque sequitur. (H. iS"*. A. 18.
15,B. 22\ 1. C. 9^9-10. D. 46^ 2. K. 138^ 2,) Sen tentia-
tum estin Gostel: Si uxori per maritum vice dotis hereditas no-
minata coram judicio publice tradila fuerit; et assignata illa
per creditores, sibi postea non poterit decerlari. Si autem
vir in genere uxori sub bis verbis dotem promittat: Post mortem
meam de bonis , quae relinquero tantam summam habebis et
insuper tempore vitae rationabiliter bonis negotiationibus et acti-
bus insistendo debita contrahat; multum esset absurdum, si
dos hujusmodi solutionem taliura deberet excludere debitorum.
Est enim generale in jure, quod creditor est heres principa-
lis; consonat etiam aequitati, quod uxor et heredes succeden-
tes mortuis debita solvant eorundem.
199. Dotalitium quandoque transit ad succes-
sores. (H.A. 18. 16. B. 22 ^ 2. C.9^ ll.D. 46M.K. 138 M.)
In Gurde *) vir sexagenarius , postquam de tribus uxoribus
pueros generasset, et ipsos data unicuique juxta suam facul-
tatem dote matrimonio tradidisset : ad quarlas transiens nup-
tias, puellam, cui nominatim promisit dotalitium, in uxorem
') Gurday D. in villa quadam prope Brodam hungaricalem W.
7
i)8
(luxit, qiinni tandcni sine proli; rdiii(|iu>iis Icslumento iiori facfo
Mihilo t'\s|>irn\ it ; lixor Ncro posica Iratisaclis ali(|ii()l liclxlo-
iiuulis Ilona per niariliiiii (iiiiiii^sa rc^ciis^ .siiiiililtT iiitcslata de-
cessit. (jnacritiir cr^u primo: utruin bona talia ad fratres ute-
rinos ejusdrin lixoris, (pios rclicjnil, vel ad pueros, (jiio.s iiia-
rilus ex priinis Iriluis uxorihiis «rencravit, licrcditarie dcheaiil p(;r-
tiiuTc; et stHUiido : (pio jure uxor ipsa (cmjiore snae viduilalis
bona possederit supra dicta. Super (piibus difliniliim i'uit ad
priniuni : (juod bona hiijustnodi ad pueros inarili suul iieredita-
rie devoluta^ IVatribus (auieii uxoris delieiil ipsi pueri (l(; bouis
talibus dotalilium, per patren» eoruni sibi promissuui , iiile«rra-
liler expedire.
Ad secundum aulem diclum fuit, quod uxor iUis septima-
nis, quibus iii viduitate vixit, non laniqnani vera douiiiia, sed
polius taniquani tutrix bona tenuit per maritum dimissa.
Utruni autem per dotalilium impedialur hereditaria suc-
cessio teslamentaliler procedens, quaere inferius sub tilulis de
heredilalibus.
200. Dotalitium quandoque per uxorem dari
vel legari potest aliis. (H. 48\ A. 18. 17. B. 22'. 3.
C. 10«. 12. D. 46^2. K. 138^ 2.) Vidua quaedam in Cbrem-
sir puellae, quam fdio suo dedit uxorem, domum, quam inha-
bitaverat, Iradidit vice dotis; mortuis itaque vidua cum filio,
uxor cum diem concludere deberet extremum, domum sibi do-
tatam patri suo libere dedit ^ quam quidem domum cum impe-
tant tres nepotes viduae pracscriptae: quaeritur, quid sit juris
in hoc casu. Super quo responsum est: Quod domus,
postquam puellae data fuit in dotalitium, ejus fuit, et de ipsa
marito mortuo disponere potuit, ut volebat.
201. Quando dotalitium et quando portionem
hereditariam mulier percipiat. (H. 49«. A. 18. 18.
B. 23«. 1. C. 9M3. D. 46^ 3. K. 138\ 3.) Vir quidam in
Budespicz res habens et heredes, viduam heredibus caren-
tem, agrum ad XX marcas taxatum nomine dotis sibi promit-
tens, duxit in uxorem ; eo itaque mortuo intestato mulier pelit
tertiam partem bonorum per ipsum relictorum. Privigni autem
sui quaerunt, cum pater eorum ex noverca ipsorum pueros non
genuerit: ulrum in sola dote sibi promissa non debeat conlen-
tari. Item jurati de Budespicz petiverunt informari, utrum dos
mariti major esse debeat, quam uxoris vel econverso. Super
quorum primo responsum fuit, quod allegatio privignorum ra-
tionabilis et justa est: unde mulier in dotalitio sibi promisso.
99
quod in gencralione liliorum non est exlinctum , dehet esse
contenta. Ad sccundum vero dictum fuit, quod proinissio do-
talilii est arbilraiia, secundum voluntatem promittentis possibi-
liter niinui vel augeri : consuevit tarnen frequenter maritus iii
parte tertia plus uxori pro dote promittere, quam econtra solet;
et secundum istani consuetudinem , quasi communiter approba-
lam, quando dos unius conjugum nominatim est expressa, debet
dos alterius, si est dubia, moderari.
202. De dotalitio, quod potest obtineri per
mulierem ipso jure. (H. 49^ A. 18. 19. B. 23«. 2. C. 9\ 4.
D. 47*. l.K. 139''. 1.) Cives de Chrisans scripserunt sie:
Quaedam puella marilum duxit legitimum, qui duas marcas gros-
sorum nomine dotalitii sibi promisit, pro quibus marcis sibi
dandis alii duo de nostris concivibus fidejusserunt , quos dicta
puella coram judicio pro eis impetivit, obligans se ad proban-
dum tarn fidejussionem, quam promissionem per testes idoneos,
qui nuptiales homines dicuntur , hoc est vulgariter dicendo
,,Rinklewt ^) oder Heura thlewt." Pars vero adversa
de fidejussione negans obligat se ad suarn negativam verifi-
caiidum et similiter per testes nuptiales ostendendum, quod ipsi
puellae nihil promiserit, nee pro aliquo dotalitio fidejusserit, ad
eandem petens, tamen hoc pro se sententiari: utrum res suas
per testes non debeat melius defendere, quam sibi possint per
aliquem decertari. Petimus ergo iuformari, cujus partis testes
sunt potius audiendi. Quibus responsum fuit sie: quod
testes puellae de sua parte ad tractatum matrimonium electi et
vocali potius sunt audiendi, quam testes fidejussorum, per quos
puellae quaerimoniam evadere vellent.
Cum enim puella agat de dotalitio, quod respondet praetio
suo corpore deservito pinguius jus sibi competit ad fidejussores,
quos impetit per testes convincendum , quam eis competat ad
se defendendum.
203. De dotalitio, quod potest obtineri per
virum. (H. 49. A. 18.20. C. 9^ 15. D. 47\ 2. K. 139^ 2.)
Cives de Chremsir scripserunt sie: Quidam noster concivis
dives existens quandam mulierem pauperem de villa duxit in
uxorem, ex qua duos pueros generavit ; tandem marito mortuo
mulier eadem de villa quemdam alium virum duxit, qui dictos
pueros, datis eis pro parte sua quibusdam agris, a se alienavit,
') Trinkleut D. Binkleiit A. K.
KM)
(loiniirn uiilcm, qune piitris piicroriiiii praemortui murili uxoris
smio rucral, mmkIciis, iiiiiuiiin iixon? ii civilult! nostra in villam,
undo Nciu'ial, ad raciriKliiiii iliidciu rcsidcnliaiii sc rcccpil. Modo
piicri i|)si , quia iiialcr eorum nii^^ravit n sacculo iin])('tente9
domuin |)er Nilricmii eorum vciidilain, coram nol)is 'in jndicio
suani ])r()|)()sniTniit (luacriinoniarn sni) liis vcri)is: Doniinc judex,
con(iiuuMiinus de vilrico noslro, (piod ipse doinuni ex labore
pulris noslri comparalam, el ad nos jure heredilario perlinentem,
iicc sil)i per nos eorani judieio resi<rnalam, sine noslro scilu
et voliinlate ad nianus vendidil alienas, el petinius nobis jii-
slilialiler dietari: cum in aelale juvenili fnerimus et ad reela-
niandnm dictae domns venditionem annos discretionis non lia-
biierinius, sicut nee adluic liabemus, cum unus nosirum sit in
anno IX'\^ et aller in VI",, et niater noslra jani morlua in
domum eandeni de villa, cum pauper esset per palrem nosirum
in uxoreni recepla fucrit et ducla , quae si adhuc vixisset la-
cuissemus, nee domus venditionem reclamassemus sperantes,
quod fide malernali nos resj)exisset: utrum dicla venditio non
debeat relrocedere, et ipsa domus ad nos sicut ad veros he-
redes redire. Ad quam quaerimoniam vitricus sie respondit:
Domine judex, fateor me dictam domum vendidisse, quia ipsa
mihi per uxorem meam, jam mortuam, cui XV marcas dotavi,
nomine dolalitii fuit assignata et dotata, quod probare volo per
tot scabinos et juralos , quot ad jus meum habere debeo , et
peto pro me sentenliari : utrum ad talem probationem non de-
beam admitli , cum sine impedimento facta venditione de civi-
tate Chremsir ad villam exiverim, nee per diclos privignos
nieos aliqua fuerit quaestio mihi mota. Super quo casu sie
sentenliatum fuit: Si vitricus puerorum demonstrabit per juratos
sicut se probaturum obligavit , quod domus per uxorem est
sibi pro dotalitio data, ipse utetur.
204. Dotis solutio est tamen uxori facienda.
(H 50^ A. 18. 21. B. 23«. 3. C. 9M6. D. 47^ 1. K. 139M.) In
Chremsir Petrus (ilio suo Heinrico *) puellam, Mar ga-
re tham nomine, fdiam alterius civis ibidem, pelivit in conju-
gium copulari, nomine dotis eidem macellum prominens. Modo
defunctis Petro et Heinrico Margaretha nurus agit in
socrum suam viduam pro macello sibi ratione dotalitii pro-
misso, obligans se ad verificandum promissum dotale per testes
') Stephano A. B. K.
101
idoneos, quosdam juratos et quosdam communes homines, qui
interfuerunt contraclui nuptiali. Socrus autem promissum non
negans dicit: Quia Petrus vir ejus ante annos aliquot patri
Margarethae pro macello dotali pecuniam, in qua conten-
tabatur, numeravit et solvit, quod simililer per testes tarn ju-
ratos , quam non juratos nititur declarare» Quaeritur ergo,
cujus partis testes sint aliis praeferendi. Super quo diffi-
nitum est: quod testes, quos vult socrus statuere de dote
soluta, sunt audiendi, et districte sub virtute juramenti prae-
standi, corporaliter interrogandi : si Margaret ha praesens
fuerit , cum pater ejus numeratam pecuniam pro macello sibi
in dolem promisso suscepit, et si voluntarium ejus ad hoc con-
sensum nee prece, minis nee metu inducta praebuit, et si sie
testabuntur: hoc faciet pro socru, quod nurus quaerimoniam de-
clinabit. Et hie collige, quod solutio dotis est tantum uxori
facienda et quod ipsa sola a dotalitio et ejus promisso maritum
liberum reddere potest et solutum.
205. Ad dotem solvendam etiam heredes obli-
gantur. (H. 50^ A. 18. 22.B. 23^ 1. C. 9^ 17. D. 48 ^ 1. K.
140^. 1.) Sententiatum est ad loca diversa. Ex quo per
matrimonium filia emancipatur et transit a patria potestate: si
pater nomine filiae dotem promiserit et ipsam ante nuptias
emancipaverit: non tollitur promissio, si pater moriatur, quia
nihilominus heredes ejus ex promissione obligati permanebunt.
206. Dotis promissio bonam fidem habere
debet. (H. 50^A. 18. 23. B. 23^1.0. 9^ 18. D. 48« . 2.
K. 140". 2.) Dotis promissio, si metu vel vi extorta fuerit,
inutilis est: cum dos ex libera proficisci debeat voluntate. Sic
sententiatum est in K u 1 y n *) cum Petrus ^) cognatam suam cui-
dam rustico diviti tradidisset et eum postea ad promittendum
dotalitium compulisset.
207. Dos non potest in fraudem creditorum
promitti. (II. 50^ A. 18. 24. B. 23\ 1. a9^ 19. D. 48\ 3.
K. 140'', 3.) Sententiatum est in BudespiczrSi pater debi-
tis involutus ad fraudandum creditores filiao dotem promittit,
promissio vigorem non habet. Licet etiam ante matrimonium
et post nuptiis jani completis, dos promitti possit : tamen, si
de tali posteriori promissione dotis creditores patri promittenti
instantiam fecerint: testes idoneos statuet, qui corporali jura-
•) Heinrichs A. B. 1(. ^) Schercze A. B. K.
iO*4
mciito comprchendcnt, qiiod dos hujiisniodi iion sil in ipsorum
fruiidein nliqualiter prociiruta.
I'^ l s i in i I i l (• r i ii I c 1 1 i c;- r ii d u m est do dehitis ; nam
qiiaeciim(|m' in riandcni crtMlilornin »lieniila Inerint, »clioiic rcvoia-
toriu repeleiitur; undc, si praediiiin dolalu iiiinori pretio, qnum
vulcal, vcndiilur, creditor ipsuni pro eodein prelio conseqneltir.
207''. Dolalilii causa tertiam partcm nlensi-
liiim uxorniarilo morluo ol)linet. (Allein I). 45". 3.)
Senlentiatum estin Gostel, qnod ex quo dolalilium aequi-
pollol prelio corpore deservilo , indilale et pleiiarie est per-
solvenduni. Insn|)er singiila veslinicnta cl clenodi«, qnihns nxor
in vita, vivenlc marilo usa est et in corpore gessil, ohlinehit.
Item ertiam parteni omniuin suppelleclilium et utensilium ad
ornaluin tel necessilaleni mense et lliori perlinenliiirn , exceptis
vasis et exeniis arg^enleis, exciusis eliain quibusliliel armis et
equis, personam viri duinlaxat concernentibus, de quibus nuUa
portio est uxori conferenda.
Capituluin de aedificiis.
208. De aedificiis et novis locationibus seu
plantationibus. (II. 50\ A. 19 1. B. 23^ 2. D. 48\ 1.
K. 141''.1.) De C brems i r *) jurati petentes informari de novis
villariim locationibus et arborum plantationibus, i n s t r u c t i
sunt de subscriptis. Primo: qnod signatis areis quilibet fun-
dainentuin ponat vicino suo praesente et vidente, et similiter
metas agrorum faciat de scitu vicini sui. Item curiam domus
muniat et pacificet; alioqiiin damnum, quod ex tali negligentia
per ipsius pecora vicino suo in segetibus, oleribus et consimi-
libus factum fuerit, ipse solvet; damnum vero, quod ex aliis
pecoribus in curia sua, quam sepe non firmavit, sibi accide-
rit, sustinebit. Item sepem faciens ramos virgarum ad curiam
vicini non vertet. Item fornaces et ignis conservatoria, cloacae
et stabula ad impinguandum porcos facta, spatio trium pedum
cum dimidio a sepibus locentur. Item locus, ignis argilla, ta-
liter liniatur, ne scintillae volent in curiam vicini sui in damnum.
Item cloaca fodi debet in curia propria et sub terra ad cu-
riam vicini non duci. Item arbores hortoriim in tanto spatio
plantentur a sepe, ne rami ultra ipsam dependentes horlum vi-
cini splendore solis privent et obumbrent: quia, si hoc con-
') De Chrisans D.
103
tingat, fructus eorumdem ramorum cum vicino, cujus hortum
obumbrant, dividantur, vel per dominum arborum, si vicinus
carere voluerit, praescindantur.
Item fabri, pistores et consimiles mechanici, qui in exer-
cendis laboribus suis igne frequenler utuntur, fumum ejusdem
ignis in fumario, seu aedificio ad hoc specialiter facto, extra
tectum in aerem deducere debent, ne sub tectum in latum dif-
fusus vicinis incommodum faciens, eos inquietet.
Item locans novam villam polest hominibus aliunde ve-
nientibus hereditates in tali villa assignare, quamvis bona talia
ad eosdem non sint homines hereditarie devoluta. Sed tamen,
nee idem locans, nee dominus villae, nee locati in villam pos-
sunt pro eorum voluntate in praejudicium communis juris terrae
jus novum sibi creare seu statuere, imo debent se subjicere
alicui juri communi et approbato, quo ipsis vicinae villae ce-
terae sunt subjectae.
209. Aedificia nova contra pr ohibi ti o nem ju-
dicis et juratorum non sunt facienda. (H. 51^. A.
19. 2. B. 24^ 1. C. 9^ 20. D. 48^ 2. K. 142^ 1.) Cum
inter duos vicinos de Chrisans, quorum unus emerat domum
quamdam judicis ibidem, multiplex quaestio longo tempore ver-
teretur: jurati ejusdem oppidi Chrisans instructi sunt:
quod, quidquid post inhibilionem novi aedificii construitur, de-
slrui debet. Tanta est enim vis prohibitionis judicis et jura-
torum, quod ante licentiam nulli licet contra eam venire. Item
prohibitio aedificii fieri debet in ipso opere, et non tantum ipsi
domino, sed etiam illis, qui in opere construunt; et quidquid
aliquis pendenle prohibitione construxerit, hoc debet propriis
expensis destruere. Et licet aliquis possit prohiberi, quod novum
opus non faciat, rarum tamen est, quod prohibeatur, quod non
reficiat antiquum. Item si aedificetur in via communi et in
publica, quilibet potest denunciare judici, quod prohibeat. Item
omnis aedificans potest terram, arenam, argillam, vel quidquid
talium est, in plateam et viam publicam, donec aedificet, statuere
vel ponere contradictione vicinorum qualibet quiescente.
210. De aedificandis merdatoriis et coquinis.
(H. 5P. A. 19. 3. C. 9^ 21. D 49«. 1. K. 142»». 1.) Ni-
co l a u s, cum J 0 a n n e m vicinum suum prohiberet aedificare cloa-
cam intra spatium trium pedum cum dimidio a muro suo : s e n-
tentiatum est sie: licet a sepe non linita, vel pariete ligneo,
cloaca in spatio trium pedum cum dimidio sit locanda ; tamen a
sepe ex utraque parte argillata admitti potest, ubi arlae sunt areae,
104
quod cloucH (riuni pfdiiin spntiu rudiutiir, u niuro vero trium
peduin spisso , si |)iiviilM iimraliir in Kpis.silndiiie loriiiiliidiiiiu
lutcris cum diiiiidio; lioo noii csl in «rliy urcis [)roliil)cii(Iuin.
211. De merdutoriis et con s i mil ib iis. ( A.
19. 4. B. 21". 2. C. 9^ 1. I). \{)\2. K. 142^ 2.) üimmvis
liomo in tcrritorio siio a liinilibiis viriiii in spntio triiiin pculniii
cum dimidio cloiKam {lossil fodcrc - himcii , .si anij)liim liul)cl
curiam, cum ponere polest, ulii et sihi eomix'lcns et vicino
minus nociva sil. Delnüil onim vicini et de diimnis jid invieem
sibij prout possunl, cavere et muluis |)rom()lionibus sc prosequi.
Unde cum in Cbrisans*) vicinus circa parietem convicini sui,
ubi aj)!iorem pro mensa sua locum liabebat , cloacam ponere
voluissel ; senlentiatum fuit: quod jure ad lioc esset
probibendus et quod in alio loco inlVa sepla sua , quem bene
habere poterat, cloacam conslruere deberet eandem.
212. De aedificiis quantum ad altum et pro-
fundum et parictum reforma tion e m. (H. 51''. A.
19. 5. B. 24\ 3. C. 9^ 2. D. 49^ 3. K. 142^ 3.) Cum
Ulricus de cellario suo sub terram, sub viam plateae publi-
cam lapidibus stratam pro potu aeslivo , tempore infrigidando
federe voluisset, et per juralos boc faccre proliibilus fuisset: in
medio dicti cellarii commodum lateribus testudineis in profun-
ditate notabili ad cavendum incendiorum pcricula conslruere
coepit. Quod vicinus ejus percipicns, ipsum in causam Iraxit,
allegans, quod ex tali structura domus ejus, sub cujus funda-
mento foderet, ruinam minarelur. Quare pelivit, Ulricum rigore
juris compelli, desislere ab inceptis. Contra quod Ulricus pe-
tivit, se in eo jure conservari , quo quilibet homo in bonis
suis sine nocumento vicini in altum et in profundum aedificat,
quidquid sibi placet. Jurati ergo perspecto aedificio vicini in-
venerunt, quod structura, quam faceret , parietibus vicini non
obesset, quia in debita distanlia ülr i c u s fuudamenlum suum a
parietibus vicini fodit, unde sentenlialum est pro eo ; et ex hoc
Golligitur, quod homo in bonis suis supra aerem et sublus in
terram habet licenliam construendi ; etiam fontem , cloacam et
alia, quae suis viderit necessitatibus expedire. Tarnen in struclu-
ris, quae ad certos deputantur usus, et fiunt in medio foro,
vel alibi, in territorio communi, sicut sunt macelia, scamna
panis, instilae et alia consimilia, est tanlum illa profunditas et
') ChrettiDJr D.
105
altitudo servanda, qiiae ab antiquo servari consiievil. Parietem
in medio aedificiorum vel curiarum ulerque vicinus reparabit;
si autem uno petente alter reparafionem contradixerit, tunc re-
parans parietem eo solus iitetur et alter, nisi novum pro suis
construat parietem usibus , non habet jus utendi pariele vicini,
nisi licentiam obtineat ab eodem. Unde, quamvis paries fuerit
communis utrique vicino , tarnen ille, qui monitus ipsum refor-
mare tempestive, cum indiguit, neglexit : jus utendi, quod prius
habuit, de celero non habebit; et hoc jus tantum durat pro
tempore parietis, eo enim ruente, si ille, qui prius reparationem
facere non curavit, paratus sit, cum vicino, alium parietem in-
staurare, acquirit sibi iterum, quo ad usum parietis jus anti-
quum. Item si facto incendio vel alia vastitate de parietibus
inter vicinas domos fruendis dubitatum fuerit, mandabitur cui-
libet hospiti, quod intrando domum ad dextris parietem pro se
et vicino faciat communem, nisi aliqui vicini malint duos parie-
tes in medio eorum facere.
213. De aedificiis quantum ad arearum extre-
marum mensurationem etpacis confirmationem
in specie. (H. 52^ A. 19. 6. B. 24^ 3. C. 9\ 3. D.
50". 1. K 143^ 1.) Rustici diversarum villarum
sunt instructi: Cum in plantationibus novellis arearum,
hortorum, vinearum, ag-rorum et aliarum hereditatum spalia seu
limites mensurantur, ad distributiones funiculo dividuntur 5
consuetum est, quod illi, cui cedit hereditas in acie extremita-
tis sila, plus datur de spatio, quam alteri in medio residenli,
et hoc isla de causa, quia transeuntes aciem in equis et cur-
ribus magis hereditates easdem laedunt , metas et munitiones
ipsarum.rumpentes, spatium earum continue taliter minorando,
propter dictam tarnen majorem amplitudinem in acie residentes,
sepes, fossata seu alia monumenta , quibus se et vicinos suos
versus campos et extremitates pacificent, construere tene-
buntur. Si autem non percipiunt plus de spatio, quam eorum
vicini, tunc de dicta pacificatione merito supportantur, imo vel
quilibet vicinus se ipsum pacificet, vel pacem communem in ex-
tremitate bursa seu pecunia faciant de communi.
214. De aedificiis antiquis ruinamminantibus.
(H. 52\ A. 19. 7. B. 24\ 3. C. QK 4. D. 50^. 2. K. 143^ 2.)
Prout supra continetur de damnis , sie et in hoc casu multis
interrogationibus responsum est, quod quivullagere deruinosis ae-
dificiis, de quibus sibi damnum fieri timet, debet propter pro-
teslalionem de damno futuro ante actionem interponere. Isla
IO(i
i'niin actio prospirit (Inmiiiim noiidiirii ractnrii^ cum cetcnu; actio-
lies ad (iainna ^ (|iia(' coiitinircniiil rerarcieinia pcrliiicunt, nisi
protcslalio proicssi'iil, liac aclioiie api iioii |)olost.
215. 1) 0 a (mH r i c i i s (| ii u n t u m u d I u c e ni et p a-
rieles. (II. 52'. A. I»). H. B. 24>. 4. C. 9''. 5. I). 50-. 3.
K 143". 2.) S eil I 0 II t i a tu 111 es t (in jiidicio civitatis), (jiiod ad
plalcas coiiiiiiiiiu's de doiiiihns pro liice rapiciida IV'iicsIrae lieri
|)ussiiii( ., sed per viciiiiiiii in ciiriaiii ullcrius viciiii lieri noii
possunt. Uiide etiani talein iiicem vicinus vicino obstriiere potest
suis acdiliciis ipso jure. Item eos, qui jus iinniiltendi iuminis
non liabuerunt, aperto pariete coniniuni nullo jure feiiestras
iiiiinitterc potesl. 1 1 e in parietein, (pii naturali ralioiie comniii-
nis est, alter vicinoruin deslruendij cum reliciendi jus non habet,
quia non sohis dominus est. Item cum illo, qui extollendo
übslruat viciiii aedes, quibus non servit, nuUa compelit actio,
quia nulli facit injuriam, qui ulitur jure suo. Item qui lumi-
nibus vicinoruin suorum nocere, aliudne quid tacere contra
modum eorum velit, sciat, se formam et slatum antiquorum aedi-
fieiorum cuslodire debere. Cetera de aedificiis quaere
supra sub titulo de aqua pluviali in aedificiis urbanis et
postea sub titulis de damnis, et inferius sub titulis de lumini-
biis, et sub titulis de servitulibus. Sed de agris et metis
agrorum, quaere infra sub tilulo de jure novalium,
Capituluin de electione.
216. De electione officialium civitatis et ju-
dicis. (H. 53^. D. 50''. 1.) OlFiciales , qui communitati
civitatis et judicio serviunt, cujusmodi sunt scriptores,, subju-
dices, budelli, praecones et consiiniles solum jurati debent eli-
gere, statuere, vel deslituere, sicut bono communi vidennt ex-
pedire. OiTiciales autem, quibus per se judex indiget, et quos
pane suo pascit, per se eligit, mutat et staluit , quando suae
picicuerit voluntati. Sic sententiatum est ad Chremsir, Re-
disch, Brodam Ungaricalem, Gosteletad alia loca diversa.
Capituluin de eitiendis.
217. De einend is, et primo de modo recipiendi
emendas. (H. bS\ A. 20. 1. B. 24\ 5. C. 9\ 7. D. 50^. 2. K.
143''. 1.) Judex non debet statim finito judicio reum, si tamen
certus est, vel cautione fidejussoria se certificat, pro einenda
107
impignorare, sed dobet eum per dies qualuordecim induciare;
quibus iinitis coram magistro civiiim et alio jurato ac scriptore
judicii debet emendas exigere, et pro exactis, si non solvuntur,
impignorare, et partem earum, qiiae civitatis est, magistro ci-
vium, vel illi, quem jurati ad hoc conslituerint , praesentare.
Scriptor quoque judicii debet dictam partem civitatis diligenter
conscribere, et per mensem, vel quandocunque novus statuitur
magister civium, juratis rationem reddere de perceptis ^).
218. De emendis taxandis sequitur. (H. 53 ^ A.
20. 2. B. 24 ^ 6. C. 9 1'. 8. D. 50 \ 3. K. 1 43 \ 2.) Licet in com-
positione homicidii L talenta ad XXX marcas taxentur, tarnen in aliis
emendis talentum est tanlum pro XX grossorum ^) computandum,
et secundum hoc taxentur plures emendae, quae nomine talen-
torum in legibus ^) originalibus sunt conscriptae. Et nota,
quod in omni emenda est gratia maxime propter Senium vel
foemineum sexum facienda.
219. Quod in omni emenda facienda est gratia.
(Bloss D. 50^. 4. H. 53 ^.) A nti qu um jus civitatis habet,
quod in receptione cujuslibet emendae judex delinquentibus gra-
tiam facere tenetur. In hoc enim imitabitur deum , qui cum
solus sit justus judex remunerat ultra meritum et punit citra
condignum. Et praecipue propter defectum aetatis et sexus in
emendis et poenis justitiae rigor est mansuetudine temperandus.
220. De emendis in gen er e. (H. 53 ^ A. 20. 3. ß.
24\ 7. C. 9^ 9. D. 51 ^ 1. K. 143\ 2.) Qui minis, terroribus,
aut quacunque potentia, seu suggestione conquaerentes, vel con-
quaeri de injuriis et violentiis sibi factis violentes silere com-
pellunt, vel inducunt, et sie judicem suo jure defraudant, illas
emendas, quas jurati magnitudine vel parvitate causarum, de
quibus habebant conquaeri, considerata ipsis imposuerint, solvere
tenebuntur.
221. De emendis dictis „gemachte wand el." (H,
53^ A. 20. 4. B. 24''. 8. C. 9^ 10-13. D. 51 ^ 2. K. 143\ 5.)
Ab antiquo per viginti quatuor, qui praesunt consilio civitatis,
est ordinatum, quod de emendis, quae pro violatione statutorum
propter bonum commune in venditionibus, emtionibus ac inso-
lentiarum quarunicumque correctionibus , et ceteris hujusmodi
causis olim editorum seu in posterum edendorum, a delinquen-
'j A. B. C. K. geben diesen Absatz bloss auszugsweise, im Wesen
völlig übereinstinmiend. ^) Pragensium in D. ^) Juribus in D. C.
tibiis persolvuiitiir , jiidiri, ut nuijurein circa eoruiii uhservu«
tioncm uppotiat (iili^ciititiin , tertia pars dclur. Aliue vero duao
in usiiin civilalis coiivrrliiiiliir. Et vocunlnr tales emciidae in
vulf^ari ,, jj c in a c li l c w a ii d cl" q u i a p r o c c s s ii l e in p o r i s
a consulihus^ pront slatiun civitatis considcraviTiiil, varianlur.
Do (Mnondis aulcin judicialihus, vulneriim et alioruin cxcessuiim,
quae non inutantur, judex percipiet , quanluin ad cum pertinel
ipso jure ').
222. De cm endo antiquitus usilatn, quae vul-
gär i t e r d i c i t u r ^ n a c h y e c z I i c h e in schöpfen fünf
phunt." (H. 35. D. 51". 3.) Jurati de Gayaw pro-
posuerunt sie: In oppido noslro duodccim sunt jurati, et
frequenter pro levi excessu verboruni coram, uno juralo facto,
dominus nostcr requirit ab excedente sexaginta talenta pro
emenda, allegans pro causa, quod de jure post quemlibet ju-
raluin quinque talenta solvi debent pro emenda, sive coram uno,
sive coram multis juratis excessus hujusniodi commitlatur. Peti-
verunl ergo informari et infra. Q u i b u s r e s p o n s u m f u i t, quod
cum gravior sit excessus, coram multis juratis in judicio fac-
tus, vel in consilio , quam alibicunque major emenda pro ex-
cessu verbali in juribus originalibus scripta ad quinque
tantum talenta se extendat, jurati non debent esse proni seu
festini ad imponendam alicui praedictam emendam sexaginta ta-
lentorum. Unde tantum pro gravissimis excessibus factis coram
Omnibus duodecim juratis judicio praesidentibus, vel maniloquium
habentibus emenda praescripta est homini imponenda ; verbi
gratia, si aliquis virum honeslum contumaciter haereticum, tradi-
torem, falsarium, vel alio consimili vitio irretitum dixerit, vel
si aliquis de judice, seu consulibus civitatis turpia et inbonesta
frivole pronuntiaverit, vel in blasphemiam, seu perjurium in
causa, quae honorem alicujus tangit, in judicio vel in inaniloquio
coram omnibus juratis linguam laxare praesumpserit , vel qui
Irina vice pro excessu verboruin leviter emendatus, quarlo velut
incorrigibilis iterum delinquat : talibus et his similibus emenda
imponi poterit praenominata. Nee oportet , quamvis excessus
coram duodecim juratis factus cum sexaginta talentis emendetur,
quia factus coram sex juratis emendetur cum triginta, ita, quod
semper secundum numerum juratorum emenda talentorum per
') A. B. K. C. Kürzer: Quaedain sunt emendae, quae dicuntur
„'gemacht wandet", hacc variantur „id est."
109
numerum quinarium augealur. Imo sufficilj nisi nimis gravis
sit excessus , quod excedens decem talenta solvat pro emenda,
in quibiis judex tertiam partem habebit.
223. Emendas solvet excedens de bonis pro-
priis tantum. (H. 54^ A. 20. 5. B. 25^2. C. 9\ 13. D. 51^
1. K. 143''. 5.) Sententiatum est in Holyn: Quodhomo pro
facto malo seu excessu criminali vita et bonis privatur pro-
priis: sed si res alienas in sua conservatione habuit illis im-
merito privaretur. Item si bomo tarn graviter deliquit, quod
bonis suis per judicem est privandus et si ante delictum apud
alium rem aliquam emit, quam tamen nondum cum denariis
persolverit, tali re per judicem non debet privari, imo illi, apud
quem eam emerat, debet reslitui et secundum justitiam iterum
assignari.
224. Item ad idemsequitur (ibidem). Si vector
in aliquo delinquens res alterius in curru suo ducit, judex
emendas pro tali delicto non de hujusmodi rebus, sed tantum
de rebus recipiet vectoris : et idem fiet in casu consimili.
225. Quandoque pro insolentiis judici non
cedit emenda. (H. 54^ A. 20. 6. B. 25^ 3.C. 9^. 14.D. 52^
l.K. 143^.5.) Sententiatum est in Heynrichs, quod
pro insolentiis verborum in taberna vel alibi factis et statim
sedatis et complanatis, dummodo in praesentia juratorum, quibus
ubique plus, quam ceteris hominibus est parcendum, non fiant,
judici emenda non solvitur ipso jure.
226. Ad idem ratio ne testiu m, qui supportantur
de emendis.(H. 54^A.20. 7.B. 25 ^ 3.C. 9\ 16. D. 52 ^ 2. K.
143''. 5.) Si testes per judicem in eorum fidem et animam in-
terrogati cruce non tacta deponunt, sive pro parte, per quam
sunt producti, sive contra eam dicant, quamvis in verbis caespi-
tent, tamen propter hoc nee ipsi, nee aliqua partium judici
obligabitur in emenda. Sic sententiatum est juratis
in Budespicz.
227. Ad emendas quando rustici dominis non
tenentur. (H. 54». A. 20. 7. B. 25«. 3. C. 9^ 16. D. 52\ 3. K.
143''. 3.) Dominus in Hui ein ^) petivit sibi sententiari, qua
emenda et culpa sibi essent obligati duo rustici, qui agros
quosdam ab eo tenerent, de quibus decem annis st ewram non
solvissent. Cui sententiatum fuit, quod pro tali negli-
gentia nullam emendam seu culpam solvere tenentur. Quia
') Holym D.
iMiin stowra sit quoddam vn^cltiim, sni ((tiiiedain cxactio
nn«^nria et vrxalio c <> in inii ii i cl viiljrjiii iiomiiic dicla ro holen
cl noii vcriis cciisus, ad ij)siu.s soliilioiu^iu solventes pc^r oll'i-
eiales, (juilxis hoc doniiiii toniniiüiitil, eo<>:i et eoin{)elli eoiisuc-
verunt, cl er^o, si slululis lemporibiis, (jnihiis s l e \\ ra sülvebaliir,
dieli nisliei ad soliitionein stewrae iion siinl eoin|)ulsi : cul|>a
dei)et olluialihns et noii iiistieis |)i'iie(iic'tis ini|)iitari.
22H. (j II a n (I o (] n e ii o n e in e ii d a ii t ii r verba jocosc
prolala. (11.54. A. 20. 8. IJ. 2r>''. .'i. C. d\ 17. I). 52«. 4. K.
143''. 5.) Cum d u o jurali in Budespicz in tabcrna cere-
visiae lios|)iti dixissent , quare noliis non dalur cerevisia pro
tritico sicut aliis hominilius non juralis., lios|)es respondit jocose:
Doniiiii, de juiamenlo vestro niliil milii constal, nee inlerfui euiii
jiuastis. (jiiod jurali sibi adseiibenles j)ro vereciindia, quaesi-
venint, qualiler hospes sil pro verbis talibus emcndandus. Super
quo dilTinitum fuit: quod talia verba, sicut sunt ab hos{)ile
jocose prolala, sie a juralis sine emenda pro joco merito de-
bent repulari.
229. Sine emenda verberantur bursicidae et
fures. (H. 54. A. 20. 9. B. 25«. 3. C. 9^ 18. D. 52^ 1. K.
143''. 5.) Locorum diversorum habet consueludo, quod bursi-
cidae celerique nequam homines furla in foro, in plalea, eccle-
siis, balneis, vel alias cominittentes cum in actu rapiuntur, ab
occurrenlibus male traclantur , depilantur ac sine emenda qua-
libet verberantur; sanguis tamen eorum effundi non debet, nisi
habita super eis judiciaria potestate.
230. Sine emenda b ursali vir legitimus cognos-
citsolutam. (H. 54\A. 20. 9.B.2 5«. B.C. 10 \ I.D. 52 ^ 2.
K. 143''. 5.) Virum legitimum si judex cum solula muliere de-
prehenderit , pro eo non obligatur sibi ad emendam. Secus
aulem esset, si cum legitima raperetur; tunc enim ad viri sui
quaerimoniam Judicium suslinebil.
231. Sine emenda incippatur levis persona.
(H. 55^ A. 20.9.B.25^3.C. 10^2.D. 52''. 3. K. 143''. 5.) Ad
interrogationem juratorum de Chrem s senten tia tu m es t: Si
hospes domus levem personam propter suam insolentiam incippari
facit sine licenlia judicis per praeconem non oportet, quod
propter hoc emendam solvat; nam sine jussu talis hospitis praeco
per se levem personam, quam insolentem videril, poterit incippare»
232. Sine emenda concordant partes pro de-
bitis. (H. 55\ A. 20. 9. B. 25^ 3.C. 10^ 30. 52^ 4.K. 143^
5.) Post quaerimoniam et responsionem de debitis factam si
111
actor et reus amicabiliter concordant, vel per se vel per ar-
bitros judex a neutro ipsorum emendas recipiat ipso jure.
233. Pro vulneribus reus etiam quandoque ab-
solvitur ab emendis. (H. 55«. A. 20. 10. B. 25^ 3. C. 10«.
4. D. 52''. 5. K. 143^. 5.) Nullus judex emendas habebit, si reus
actoris quaerimonias etiam in causis criniinalibus rigore juslitiae
jurejurando testibus vel alias deciinabit.
234. Ad emendam nonobliganturjurati, quiin
sententia pronuntianda non concordant. (H. 55«. A.
20. ll.B. 25«, 3. C. 10«. 5. D. 52^ 6. K. 143^50 Burggra-
viusde Hulein petivit informari, quam emendam jurali ex bocme-
ruerunt, quod divisim et non concorditer quamdam sententiam
protulerunt; cum enim ab eis quaereret, per quot testes in-
cusatus pro vulnere suam innocentiam ostendere deberet, qua-
tuor de juratis sententiatum est, quod per tres. Aliis Septem
sententiantibus, quod per quinque testes evadere deberet, Secundo
petivit idem burggravius quae emenda sequatur unum de juratis
ex hoc, quod dupliciter sentenliavit, quemdam enim pro malis
verbis sententiavit, primo cum tribus testibus et secundo cum
duobus digitis in cruce se debere expurgare. Cui responsum
fuit ad primum, quod jurati ex hoc, quod divisim sententiaverunt,
nullius emendae sunt obnoxii. In causis enim, quarum senten-
tias in scriptis non habent , quilibet juratus virtute juramenti
sui deum habens prae oculis , et ad sinistram non declinans,
debet sententiam, quam ratio proprio juri plus concordare sibi
dictaverit pronuntiare. Debet etiam praecipue in talibus sen-
tentiis, per juratos divisim prolatis, illa sententia teneri pro jure,
in qutim major numerus consenserit juratorum. Ad secundum
vero diffinitive sententiatum fuit, quod juratus, qui dupliciter
sententiavit, nullam culpam ex hoc meruit, nee aliquam incidit
in emendam ; quia dato, quod aliquis juratorum in pronuntiando
sententiam primo erraret et postea errorem corrigeret, pro eo
non esset puniendus sed potius commendandus. Ad prudentem
enim pertinet , non solum non errare , imo etiam errorem si
acciderit revocare.
235. Emendam aliam non solvat, quia consilio
rejicitur juratorum. (H. 55^ A. 20. ll.B. 25«. 3. C. 10«.
6. D. 53«. 1. K. 143''. 5.) Si juratus per suos consocios recto-
res consilii de eorum colloquio seu consortio propter causas
nondum in populo promulgatas, sed solis forte scabinis notarias
utputa, quia secreta consilia perdidit , vel aliquid consimile
commisit , aniotus fuerit propter hoc mulctam bursalem non
112
fiolvrt. Pocna cniin rulxnis, qnnm ex tuli siistincl uniotionc hWn
sulViiil pro ciiumk!«. Scd loiiassis secus esset , si publice
voran» jiidiiio vel p()|)iili iiiiillilndine de excessii eonvincereliir,
tnii in idioriiin seaiidaliiin jiiruluriim. Sic s e n tu n tiutu m
est i II (i o s [ e 1.
230. Sine e m e ii d a j u r a l i q u a ii d o (| ii e a 1 1 r i c u n l u r
\eihis ad invicem in consilio. (H. 55'». A. 20. 11. H.
25". 3. C. 10". 7. D. 53". 2. K. IM". 1.) Dum in Gostel juratis
in consilio clauso sedenlihiis lums alleri dixissel, de causa
lociuiiuiir ardua cl vos capile ra|)ulio cojxtIo tacetis, nee con-
siliuni vesirum in medinui prolerlis, quanivis tarnen semper ve-
lilis , (piod secundnui diclaiiien Talionis vestrae, causae singulac
ternunenlur. ()uaesiliiin est, qualiler excessus verborum taüuni
<lebeat eniendari. Super quo dilllniluin l'uit, (|uod jurali se-
dentes in consilio , socialiter sine suspitione super causa qua-
libet, ((uod linc deeidalur debito, secunduni eorum intelligentiain
niore dis|)utanlium pro instanlias et earuni solutiones, ut inqui-
ralur verilas hinc inde verbis se arguentes fideliter ad invicem
loqui debent. Et licet unus alteri verba porrigat aliquantulum
excessiva tarnen non est expediens, quod pro eo poena bursali
puniatur. Imo alii jurali statim verba lalia , ne in scandalum
juratorum murmur in populo gencretur, sapientes ambos prae-
dictos juratos illo prius , qui loquendi moduni excessit verbis,
correpto amicabiliter concordabunt. Secus autem esset, si coram
judicio vel in praesentia multitudinis verba fierent supradicta.
237. Sine emenda jurati quandoque verberant
leves personas. (H. 55^ A. 20. 11. B. 25^ 1. C. 10^ S.D.
53''. l.K. 144^ 1.) In Bisencz cum quaedam levis persona
seu vaga cuidam de juratis obloqueretur verbis ipsum inho-
neslis in taberna coram populo arguens vehementer, juratus
idem gladio non evaginato tres piagas ad caput eidem dedit.
Quaesivit ergo judex, quibus emendis juratus dictas piagas sibi
componere teneatur. Super quo difTinitum fuit; cum judicibus
et juratis ratione ofTiciorum suorum major quam hominibus po-
pularibus reverentia merito debeat exhiberi , cum etiam jura
dictant originalia circa fmem : Si aliquis levis vel inhonesta
persona fuerit verberata , quae hoc ipsum forte sua meruit in-
solentia, si suspectus hoc probare poterit, mettertius hoc viris
credibilibus liber erit a judice et actore ; quod juratus ratione
plagarum dictarum ad emendas judici non tenetur. Debent
tarnen conjurati sui eum super facto tali secrete in eorum
tl3
collo()ulo conipore , quod al) liujnsmodi sibi caveat propter
olficii dignitatein.
238. De emendis magistr orum corrigenliii in
discipulos. (H. 56^ A. 20. 18. B. 25^ 1. C. 10^ 9. D.
53^\ 2. K. 144". 2.) Ad intcrrogalionem juratorum de Chrem-
sir responsum est in consilio , quod magister discipulo causa
infonnationis et discipünae duodecim piagas cum virga vel cum
manu dare potest. Si autem ad efFusionem sanguinis aliter
quam cum virga, exceptis naribus, quae faciliter ad fluxum san-
guinis provocantur, ipsum percusserit vel percutiendo ipsum inter-
fecerit, amicis et judici satisfaciat in emenda.
239. De emen dis pistorum in debita quantitate
panis excedentium. (H. 56 ^ D. 53 ^ 3. A. 20. 47.)
Licet magislri pistorum ad consilium juratorum deduxerint, quod
secundum antiquam consuetudinem pistori debitam quantitatcm
in pistando non servanti solum die dominico de mensa in foro
XXXVI parvorum denariorum panis pro emenda recipiendus, et
in hospitale pauperibns sit mittendus, ista consuetudine sicut
corruptela in posterum abolita jurati sententiaverunt,
quod etiam pro communi bono pauperum omni die judex et
jurati cum necessitas exigit, possunt et debent panem, debitam
quantitatem non babentem de mensis pistorum, vel alias ubi
venditur, tollere et inter mendicos distribuere, et insuper pi-
stores, si excedentes pro emendam septuaginta duorum par-
vorum denariorum vel graviorem vel minorem secundum quod
decreverint ad servandum forum debitum coartare. (Item septua-
ginta duo parvi denarii faciunt sex grossos, pro quoiibet enim
grosso XII denarios computando.) *)
240. De emendis magistrorum operum mecba-
nicorum. (H. 56". D. 53''.) Juralide Chremsir scripse-
runt sie: Oi^i<l*in^ juratus magister pistorium in foro publice
ad inlerrogalionem judicis coram duobus scabinis fassus est,
panem, qui vendebatur, nee debili valoris nee debitae quanti-
talis esse. Postea vero in consilio, praesentibus Omnibus sca-
binis, iterum ad intcrrogationem judicis, prima confessione af-
firmativa in negativam mutata, dixit : quod panis idem debiti
valoris et debitae quantitatis esset. Judex vero non commune
bonum, sed proprium quaerens lucrum pauperibus pistoribus vio-
lentiam inferre voluit. Quaerimus ergo qualiter praescriptus
magister pistorum pro excessu praebabito sit corrigendus. O'"-
'j F.'hll in W.
M i
Imi s r (* s |M) II > Hill fuit, (jikmI rnn^islcr pistoriirii iih oll'icid
intiiriüti'rii dcUct dcponj, miiiii(|ii;mii ihI ipsinii in {»o.stcnini ii:>.sii-
nicndiis. Ciiin ciiiiu vcriin proiiriii prinio |)r() lovcrKlii jiisliliii
odriiiii scalniiis prolaln , {lostcn seipsiiin iiuMidaccm lunsiliiciis,
iniiUivorit, per quod iiiriiiucm sc riMldidil, sil>i mcrilo tiirn(|iiiim
infiiniil)us iion dchi'nl paltTO de cnclcro jaiiiiiie diiriiiljiliiiii. \U
iiisiipcr (piod jiidicciii \(;rl)is iiidccciilibiis in rul>()i'(>in posiiit,
solvcl judici \ lalenia dcnarionim parvorum, lioc est sccundiim
(puMiiliix't primoriim dnoriim jiiralonim, corani (]nii)ns in Coro
fassiis l'iiil, (jniiHpu' lalriila «rraliosc tarnen, et si denariis ca-
rnerit, sex seplinianis in cii)po tenealur.
211. In cmenda quandoque incidit pars tacens
et V er bis advocali. (II. 5()''. A. 20. 14. B. 25«. 1. C.
10". 10. D. 51". 2. K. 114». 9.) Bo zk owi czenses jurali
scripserunt sie: Judaeum quemdam pro equi arrestali disbrif^a-
lione chrislianum, quem slaluere promiserat non staluens, judex
quaesivit quare chrislianus non slatuisset, cum ipsum tamen sla-
luere promiserat, sicul jurati per judicem de hoc interrogali
slalim coram judicio publice teslabantur. Proloculor vero ju-
daei pro judaeo respondens juratos arguendo dixit: quia judaeiis
nunquam chrislianum statucre promisisset. Quaesivit ergo judex
qualiter judaeus talem contumeliam juralis per suum prolocu-
torem coram judicio illatam debeat emendare. Super quo per
juralos inventum fuit: ex quo tanlum prolocutor judaei juralos
arguit, quamvis judaeus tacendo quodammodo in hoc consenserit,
cum judex non quaesiverit a judaeo, utrum hoc esset verbum
suum , quod prolocutor ei dixerit , judaeus tamen emendam
parvae conlumaciae scilicet septuaginta duos denarios parvos
judici solvere tenctur. Unde aliquis gravius excedit pro se
loquendo, quam tacens in verba alterius consentiendo. Judex
quoque sicut et partes tacendo potest negligere sua jura.
242. Qualiter eniendabit, qui alium laedere vo-
luit, sed non laesit. (A. 20. 15. B. 25\ 2. C. 10^
11. D, 54''. 1. K. 144^ 1.) De antiqua Brunna jurati
proposuerunt hunc casum. Albertus ^) conquestus est deMar-
q u a rdo ^)^ quod gladio evaginalo ipsum vita sua privare voluisset,
si manus ejus non effugisset. 3Iarquardus vero cum jura-
mento innocentiam suam ostendere debebat in verbis caespitans
cecidit iu jurando. Quaesiverunt ergo qualiter excessum hujus-
modi emendare tam actori quam judici teneatur. Super quo
') Arnoldus D. ^) Martino D.
115
diflinitum fuit, quod quamvis secundum jus, qiiod alicubi ser-
valur, ad quaerimoniam actoris motam solum de mala voliintate,
et non malo facto reus noii rcspondeat, tarnen secundum jus
Brunnense reus semper ad quaerimoniam actoris, quae non est
temeraria, respondere debet. ünde in casu praedicto Mar-
quardus, qui in juramento cecidit per intercessionem proborum
virorum Alb er tum, qui praeces tales admittere debet, placatum
habebit. Judici autem pro deviatione juramenli, si Judicium
fuerit peremtorium , quinque grossos , si autem non fuit per-
emtorium, tantum unum grossum solvet. Gladius etiam denu-
datus cum emendis consuetis videlicet, quantum ad extractionem
sexaginta, et quantum ad intrusionem similiter sexaginta par-
vorum denariorum ad judicem pertinebit. Et eodem modo
emendabitur praedictus excessus, si per arbitros fuerit expeditus.
243. De emendisvulnerumfa Ctorum non voiun-
tarie. (H. 57^. D. 54''. 2.) Dum in Clobuck quidam ebrius
evaginato gladio per forum currens et lapides ac terram per-
cutiens quandam mulierem in via ambulantem in pedem vulne-
rasset, et illa coram judicio de eo conquaeretur, ebrius respon-
dens, quod non voluntarie hoc fecisset, petivit pro se senten-
tiari. Cum tantum voluntarii excessus sinL puniendi, utrum de
emendis, quas judex ab eo requiret, non debeat merito suppor-
tari. Super quo diffinitum fuit, quod ebrius operam
illicitae rei dedit, et mulieri vulneratae et judici ad emendas
debitas obligatur. Unum circa hunc casum considerandum est,
quod si aliquis non dans operam rei illicitae sicut carpentarius
opus suum exercens pro dolabram, vel maceliarius carnes in
scamno suo in frustra dividens per securim, si talis aliquem
accedentem casu et invite vulneret, suß'icit, quod laeso placato
de emendis judicis supportetur. Sicut enim deus peccata
tantum punit voluntaria , sie judex temporalis emendas tantum
de excessibus voluntariis recipere tenetur.
244. De emendis vulnerum factorum per mor-
sum canis. (H. 57^. D» 55^. 1.) Homo in foro civitatis per
canem morsus, canem eundem per caudam rapiens et cum eo
pluries per girum se circumvolens, ipsum tandem ad terram
perjecit, qui de terra resiliens mulierem quamdam per forum
transeuntem mordendo tribus vulneribus vulneravit. Quaeritur
ergo utrum dictus homo statuendo canem a judice et muliere
de emendis vulnerum debeat supportari. Et respondetur diffi-
nitive, quod non per hoc enim^ quod in loco communi sicut
in foro, ubi populum transire vidit, canem ad modum circuli
8*
muitotios itrr.iirnvc'xit , rci illicitnc opcrnnt dcdit : projitcr iiitod
cl jiidici i'()in|)()ii(>t et niiilicri do vtilncrihiis sulisfaciol in omeridis.
21 5. K in (• n «I n s j ii d i c i s p r a c c e d c r c d e Ik; t h ii I i s-
factiü lut'si. (II. 57''. A. 20. 10. B. 25 ^ 'A. C. 10". 13.
D. 55". 2. K. in**. 2.) Fr('(|iu'nl('r od locu dixTsa scnlen-
tialuin est, qnod ncc a pracsci-ipto., noc ab aliis qiiiliiisciiiiHpic
do vnliuribus vcl criiniiiihiis iictiis.'ilis judox nncndas dcbet rc-
cij)i.'r(', nisi priiis lacsis liKMil salisriiclimi per cosdcm.
246. Si pro cmcndis pacalinn liiorit pactum,
stabil. (11. 57 \ A. 20. 10. B. 25 ^ 3. C. 10". 14. I).
55". 3. K. 144**. 2.) Absenle dornino de Piscncz bur^jrra-
viiis, cui vices suas coiniscral, cum nislico cpiodam, qui exccs-
serat pro diiabiis inarcis pro eiiictidis insolenliarum solvciidis
jiiralis j)rai'S(.Milibiis |)acuvit. Domiinis aulcin venieiis (-iim |)ac-
liiin rescindere vcllcl, (piaesivil ulnim boc sibi facorc liceal ipso
jure. Super quo rcsponsuin est, (]iiod non. Si enim in aliis
burggravius vices domini supplevit, mullo polius in emendis in
quibiis oraliosius et benig:nius est agendum, quicqiiid burgrgravius
egit, dominus raluni babebil.
247. De emendis vcrborum. (H. 57''. D. 55^) Qui-
dam advena in C brems vcniens iuter caetera cuidam civi sie
dixit : Mibi major est adbibenda credentia , ubi ego sum resi-
dens quam vobis bic in C b r e m s. Super quo senlentialum fuit,
quod per hoc civi in Cbrems non fuit in honorem delractum,
quia ratione comparativi major intellig-itur, quod magna sibi
esset credentia adiiibenda: tarnen, quod vulgares talem intel-
lectum verborum non ponderant, advena civem praecibus pro-
borum virorum placabit judici LXXII parvos denarios solvens
pro emenda,
248. De verbis coram judici o prolatis. (H. 58^.
D. 55'',) Quidam in Pisencz alteri coram judicio duobus
antiquis juratis audienJihus dixit: Tu es fdius meretricis , fide
fragus et mendax. ,Cui scntentiatum fuit, quod eo prae-
cibus placato judici duo talenta solvere teneretur et maxime
pro eo , quia coram judicio quamvis jurati temporis iUius non
audiverint idem excessus fuit commissus. Item juratis de Wessel
scntentiatum est, quod qui coram judicio contestato juratis vi-
denlibus vel audientibus insolentias fecerit verbis vel factis
paceni frangit, secundum hoc emendatur. Sed in consilio ju-
ralorum et eorum maniloquio pax non violatur. (Item scn-
tentiatum est, quod quicumque aliquem vulneraverit in prae-
sentia juratorum vel ipsis videntibus solvet secundum quenüibet
Ii7
jiiialuiii (IcccMi talerila. Quioumque vcro in pracsenliu jura-
torurn gladios nudavcrit vel cuUcUos et pugiiavcrit, quilibct solvat
qiiinquc libras pro quolibct jurato praesente.)
249. Du cmendis turpium verborum cor am j u-
ratis prolatorum extra Judicium et consilium. (H.
58^ A. 20. 17. B. 25^ 4. 0. 10\ 5. D. 55^ 2. K. 144\
3.) Si contendentes se turpibus verbis invicem vituperarent
jurato praesente et maiidaiite, quod disciplinam servent, quilibet
viluperantium quiiiquö laleiita pro emerida solvet. Jurato vero
taceute sullicit, quod quilibet uuiim talentum det.
250. Qualiter emendabit, qui alium appellat
haereticum. (H. 58^ A. 20. 17. ß. 25\ 5. C. J0^ 16-17.
D. 55^. 3, K. 144''. 4.) In Chremsir in consilio jurato rum
quidam rusticus canonicum dominum suum in ejus absenlia hae-
reticum appcllavit sub bis verbis : Domini jurati juvetis me,
quod evadam dominum meum vilem haereticum. Super quo
sententiatum fuit, quod X talenta denariorum parvorum, quia
consilio non pepercit, pro emenda solvere tenetur de quibus
tertia pars esset judicis et duae civitatis. Et notandum, quod
quilibet fidelis Vitium haeresis sibi impositum totis debet viribus
reclamare. Unde si appellatus haereticus statim appellantem hae-
reticum appellaret, propter hoc appellans poenam talionis vel
emendam debitam non evadet.
Item in Gostel cum quidam debitor creditorem suum
per probos viros in praesentia juratorum pro termino peteret
et ille praeces recusaret, debitor indignanter dixit. Non plus
rogetur de caetero, carius haberem cum haeretico disponere quam
cum eo. Super quo diffinitum fuit, quia talis reverentiae
juratorum non pepercit pro emenda talentum parvorum dena-
riorum solvere tenetur.
251. Emendae perditionis holunge. (H. 58^. A.
20. 18. B. 25^ 6. C. 10^ 18. D. 56^ 1. K. 144\ 5.)
Emenda perditionis holunge sunt XII parvi denarii , qui faciunt
grossum Prägen sem; et ista est minima emenda judicialis,
et solvitur etiam omni tempore de juramento gratiose dimisso
exceptis judiciis peremptoriis ubi juramentum emendatur cum
sexaginta parvis.
252. De emendis verborum pertinacium men-
datii, depilationis et co n simi libus. (IL 68^. A. 20.
19. B. 25'\ 7. C. 10\ 19. D. 56\ 2. K. I44\ 6.) Cum
in Wissaw simplex homo in unum de scabinis super debi-
torum solutione plenam rigore judicii esset justiiiam executus,
118
et ideni scnbiiiUH ultrii (criiiiiiiiiii juris Koliitioiicin protrnlicrct,
judex et jurati nuiiliiiiii conim iid lioc conslitiiliiiii in (ioniiim
scnhini milU-iilcs, jusscriiiil lioiniiii prncscriijlo de |»i«rii()re pro-
vidrri. lil cum ()rat'.c() düinmn iiilroisscl, liospilc in anj^ulo
luliliuile, uxor i'jiis pruccoiii dixit, quiu ubsens esset. Ad qiioe
verha prneco, siciit in praeceptis liuhuil, se noii convertens,
pii»niis in domo qiiaesivil, et landem liabilaciila clausa rumpcre
volcus, equum reperil in stabulo. Quem dum educere vellet,
hos|)es chunoro uxoris cxcilalus de lalibulo exiliens, praeconem
a ler<>o per cai)ill()S rapuil , ipsumque per caj)illos raptum ad
terram projiciens pujrnis juxla libitum verberavit.
Item dictus scabinus ex quaerela praeconis ad judicis et
juralorum praesenliam vocatus respondel, dictain depilalionem
et verbeiationem libenler sc fecisse, et si non fecisset adbuc
facere vellet.
Item praenolatus scabinus cum olficium scabinalus non
regeret alium lunc temporis actu juratum, qui in quodam trac-
tatu , quem simul ad invicem babebant , indecenlia sibi dederat
verba, mentiri dixit coram aliis suis conjuratis animo indignanli.
Quaeritur ergo de cmendis excessuum praescriptorum. Et re-
spondetur quod pro quolibet trium praedictorum excessuum,
placatis tamen prius instanlinis praecibus proborum virorum
laesis praecone, secum et jurato , scabinus qui excessit, solvit
emendam X talentorum, hoc est in toto XXX talenta parvorum
denariorum et licet forte pro excessibus similibus temperatior ,•
in aliquibus senlentiis scribitur emenda tamen in proposito in-
speclispersonisacloris et rei et consideratis hincinde circumstantiis,
quae ratione dolosae hititationis et perlinaciae conlumacis ex-
cessus gravant, aucta est emenda praescripta.
253. De emendisjuramentorum, quae fiunt etiam
verbis. (H. 58. A» 20. 20. B. 25^ 8. C 10^ 20-23. D.
56^. l.K. 144^. 7.) Sententiatum est in Bisencz: Sijurans
pro «na summa pecuniae tria juramenta facere debuit et in
uno ceciderit, in omnibus tribus judicatur cecidisse, et pro
quolibet solvet judici ; si tamen Judicium non fuerit peremtorium
duodecim denarios parvos , quos dabit pro emenda. Si autem
quodlibet juramentum debuit fieri pro summa pecuniae speciali,
tunc pro errore unius juramenti dictam emendam solvet judici
et adversario obligabitur in pecunia pro qua idem fieri debuit
juramentum. Si autem mettertius jurare debuit, et unus illorum
trium in juramento deviaverit, licet totam causam perdat,
tarnen judici tantum pro deviatione unius juramunti satisfaciet
in emenda.
254. De juramenti forniatione, (H. 59«. A.20.20.B.
25^8. C. 10^ 23. D 56^ 2. K. 144''. 7.) Sententia tum est
in judicio civitatis: Si jurare debens coram judicio debi-
tam formam juramenti servaverit, quamvis nee ipse nee advocatus
antequam juret coram juratis formam juramenti recitaverit, tunc
ex hoc nee causam perdit, nee ad emendam judici obligatui.
255. De digitis cruci supponen dis et deponea-
dis. (H. 59^ A. 20. 20. B. 25^. 8. C. 10\ 1. D. 56\ 8.
K. 144''. 7.) Digitos ante juramentum sine licenlia judicis
cruci superponens , vel facto juramento eos deponens licet
causam ex hoc non amittat, tamen judici solvet XII parvos
denarios pro emenda.
256. De emendis juramentorum in genere et
aliis pluribus circa jurantem et illum, cui juratur
et judicem considerandis ut hie in praesenti.
(H. 59«. A. 20. 21. B. 25 ^ 8. C. 10 ^ 2—6. D. 56 ^ 4.
K. 145«. 1.) Rusticis de Nicolczicz sententiata sunt sub-
scripta. Primo quod de juramento remisso in simplici judicio
solvuntur judici duodecim halenses. Sed in judicio peremtorio
LX halenses. Item si jurans benejurat, formam non corrum-
pendo absolutus est a judice et actore. Si autem formam cor-
rumpit actori in causa et judici obligatur etiam in emenda,
secundum causae merita taxanda. Et similiter si a placitis et
juramentis per amicabilem compositionem receditur judex emen-
das debitas consequetur. Item si jurare debens ad instantiam
actoris et praeces interpositas supportari non vult, nisi juret,
permittendus est jurare. Item si videtur judici, quod per col-
lusionem inter actorem et reum super causae compositione
factam reus de juramentis supportelur, ambos ad juramentum
potest compellere, quod in fraudem emendarum suarum occulte
non sit inter eos compositio ordinata. Et si ambo vel unus
eorum sie jurando in forma deviat, tunc jurati ex fama per-
sonarum jurantium et ex causae circumstantiis ceterisque anne-
xis emergentibus et incidentibus, super causae praedictione et
emendarum solutione cum diligentia cogitabunt. Item jura-
mentum faciendum remitti non potest, nisi obtenta super eo
licentia judicis speciali. Item si jurare debens in agone con-
stilus fuerit, licet prae debilitate formam corrumpat in causa non
cadit, si tamen tempore sanitalis homo bonae conscientiae el
honestae famae judicatur fuisse.
I>t>
257. Di; omeinlis injustn«; inciiKMiiir ( t )Miinlo-
ris. (II. 50. A. 20. 22. H. 2()". 1. C. 10«'. 7. I). ,>7". 1.
K. 145''. 2.) Mercalorcs et paiinilices civilutis proposiirruiil
in cüiisilio, ({iiixl piiiiiii falsi et iiUMisiiraih non lialjtiilos dcbi-
tuin per mercalores üpj)i(lürimi episcopalus rrequciilor in A u-
spicz U(l loniiii (lucimliir cl rniii i|)si i-elmit per jndirciii et
jmafos ln)r inlcrripi diiaiil, (piia ncsciaiil (pialiler piiiiire de-
l)eaiil laliler diliiiqnenles. Scri|)liiin liiit ii>iliir Jndici et jiiru-
tis <le Aiis(>icz, (pjod seiimdiim jura rivilalis liruniien-
sis paiimis lalsis criiiibiis iulecfus est ( renumdus. Pannus vcro
dcMlani niensuiani vcl laiiliulinis vel lorif^nliidiiiis non liahcns
non erenialnr, sed vcnditor ejus judici quincpie talenta solvel
pro emcnda nt snperins in jnrihus originalibus liahelnr.
258. De emendis ad idem. (II. 59''. A. 20. 22. B.
26". 1. C. [OK 7. D. 57'. 2. K. 115«. 2.) Quin vero eres-
cente continnacia et excessu creseere debet et poena , senio-
ribus civitatis statu tum est ab anliquo, quod pro prima
vice Judici pro emenda solvenda sunt praescripta qninque ta-
lenta , qui faciunt centum grossos Pragenses. Seeunda vero
vice quicunque inventus et detenlus l'uerit cum injusta mensura
frumenli, injusto pondere vel injusta uhia solvet pro emenda
duas marcas dictoruni grossorum. Tertia vero vice similiter
excedens manu truncetur vel rediiaat ipsam cum decem marcis,
de quibus emendis pro secuuda et tcjrtia vice solvendis duae
partes cedunl judici et tertia civitati.
259. Ad idem de emendis ponderis et librae.
(H. (30^ A. 20. 23. B. 20 ^ 1. C. lO''. 8. D. 57^ 1. K.
Ii5\ 2.) Pondus lapideiim uiium taiitum lapidein conlinere
dehet, et si est nimis levis, per addilionem minoris lapidis non
polest se aliquis de injusto pondere sine suspicione excusare.
Cum enim lapides non sint cari et rari semper potest homo
lapidem querere, qui sine additione alterius contineat pondus
verum.
260. De emendis segetum, graminum silvarum
et lignorum. (H. {iO°. A. 20. 24. B. 2Q\ 2. C. 10\
9 — 14. D. 57^. 2. K. 145 ^ 3.) (}uicunque manipulos vel
segetes quarumcunque frugum in agro alterius violenter et fur-
tive receperit tempore diurno, domino segetum solvet fertonem
et judici dimidiuni fertonem. Scd noctis tempore , quicunque
in actu tali deprebensus fuerit, coudemnabitur poena furti.
Item quicunque in agris et segetibut suis aiienu pecora cap-
tivaverit, de quolibet pede unnm denarinm rccipiet pro emenda.
V4i
Item quicuiique raplus fucril in prato {ilteriiis cum pondcre
graminum dici vcl »oclis tempore, sine plagis et verberibus per
judicem a civitate repellatur, itifra annum non revcrsurus. Si
autem in eqiio aliquis gramina de prato altcrius deduxerit, do-
mino prati dimidium florenum, judici unum iolonem pro emenda
solvet. Item quicunque alteri de silva siia fustes et virgas
eduxerit in ciirru dato etiam, quod uniis eqiiiis vel bos ciirriim
trahat, solvet domino silvae dimidium florenum, Si vero ma-
jora ligna, quam fustes sunt, eduxerit , tunc postea quemlibet
stipitem vel truncum ligni sepluaginta duobus denariis parvis
solvet domino silvae. Judici autem, si quaerimonia ad ipsum
pervenerit, et reus convictus fuerit, satisfaciet secundum con-
silium juratorum. Item quidam in Hainrichs *) receperat
de die in campo alterius violenter duo capecia siliginis et sen-
tentiatur ut spoliator condemnari: si tarnen capecia valuerunt
LX parvos ^).
261. Emendae non variantur secundum varia-
tionem judicum. (H. 60«. A. 20. 25. B. 26^ 3. C.
10^ 14. D. 57\ 3. K. 145 ^ 5.) Emendae secundum cau-
sarum et excessuum variationem in gravitate et levitate di-
versilicantur et non secundum judicum variationem, Uude sive
dominus sive judex ejus quantumcunque simplex sit persona
judicio praesideat, seniper idem excessus eadem emenda punie-
tur. Sic sententiatum est juratis in Redisch •^).
262. Qualiter emendabit, qui vocatus per ju-
dicem venire contemnit. (H. 60. A. 20, 26. B. 26^.
3. C. lO''. 15—19. D. 58'\ 1. K. 145^ 5.) Cum in p e r-
sonajudicisvices regis supplentis rex sit honorandus,
sententiatum est in Chremsir: si judex adminus in praesentia
unius jurati ad quaerimoniam actoris per nuntium suum reum
vocaverit, et ilie prima vice non venerit, duodecim parvos,
-secunda vice viginti quatuor parvos denarios, tertia vice tri-
ginta sex parvos, hoc est in toto septuaginta duos parvos de-
narios solvet pro emenda. Et insuper tertia vice vocatus, si
quaerimonia fuit civilis, tamquam captivus ad praesenliam judi-
cis per ejus familiam est ducendus. Si autem quaerimonia fuit
criminalis seu de vulnetibus et insolentiis, tunc statim in cippo
penioctabit in crastino quaerimoniam actoris auditurus. Quicum-
') H. w^cicht ab: Si aliquis violonler «ic die in campo. '') Ha-
lenses D. ') fehlt in I).
V4'4
quo vero cnu'iitlum |)ru('S("ri|)lum «einel solvcrit, et poslcu ulio
t('m|)orü ud priiiiurn jiidicis vucaliuiiem iion veiicrit, eriiciiduni
lAXII parvoriini solvcns vcl «d |)rn(;s('nli{un judicis vcl ad lippiiin
diicatiir, siciil sii|>criiis est exprcssiiin. Iii.sii|)(;r (jiii ad ])ritiiarii
vüculioneni judicis in(li<;riaiilcr et conlcmlivc venire conlradi-
xorit, iiuidil slalini in t'inciidam LXXII parvorum et ud prae-
seiiliarn judicis diicaliir ut ca|)livu8.
203. 0 n » l i l ^ r e m e n d u I) i t V i o I a n s j II d i c i s i n t e r-
dicluni. (II. C0^ A. 20. 27. ß. 2ü^ 1. C. 10^ 11). 1).
58", 2. K. 14(1". 1.) Si judex de coiisilio jiiralonnn siib
emenda nominata »liquid iiilerdicit vel servari pracci[)il, lale
interdiclum seu praecei)liiin violans cinendam solvat eandem. Si
outem inlcrdicit, inliihet vel praecipit absolute iion sub emenda
determiiiala, tiinc violans interdiclum vel praeceplum in j)arvis
et levibus dumlaxat l'actis et honeslis sullicit, quod emendam
contumaciae minoris, scilicet sepluaginta duos parvos denarios
judici solvat.
264. Emenda non probantis invasionemdomus.
(H. 60 ^ A. 20. 28. B. 26 ^ 2. C. 11". 2. D. 58». 3. K.
146". 2.) Sententiatum est juralis in Bisen cz, quod inva-
sio domus duplex est. Quaedam major sicut, quae continet
excessus verborum et factorum videlicet gravium vulnerum, quae
demonstrantur vulgariter dicendo „myt zu hauner tyer und mit
blutigen flecz." Et si talem quaerimoniam invasionis actor te-
stibus comprobare non poterit , judici duo talenta et civitati
unum talentum persolvet, sicut dicunt jura civitatis. Alia autem
est invasio domus major, quae fit sine vulneribus, solum forte
per verba, pro cujus quaerimonia per testes non demonstrata,
si tamen actor ad talem demonstrationem se obligaverit, suffi-
cit, quod septuaginta duos parvos denarios solvet pro emenda.
265. De emenda depilationis et percussionis
factae ad effusionem sanguinis vel trusi taliter.
(H. 60^ A. 20. 29. B. 26^ 3. C. IP. 4. D. 58'». 1. K.
146''. 4.) Jurati de Bisencz scripserunt sie: Famulo cujus-
dam nostri concivis cum quodam altero famulo se depilante,
ipse civis in adjutorium famuli sui alium depilavit, et manu
clauso usque ad effusionem sanguinis in faciem percussit. Quae-
rimus ergo de emenda tam judici, quam actori persolvenda.
Quibus rescriptum fuit , quod pro depilatione judici quinque
grossos et depilato totidem, pro percussione vero judici deceni
et percusso viginti grossorum pragensium pro emenda sunt
solvenda.
i2S
266. De emenda perciissi cum gladio non eva-
giriato. (H. 60«. A. 20. 29. ß. 26^ 3. C. 11°. 5. D. öS''.
2. K. 146". 4.) Percussio facta cum gladio non evaginato
emendabitur Iripliciter secundum triplices personas, de quibus
superius scribitur juribus originalibus circa finem in rubrica de
fusligalione.
267. De emendis plagarum vulgariter dictarum
„blabschleg.« (H. ßi\ 20. 29. B. 26\ 4. C. 11«. 6. D.
58^. 3. K. 146 ^ 4.) Sententiatum est in Chremsir, quod
plaga, quae Signum flaveum in cute hominis sub vestibus osten-
dit, judici solvitur talentum et percusso duo ; et quod sunt plagae
numero totiens, solvitur emenda praedicta.
268. De emenda excussionis dentis. (H. 61". A.
20. 29. B. 26 ^ 4. C. U^ 7. D. 58 ^ 4. K. 146«. 4.) Dens
dicitur membrum minus nobile. Unde excussio dentis unius
emendaiur et judicatur , sie scribitur in juribus originalibus
paragrapho: Quicumque amputaverit alteri digitum etc. Et si
plures dentes sunt excussi, aequipollet pluribus digitis amputatis.
269. De emenda membrorum nobilium. (H. 61^.
A. 20. 30-31. B. 26^ 5-8. C. 11«. 7-8. D. 58^ 5. K.
148«. 2-3.) In juribus originalibus scribitur: Si quis civium
alicui manum amputaverit, vel pedem aut nasum aut aliquod
membrum nobile abstulerit , judici pro poena quinque talenta
solvet et passo damnum componet. Ista V talenta et compo-
sitio damni ab antiquo ad X marcas sunt taxata , de quibus
VII laeso, judici II et civitati una cedunt.
Emenda homicidii ex diversorum locorum consuetudine
sunt XXX marcae ; ponderatum est a prudentibus, quod pro trun-
catione nobilis membri , tamquam pro tertia parte corporis
decem marcae in emendam debitae persolvantur. De ista sen-
tentia jurati de Crumlaw ad requisitionem domini de Lippa
modo praedicto v i v a voce sunt instructi.
270. De emenda se ipsum mutilantis. (H. 61".
A. 20. 32. B. 26^ 9. C. 11«. 9. D. 59«. 1. K. 148«. 3.)
Dum quidam lusor taxillorum ludendo pecuniam perdidisset,
insligante diabolo, seipsum voluntarie digitum anipulavit. Judex
ergo civitatis eundem capiens a juratis suis sibi sententialiter
inveniri petivit, qualiter esset pro excessu hujusmodi puniendus.
Super quo dilTinitum fuit, quod homo taliter excedens, tamquam
desperatus et nulli bonus, cum sibi ipsi sit malus, a consortio
bonorum est merito repellendus. Unde talis a civitate exclu-
datur nunquam ad ipsam, sub poena capitis, quamdiu vixerit
i*^4
rcvei'siii'us ^ i-t lu liili ciriiiKln cnI judiii salisi'ucliiin. Sit ul ciiiin
jure caiioiiico liuiiio H('i|isiiin iiilcilicicns cum iidclÜMis scixliri
noii piMinillilur, sie Juri siMiilari lionio siMpsiini iniilil.iiis liiihi-
tarc cuui suis cuiuiNihus rctlioiKihiiilcr proiiibcliir.
!w 7 1 . (} u 0 (1 cm c li (1 ii (' I c ^ i l i m a c in u I i c r i s s u ii l
lau (um Ircs o I) u I i. (II. Gl». A. 20. 33. IJ. 20''. 10. C.
11". 10. I). 51)'. 2. K. 118". 4.) Civcs de Biscncz pro-
posuerunt orctcnus, quod uxor cujiisdam concivis corum
coijim jiidicü con(|ui'sla fnissol d(! (|iio(lani, (juod sex ^rossos
pra<i;eiises sil)i de hursa snbliaxisset cl de Iioc vellel cum
viiieere forma juris, lllo ila(|ue caplo, cum lermiiius juris, in
quo convinci del)el)at, instaret, comparuit uxor pruediela di-
cens, quod ipsiim coiivincere noilet, (|uia diclos sex j^rossos
in (juodam loco , in (pio eos servaveral, inveuissel. Quaeril
ergo judex, in (jua euienda eadein uxor vei ejus maritus sibi
lenealur, et respondetur deffinitive: quod marilus, (piia
causam uxoris sibi non assumpserat, ad nullam emendam le-
nelur. Uxor autem, quia bonorum non est domina, non polest
marito de bonis suis plus deplacitare vel judicialiler perdcre,
quam ad valorem trium obulorum: quos si judex vult recipere,
marilus loco uxoris ipsos sibi solvet pro emcnda. lulamato
vero sulTiciat pro emenda , quod uxor in mendacio permanebit.
272. De emendis in genere quanla pars cedat
judici et quanta civitati. ( A. 20. 34—46. B. 26^
11— 27^ 4. C. 11\ 4 — 11''. 6. D. 59\ 3. K. 148^ 5—
148'\ 6.) Ut civitas non fraudetur emendis in ejus reformationem
convertendis , nee judici in bis, qui sibi crcdere debent , Rat
injuria, ex privilegiis civitatis bincinde collecla sunt subscripla.
Qui pro homicidio proscriplus fuerit, finilo anno et die nequa-
quam civitatem intrabit, donec marcam grossorum civitati assi-
gnet; et in bonis proscripli, quae reliquerit, judex tertiam, ac-
tores tertiam, et uxor et liberi praescripti tertiam bal)ent partem:
uxore vero et libcris non existentibus eadem tertia pars per
consilium civitatis recipialur, in ecclesiarum et viarum refor-
mationem convertenda.
Item si pro emenda homicidii solvuntur XXX marcae, in
illis, actores habent tertiam, judex tertiam, et civitas similiter
tertiam partem.
Item si pro amputatione manus, pedis vel alterius nobilis
magni membri pro emenda dantur decem marcae, de iilis actor
toilat Septem, judex duas, civitas unam.
Item quicunque proscriplus fuerit pro vulneribus et raplus
12^5
in civitate de introilii doniiis X talcnta *) et de cxitu X persolves
pro emenda^ hoc est VI sexagciias et XL grossos, in quibut
actor terliam, judex tertiam et civitas tertiam, habet partem.
Item qui ad pugnam tenso, arcu vel balista accurrerit,
judici LX gr. et civitati LX gross.
Item quicumque die forensi per homincs forenscs con-
victus fuerit, quod ad malum altcrius gladiiim suum evagiiia-
verit, judici solvet XL grossorum, et civitati LX, et si dena-
riis caruerit, manus ejus perforetur cultcllo; et in tali casu
civitas plus habet quam judex, quia major fit verecundia civitati
in excessibus forensibus, quam judici.
Item qui sententiam a juratis juste latam contumaciter
arguere praesumpserit, solvet pro emenda dccem marcas , de
quibus tertia pars cedat judici et duae civitati. Et hie iterum
civitas plus habet quam judex, cum plus excedatur contra con-
silium civitatis in hoc casu, quam contra judicem. Etestbeneno-
t a n d u m cum dicitur, quod sentenliam juste latam contumaciter ar-
guere praesumpserit etc., quia a sententia injusta imo etiam justa
cum moderamine verborum disciplina servata et licentia rogata for-
tassis sine emenda est licitum provocare, alioquin metu emendaeli-
tigantes non praesumerent ad majorem audientiam appellare.
Et debet dicta emenda solvi ab illis, qui appellant in judicio
famoso, sicut in aliqua civitate, ubi habetur copia sapientum:
pauperes autem et simplices in judiciis villarum litigantes si
appellaverint contumaciter a sententia justa, secundum numenim
juratorum illius judicii pro quolibet jurato solvent LXXII parvos
halenses et si arguens pecuniam non haberet , linguam perdat.
Item si pro falso testimonio vel blasphemia C grossi
solvantur, in illis habet civitas terliam partem, et solvitur ista
emenda pro blasphemia in loco privato et perjurio levis causae;
sed pro blasphemia et falso testimonio solemniter factis , sol-
vitur major emenda.
Item si advena in civitate moritur intestatus, ejus bona
cives anno et die servabunt et si interim nullus de propinquis
sociis mortui ea petierit, tertia pars dabitur pro anima defuncti,
tertia cedet judici, et tertia convertelur in usum civitatis.
Item cum ignis in domo ahcujus ^) civis B r u n n e n s i s sit
exortus, solvet unam marcam grossorum pro emenda , quae
medietas perfinet ad civitatem , et residua pars ad judicem,
prout fuit ab antiquo.
') Halenses. D. -) Lst in U. am Raiific aiiiiCfiicrkt, etwas abwei-
chend von D.
V4i\
Itcm (|iii ciirn iiijiisla ulrin, |m>ii(Ut(' et inciisiir.i [triina
vico raj)lus fiu-riJ, sulvi'! jiidiii iciiliiin f^rcKssos, hciuikIu vitü
vii'o si riiplus ineril diuis mnrciis, Iciiiii vice; (Iccciii rniirrns.
Primn >ico cmciKhi ost soliiis jiidiois, seil sccuiidii vcl lerlia
vico cedens est |)r() lerlia parle civilalis, sed nliae diiae partes ad
jndkem perliiubiinl ; exceplis iiisliloriluis, (|iiiliii.s de novo praeccp-
liini est, (]no(l sul) pociia C <>ros.s()riiiM dciil entciilihiis |)i{)er, ero-
cuni vel eoiisiinilia poiidiis lil)rae, sut) quo pondere eliain ipsi
tales res emunt, et nun poiidus marcae ; et in eisdem cenlum
grossis judex habet tanliun terliani partcm. Auruni veno et
geuunae aUpie uiar^arilas el res coiisiiniles, (juae sub (»ondere
marcae vendi consueverunl, iiistilores de caelero per lolonem
vendere i)olerunt sub eodeni pondere sine poena.
Itein pro opera liomicidii , quod vulj^ariler vo IIa ist
dicilur, dabilur actori niarca, judici ferto et civitali ferlo gros-
sorum.
Item qui alium impelit pro gravi invasione domus , in
qua vulnera sunt commissa, et quaeriinoniam suam per testes
demonstrare non polest, solvet judici XL grossos et civitali XX.
Pro minori vero invasione domus, in qua verba sunt commissa,
si actor in causa cadit, LXXII halenses solvet.
273. Minor invasio domus sie emendetur. (H.
62^ A. 20. 45. C. 1 P. G-7. D. 59^) Sentenliatum est
in Auspicz, quod quicumquc per invasionem domus, in quo
vulnera non sunt commissa, quod minor invasio appellatur, te-
stibus sicut jus requirit, accusatur et per eosdem juris forma
est convictus, manus ejus amputetur, vel eam decem marcis
redimat et exsolvat. Gratia tarnen secundum casus exigenliam
medianle.
Item aliae emendae, quae ab antiquo super statutis factis
posilae sunt vel superfiendis in futuro statuentur, quae ^ge-
machte wandet" vulgo dicuntur: in illis sicut et in emendis,
quae in privilegiis civitatis specilice non sunt expressae, judex
habet tantum tertiam partem et civitas duas partes, si tamen
judex eisdem statutis curam adhibet diligentem. Et notandum,
quod quidquid cedit de noviliis de novo jus civitatis obtinen-
tibus, hoc solius est civitatis, quia non est emenda. Est tamen
rationabile , quod novitius in testimonium adventus sui pro eo
quod vulgariter „Urkund" dicitur, duos judici det halenses,
cum emendae coincidenl cum poenis. Ideo quod hie est minus,
quaere infra de poenis.
1^7
Capituluin de omtloiiibiiis.
274. De emtio nibus e t vendi ti onib US in genere,
(H. 63». A. 21. 1. B. 27^ 1. C. HK 8. D. 60^ 1. K. 150».
1.) Dum Heinricus res siias per Conradum ad forum,
venditionis causa misisset, Petrus accidens Heinricum domi
res easdem ab ipso emtionis titulo comparavit. Paulus autem in
foro publico, nescius emtionis Petri, dictas res emens aCon-
r a d 0 quaesivit, cum causa pervenisset ad Judicium, utrum ejus
emtio non esset emtioni Petri rationabiliter praeferenda.
Petrus autem pro se sententiari petivit, cum ipsae res ab
earum domino scilicet ab Heinrico comparavit, utrum sibi
merito non debeant remanere. Licet res fuerint Heinrici,
tamen, quia potestatem res eas in foro vendendi, tradidit C o n-
rado, quidquid per Conradum medio tempore, quo dicta
potestas apud eum residebat, in foro factum est, hoc Hein-
ricus de jure non poterit revocare.
275. De emtionibus et vendition ib us rerum a
non veris dominis factis. (H. 63. A. 21. 2. B. 27^ 1.
C. 11 ^ 9. D. 60 \ 2. K. 150^ 1.) Ad interrogationem ju-
ratorum de Galicz sententiatum est: Si quis a non vero do-
mino, quem dominum esse credebat, fundum emerit, vel ex dona-
tione, vel ex alia justa causa qualibet bona fide acceperit, placuit
naturali ratione fructus, quos percepit, ejus esse pro cultura et cura.
Et ideo, si postea dominus supervenerit et fundum vindicet, de
fructibus ab eo consumtis agere non potest; si ei vero, qui
sciens fundum alienum possederit, non idem concessum est: itaque
etiam fructus cum fundo licet consumti sint, cogitur restituere.
276. Vendens rem venditam ab imp etitoribus
disbrigabit. (H. 63^ A. 21. 4. B. 27^ 1. C. IP. 11.
D. 60'' 4. K. 150". 1.) Sententiatum est juratis in Hui ein,
quod venditor equi, vaccae vel alterius rei tenetur rem eandem
emtori , quamvis etiam hoc in emendo non exceperit, vel spe-
cialem mentionem de hoc non fecerit, ab impetitoribus disbri-
gare: alioquin se suspectum reddit, quod rem homini, non sicut v
homo bonae fidei, sed sicut für sive latro possederit.
277. Utrum uxor vel fa milia d o mini possit res
ejus vendere. (H. 63. A. 21. 4. B. 27^ 1. C. IP. 11.
D. 60^. 4. K. 150^. 1.) Si uxor mariti vel famulus res do-
mini eo ignorante vendiderit, dominus venditionem , si ipsam
ratam habere noluerit, revocabit, nee emtor vendentem, quod
128
iUt rc ttili cniii polcnlriti r.M'iiit. (jiiu v«'iMlili(i niillti l'iu ril, iom-
piHcrc poltril via juris.
'i7S. De ouHiiMiü (Mjnonini d i c I o r ii m „licrl-
sil.lii hli^r vinl riuzio:/^ (II. (J.'t. A. 21. 5. W. 27 K 1,
C. 11''. 12. I). ()!". 1. K. 150''. 1.) Aiiliqmim cl commiMH'
jus li>iI>ot, <|U(»(i rntioiic (liioniiii (idVi-luuin , quornin uiins <li-
oitur viilirnrilcr ,Jio r I sc hl w U I i <y'^ et «llor „ru czi j?" vnidilor
iulVa Iriduum ab iMulorc (M|uniii sihi r('assi<»:iialnm sine coii-
h-adiclione (lebet reeipere, el praelinni vendiliouis cideni resli-
tucre viee versa.
27 i). D e e Uli i o n i b n s e I \ e u d i I i o iii 1) u s a j[^ r o r ii m.
(H. <):<•'. A. 21. (). n. 27^ 1. c. \\\ i.i. d. 01«. 2. k.
150''. 1) Petrus veudidit aj^ruin Paulo et iuterini ager
seniiunlus fuil eum trilieo, (piod Iriticmn Petrus uou exccpil,
nee Paulus ipsum trilicum euilioni iuelusit. Modo quaerilur,
cujus sit Irilicum, cum nculer ipsoruni vendilionis tempore de
ipso feccril menliouem. Suj)er (| u o dilfinitum est, (piod
trilieum est vendiloris, cpii ipsum seminavit. Seeus auleuj
esset, si cabella veuderelur impraegnata : talem euim emlor,
quia poiedrus in utero cabeiiae existens sine labore ven-
ditoris ibidem conceplus esset, merito asserpierelur, oeulis
etiam talis poiedrus videri non potuit, quando cabella ven-
debatur.
280. De emtionibus et venditionibus domo-
rum. (H. C3\ A. 21. 7. B. 27^ 1. C. \\\ 14. D. (il^
3. K. ISO''. 2.) Postquam Hainlinus Leonis civis bujus
civitatis Alberto cum ruITi finibus (sie) etiam civi Bruii-
nensi^) domum suam pro centum marcis vcndidisset, et de-
narium, qui vulgariter „go c z p h c u i g" dicilur, qui omucni con-
tractum fori ratificat, vendilionis testimonium ,ab eo recepissct,
et Albertus stabula et alia piura aedificia voluntati suae dis-
plicenlia de curia domus cujusdcm rumpens eduxisset, Ilain-
linus duclus poeniteutia in consiiio coram juralis denarium
praedictum vulgariter „urkund*"' dictum, qui forum stabiliverat,
ipsi Conrad 0 resliluens venditionem , quam ratam et gratam
se nolle habere dicebat, publice revocabat, petens sibi sentcn-
tialiter inveniri, ulrum Albertus aedificia rupta reforniare
vel eorum valorem in prompta pecunia sibi non refundere de-
') F( hit in D, den blo.ss Hciiiririis v\ fonradus
ruflis crinibns?
AIIxmU» cum
1:^9
beret. Ad quod Albertus praescripto recepto denario re-
spondit : quod empla rationabiliter dicta domo, aedificia in ea
sibi non compelenlia tamquam sua propria et non tamquam
aedificia Heinriei fregerit, et si illa re aedißcare, vel hoc
cumdenariis solvere deberetviceversa secundum justitiam promptus
esset. Super quo dilfinitum fuit, cum retractio fori per Hein-
ricum et non per Conradum facta fuerit et cum Con-
rad u s aedificia eo tempore, quo domus sua fuerit et in ejus
potestate stetit, ruperit nee ea tenetur restituere, nee Hein-
rico aliqualiter cum pecunia resarcire.
281. Quod non licet subsidi partem heredi-
tatis vendere. (Ibid.) Licet subses et emphiteota totam heredi-
tütem, quam habet sub domino simul vendere possit , tarnen
hereditatem dividere et partem ejus sicut exempli gratia, unum
agrum de pluribus agris ad laueum spectantibus sibi vendere
non licet, nisi de licentia domini speciali.
282. De emtione et venditione sententiae
plures. (H. 64. A. 21. 8. B. 27\ 1. C. 12«. 1. D. 61\
1. K. 180''. 2.) Diversorum locorum juratis sententiata sunt
subseripta. Primo quod emptio sine pretio esse non potest,
et quod certum pretium esse debet. Item quod in emtionibus
et venditionibus taciturnitas obest, sicut dicitur de cohaeredi'»
bus, qui praesentes passi sunt unum cohaeredem totam here-
ditatem vendere et pretium accipere; nam et ipsi videntur
suas partes vendidisse. Unde patientia sine contradictione, sine
seientia pro cönsensu accipitur. Item aliud est vendere, aliud
vendeuti consentire : sicut si vendam tibi rem aliquam, et evin-
eatur, teneor de eviclis etiam si non promissi; si autem ven-
denti consentiam, non teneor de evictis nisi praetium accipiam.
Item si post emtionem fundo aliquid per alluvionem accessit,
ad emtoris commodum pertinet , nam et commodum ejus esse
debet, cujus est periculum.
Capitulum de einpliiteusi*
283. De jure venditionis, quod vulgariter di-
citur „purehrecht." (H. 64. A. 22. 1.— 2. B. 28^ 1.
C. 12^ 3.-9. D. 6i\ 2. K. 151 ^-^ 2.) Emphiteosis pro-
priam habet naturam contractus, neque ad localionem neque ad
venditionem inclinantem, sed suis paetionibus fulciendam. Item
in empliiteosi si aliquid pactum fuerit, hoc ita valet acsi na-
turalis esset contractus. Item in emphiteosi si nihil de peri-
9
( iil(» rn litcril |>:i(liiin . Iiinr si totiiis i'(;i iiitcrilus aiccsscrit.
iid (loiniiiiiin ridiiiidaMl pciii iiliiiii ;, simI si |iarliriil:iris scilirel
nuMlirUilis m'1 iiiiiiiis, ad (iiipliilcolaiii liiijustnodi (iaiiiiiiiiii jx'r-
(iiirl)it. 1 1 (> in cinpliilcosis ^raccclaliiiü diciinr luclioralio, i|iiiu
oliiii tanliiiii >ilia dahaiiliir in ('ni|dii(c()siiii, iil nicliururcntur.
Duo noii nalin'idia sivc latita parta sunt in lioc contractn
Si'ilircl in dcjicicndo iMn|)liiU'<)lani si non sohcrit |>(;r Iricnniuni
pcnsioncni :, (t sciiindnni, si vclil cinpliilcota vcndcre , ((nod
primo doniino dciniiiliarc dchcl. II cm cnipliilcota nlile donii-
nnnn^ (piod solnni lialx;!^ IranstVrrc. polest in aliuni, (piia rci
vcndiluo nlilis actio sibi datur.
284. Dit'ferenlia est intcr cm pli i tcosis loca-
I i o n e ni e t c o n d u c l i o n c m. (II. 04. A. 22. 3. 4. {]. 2R ". t .
C. 12 \ 9.— 10. I). ()2". 2. K. 151''. 1.) tlmpliilcosis dillVrl
a localioiie ])i'inH) : (piia hie et in pccnnia et ctiam in S|)ecic
pracstalur pensio, scd in localione tanlnni in pecunia ^ secundo :
quia isle possidct nalnralilcr sicut frucluarius, scd conductor
non; Icrtio: (juia cnipliitcola habet dominium utile, sed con-
ductor non ; quarto : quia contractus emphiteoticus fit in immo-
bilibus tantum, sed ille eliam in mol)ilibus •, quinto : quia con-
ductio est contractus juris civilis, sed emphileosis juris natu-
ralis, id est, juris gentium, quod naturali ralione est inductum-,
sexto : quia t onductio fit in scriptura, sed alter contractus non.
I I e m emphileosis diftert a venditione, quia hie praestatur pensio,
scd in venditione res libere transit. Item ab hac receditur,
sed ab emphileosi non. Item hie utile dominium transit, ibi
directum per Iradilionem. Emphileosis fit quando praedia per-
petuo quibusdam fruenda tradunlur, quamdiu pensio sive reditus
pro bis domino praestatur; neque ipsi conductori neque heredi
ejus, cui vel conductor vel heres ejus ea praedia vendiderit,
aut donaverit, aiit dotis nomine dederit , vel aliomodo aliena-
verit, auferre liceat.
285. De his quae sequuntur venditione m. (H.
64^ A. 21. 9, 10. B. 28^—27^ 2. C. 12^ 11.— ^ 2.
D. 62 ^ 2. K. löO''. 3.) Saepius diffinitum est, quod ven-
dita domo quidquid clavis alTixum est pertinet ad emtorem.
Lig-na vero cellariorumvulgariter dicta „cottiner" formae, quibus
panes vel casei supraponuutur, mensae coquinarum, in quibus
olera secuntur, membranae , quae fenestris quandoque propter
aeris intemperiem ad tempus apponuntur, et ilerum deponuntur,
Picturae conlinarum vel labularum in parielibus appensae vel
suspensae vel super lectos dormientium affixae , et his similia
131
nisi aliqua non affixa nominalim cmantur, rcmanent venditori.
Etiani si servus domini jussu in demonstrandis finibus agri
venditi vel errore vel dolo plus demonstraveiit , id tantum
oportet accipi demonstralum, quod dominus senserit. Qui fundum
vendit, cui etiam aquam accessoriam dicit, debet etiam iter ad
aquam hauriendam emtori tradere.
Cum servum dominus rem vendere certae personae jusse-
rit, si alius vendiderit, quam cui jussus erat venditio, non valet,
cum profici venditio non potuit in ejus persona cui dominus
rem vendi noluit.
Si pignora vendantur per creditores, auctoritate judicis
cessat actio revicto emta sed si dolo rem v/y/ore praetio pro-
jecerint tunc de dolo actio datur adversus eos domino rei.
Etiam, si per imprudentiam judicis aut errorem emtor rei victus
est, negamus venditoris damnum esse debere; injuria enim, quae
fit emtori, venditorem non debet contingere, nisi ipsemel ven-
ditor e\inceret, Et similiter, si ab alio quam a judice emtori
fiat injuria, ut si vi expellitur a possessione, hoc venditorem
non respicit. Etiam, si quid a te emi et alteri vendidi, vo-
luntate mea eidem tradideris, de evictione te mihi teneri, sicut
si acceptam rem tradidissem ei, justum est. Si rem meam quae
apud te est, tibi vendidero, quia pro tradita habet ur, evictionis
nomine obligabor.
286. De emtoris et venditoris periculo et
com modo. (H. 65". D. 62^.) Cum Ulricus de Wissav>^
cuidam homini de episcopatu Olomucensi vina vendidisset, ut
illa vina in cellario Ulrici tamdiu jacere promisisset, quod
plus saporem aceti quam vini concepissent ; sententiatum fuit
in consilio civitatis, si vinum venditum acuerit , vel quicquid
aliud vitii sustinuerit , emtoris erit damnum, sicut si vinum
esset effusum, vel vasis perforatis vel ligaturis ruptis, vel ex
quavis ulla causa : sed si venditor periculo se subjecit, usque
in iliud tempns periculum sustinebit, quamdiu se subjecit. Sed
si non designavit, tempus tarnen periculum suslinere debet, quo
usque degustetur vinum, quasi tunc plenissime venditum sit
quando fuerit degustatum: et similiter est in ceteris rebus,
quae degustationem exigunt. Sed si vina nondum sunt gustata,
sed tantum vasa ab emtore signata sunt vel sigillata ob hoc
praecipue ne liquor alius infundatur adhuc periculum est ven-
ditoris, nisi aliud inter ipsum et emtorem convenerit: vasis
enim signatis dicta de causa, ne vinum vicietur per infusionem
non propter hoc tradita sunt vina. Item rei mensurabilis ven-
9*
13:^
(litnc jnsliim est vrndllorom nislodinm prnostarc, nsquc jul «linn
mciisiirne, (|niii post mrnsiirnm veiidiloris tcssal t'ssv. pcriculiiin
i'l cliiiiii iiiilc iiu'iisiiniiii lilxraliir i\ pcriciilo si non vcndidil
ad iiiciisurain scd lorlc aiii|)li()ra.s \v\ .siii<riila dolia. 1 1 <; in (|ui
>iiiiiin (aiitnin cinit in vasis, aiilc i'iiliiraiit vindciiiiaiii (;vacai'ü
dohi'l \asa si doinimis \iii()riiiii est lu'ccssarius de cisdein. Si
doiuiis vciidila condtiista fiuTil sine cnlpa vcndiluris, ita qnod
dili«>(MiU>ni cnslodiam i^ni adhilxiit, (pianlani decet circnnispec-
luni palrnnfainilias donuii siiac pracstarc, danininn crit cniloris :
peilVcla naiiKinc cniliono pcricuUun pciiinct ad crnlorcni. Scd
si sul) condilionc res vendiliir, lunc si defecerit conditio, nnlla
est cniplio.
287. Qnod in enilionibus et ve n d i li o n i b n s
exceptio p o t i n s r c s p i c i t e in e i» t e ni (| n a ni v e n d e n-
tem. (II. 05\ A. 21. 10. C. 12''. ü. 02'. K. 150^ 4.)
S en l e n l ia l n in est in consilio civitatis, quod enieiis
doimiin vel niolendiniiin vel aliain heredilalem solnm emit illa,
quac airixa sunt et iininül)ilia adhaerent hereditati. Mobilia vero
et sc niovenlia existenlia in bereditate non transeunt cum be-
redilalibns vendilione; quamvis, nee emtor, nee vendilo/* ex-
pressain de talibus faciant incntionein. Enitorem et vcndilorem
specificatio ex exceptione jjolius sunt per enUoreni quam vendi-
torein facienJae.
Capituluin de feriiis*
288. De feriis et feriatis diebus. (H. 65 ^ A.
23. 1. B. 28^ 1. C. 12^ 6.-8. D. 63». 2. K. 151^ 2.)
Feriati dies in locis et in judiciis diversis observari diverso
modo consueverunt ; semper tarnen , quocumque anni tempore
occurrcrint, juramenta, exceplis illis , quae pro servanda pace
fiunt, vel quae pro supportatione carceris homo jurat, non sunt
in eis facienda. Unde juramenta in ipsis induciata ipsis finitis
sunt praestanda. Malefici aut in actu maleficii rapti per dies
hujusmodi non salvantur sed sunt statim poena debita puniendi.
Sic i n s t r u c t i sunt jurati de P i s e n c z.
Capituluin de fidejussionibus.
289. De fidejussionibus in genere tarn in cau-
sis criminalibus quam civilibus. (H. 65^. A. 23. 2.
B. 28^ C. 12\ 8. D. 63^ 3. K. 151^ 3.) De Chremsir
i:{3
jurati proposuenint hunc casum: Ouidam noster concivis pro
cjuodam, cui homicidium imponebatur, üdejussit isto modo, qiiod
ad Judicium actoribus et judici ipsum vellet statuere, quod et
fecit: nam cum judex et jurali die praefixo tribunali praeside-
rent, recepit ipsum per manum et iuter quatuor scdilia ante
faciem actoris judicis et juratorum eum statuit sed nihil dixit.
nie ergo homicida recepto prolocutore in cruce jurare debens
in juramento cecidit. Et cum jurati pro invenienda sententia
contra eum ad parlem declinassent, ipse in pressura hominum
evasit et a judicio recessit« Modo actores et judex quaerunt
utrum fidejussor ex eo quod a fidejussione se non exemit nee
protestationem, quod ipsum statuerit, fecit, non debeat eis satis-
facere pro eodem. Fidejussor vero econtra quaerit cum homi-
cidam statuerit, quod per hoc probat, quia judex, jurati , et
actores ipsum et videruut, et jurare audiverunt, et cum nihil
plus promiserit facere, utrum non sit a fidejussione totaliler
absolutus. Super quo fuit sentiatum quod fidejussor , quia
totum fecit, quod promisit, est justitialiter absolutus, Exemptio
enim est protestatio , quae sibi objiciuntur sunt quaedam con-
suetudinaria et non de rigore» Unde licet ad cautelam frequenter
talia fiant, tarnen si ommittantur propter hoc non tollitur virtus
juris.
In causis ergo tarn criminalibus quam civilibus tenendum
est pro jure: Si fidejussor loquendo vel tacendo illum statuat^
quem statuere promisit, vel idem absente fidejussore cum effectu
se ipsum statuat, vel debita , pro quibus fidejussorem posuit
expediat, statim fidejussor, nisi aliquid ulterius facere promise-
rit, est secundum justitiam absolutus.
290. De fidej u ssionib US in homicidifs et cau-
sis criminalibus. (H. 66^ A. 23. 3. B. 28^ 2. C. 12^
9. D. 63\ 1. K. 152^ 1.) Sententiatum est in ju-
dicio civitatis: quod licet habens ad L talenta possit fide-
jubere pro homicidio vel alio casu consimili , tarnen si actor
habet causas rationabiles, per quas reum potest vincere jurati
non debent eum cogere , quod in ßdejussore praedicto conli-
nentur, imo si petit reus, debet in compedibus et manicis fer-
reis detineri vel talis caulio ab eo recipi in qua actor suffi-
cere sibi dicat.
291. De fid ej US sionibu s, quod reo mortuo
expirat fidejussio. (H. 66«. A. 23. 4. B. 28^ 2. C.
12^ 10.— 11. D. 63^ 2. K. 152«. 2.) In Gayaw sen-
tentiatum est: Si reus statuendus pro homicidio actoribus et
jndiri die prncfixo iiiorlntiir infra fcriiiimim lidcjnssor slafiicris
oiiiii inordiiiin, cot'iiin judiiio ahsohi^tiir. IM'o dchilis aulcin si
iidcjnssor inortcin illiiis (piein tanluin staluere dehiiit, proliave-
rit, iiu'ttcrlins crodiMliiiin virorum libor (M'il.
292. I) 0 r i d (' j u s s i o ii i I) u s , q n o d 1" i d o j u s s o r e s
n I) s o I V u n t II r , d c I) i l o r v \) r i ii r i p a I i a U s o I ii l o. (II. (>0 '*.
A. 23. 4. B. 28 ^ 2. C. 12''. II. I). (5.}''. 2. K. 152". 2.) De
K II ili iii r 7, jiirati scripscnmt sie: Sifj^iiiricarniis vobis , qiiod
4|iiidam lioino de (i e w i c z k n in causa liotnicidii posucral cati-
lioiiem üdejiissoriain doHiiiio nosiro pracposilo de parendo juri
coram eo, et de obscrvaiidis treu«>^is cum bominil)us ipsius do-
mini pracposili, nsque ad ipsiiis caiisac plcnam dccisionein siib
poena X\ luarcaniiu solvondarum ipso doniino pracposilo per
non obscrvantem siipradicla et infra. Ponentc landcm praedicto
domino praepo.silo qiiudam milile in jiidicio loco sui ad prae-
diclam causam boinicidii per cum justicialiler dccidcndam, idein
miics instanlibiis parlibus consensit ad concordiam excipiente
hoc praedicto homine de Gewiczka, quod ab emcndis do-
mino pracposilo debilis vcllct esse Über et boc nullo recla-
mante. Tarnen eo expresse non diccnte coram ipso milile vel
judicio 5 quod fidejussores suos praedicto domino pracposilo,
positos vellet esset liberos, nee petivit, tunc eos debere liberos
dimitti. Dominus tandcm praepositus ex quo ipsos fidejussores
liberos ipse vel praedictus miles non dimiserat, ncc de ipsis
mentio habita fuerit in judicio, poenam , ad quam se obligave-
runt, ab eis repclivit et infra. Super quo sententiatum fuit;
ex quo miles vices agens judicis ad concordiam consensit, nee
exceptionem bominis de Gewiczka, qua ab emendis domino
pracposilo debilis se exemit, reclamavit, imo tacendo admisit
idem bomo se principaliter et suos fidejussores ex consequenti
liberos reddidit et solutos. Accessorium enim principale se-
quitur ipso jure.
293. De fidej uss io n i bus pro minis faciendis,
quod carens fidej ussoribus non est ineippandus.
(II. 67. A. 23. 5. B. 29 ^ l.C. 12^ 12. D. 64^ 1. K. 152^ 3.)
Poslquam Wernussius de Monte, de quo Cbristanus dictus
Mili de minis occisionis conquaestus fuerat in turri aliquot diebus
detentus fuisset, nee aliquos qui pro eo, quod cum Jo banne
pacifice viveret, fidejuberent, habere posset, fuit dimissus, et
per juratos scnlentialiler adinventum, quod bomo exiit Hdejus-
soribus carens pro minis occisionis vel aiio realu consimili, non
debet in carcere usque ad extremum puniri, sed pace per judi-
I :i5
cem sibi iiidicla liber debet dimitli , in quo lenelur illc , (|ui
cum impetivit conlentari.
294. De fid ejus sio nibus homicidioru m et Ics-
libus casus plures, (H. 67. A. 23. 5.-9. B. 29^ 1. C.
12 b. 12.— 16. D. 64^ 2. K. 152^ 3.— ^ 1.) Jurali de
Broda Ungaricali scripserunt et verbotenus proposucruut
sie: Postquam Adam clericus et Thomas civis aliquamdiu
iuimici fuissent ad invicem ad servandum pacem eis per judicein
more solito indictam sub poena XXX marcarum, sicut jus ci-
vitatis exigit, cautione fidejussoria sunt adstricti. Dominus vcro
Albertus de Sternberg dictas inimicitias percipiens, mau-
davit quod prima fidejussione non obstante melior caulio de
pacis observatione ab eis reciperetur. Quo facto Adam T hö-
rn a m de nocte interficiens evasit. Actores vero T b o ma c
occisi et fidejussores Adae juditio convenerunt: qui postquam
duobiis judiciis, in quibus Adam absens citatus et proclama-
tiis fuit de fidejussione negassent. Tertio instante judicio per
iinum de juratis tribunali praesidentibus super ferendo teslimo-
nio non interrogatum surgentem de fidejussione, quod Adam
statuere promiserint, sunt convicti. Dicti igitur fidejussores
Adam in domo sua quaerentes et ipsum mortuum invenienles,
corpus ejus coram judicio statuerunt, volentes per hoc a lide-
jussionis promisso liberari. Quaeritur ergo primo utrum te-
stimonium jurali non interrogati valeat. Et secundo utrum
fidejussores statuendo corpus Adae mortuum a fidejussione li-
berentur. Et tertio utrum primi fidejussores, per secundam
fidejussionem, quam dominus Albertus de Sternberg fieri
praecepit ab eorum promisso liberi sint dicendi. Et quarto,
utrum secunda promissio ex eo quod nomine domini Alberti
est facta, major sit quam prima jure civitatis facta. Et spe-
cialiter, utrum de ipsa judicari debeat secundum consneludinem
judicii provincialis, cum ipse dominus Albertus non judicio
civitatis sed judicio provinciae sit subjectus. Ultimo etiam quae-
ritur, ad quam emendam fidejussores teneantur ex violentia pacis
per Adam non servante. Super quorum primum dif-
finitum fuit: quod testis non interrogalus non judicatur
testis. Unde testes debent rogari et per judicem super dicenda
veritate interrogari, alias eorum testimonium non judicatur vi-
gorosum. Ad secundum vero dictum fuit, quod fidejussores
sibi absolute nulla addita conditione promiserunt se Adam velle
statuere, tunc sive vivum sive mortuum statuant, absolvunlur.
Videndum est tarnen circa hunc casum qualiter ille, pro quo fide-
ndcjussiifM est, morlniis fiicril, si niorlc nahit'jili, pro casus cvii-
sioiic iiiilliis rKlcjnhcrc polest mortuus est, liiiic »enlciilia pro-
iHMÜt : »i aiilcin in spolio vrl alio modo illin'tt! rci daiis opr-
rani \itani iiiii\it, luiir sii|)rr tVrciida sciilciilia (liiriiiili\a jiirati
bciic deliberahiiiit. Ad t r r t i u in autciii diiluiii t'uit, cpnxl hciu;
est rali()iial)ile, si st'cuiidi (idcjussorcs siitil alii (piain |)riini,
({uia priini siiit ahsuluti, vx liuc cniin qiiia »i-ciindu fiiil iiiclior
cauliü recepla (piam primo, prinui vidclur merilo rtdiilala,
(piumvis prinii lidcjiissorea sccundain forlassis i^noranlt's fldo-
jussioncm se al)solMlos esse iion fiierinl |>roteslati. Sed ad
quartum diclum luil, qnod (idejussio secuiida aiulorilatc A la-
bert i facta non est major quam prima per judicem civitatis
facta : in jure enim civili quidquid judex facit vice et nomine
domini gui, cujus officio fnuf^ilur, l'acit: quod aulcm aliquis
per alium facit per se fecisse videlur. Er<ro secunda iidejussio
juri civitatis subjacet sicut prima. Quamvis etiam ipse dominus
Albertus sit de foro judicii provincialis tarnen, cum exercet
actum judiciarium juris civitatis ille secundum emendas, secun-
dum fidcjussioncm et secundum alia facta quaecunque, dirijj^ilur
justitia civitatis. Ad ultimum vero dictum fuit, quod cum se-
cunda fidejussio non babeat nominatam summam pecuniae ex-
pressam, ad cujus solutionem üdejussores voluntarie se obli-
gaverint, si Adam pacem violaverit sufficit quod triginta marcas
sicut jura civitatis dicunt, solvant pro emenda.
295. De fid ejussio n i b US in causis civilibus,
quod transeunt ad heredes. (H. 67. A. 23. 10. B. 29^
1. C. 13 \ 1. D. 65 ^ 1. K. 152^ 1.) lUo tempore cum
Jacob US civem Brunnensem creditores sui cives Prä-
gens es in judicio pro debilis convenissent, sententiatum
est per jura tos in consilio, quod beredes bona parentum
possidentes, non solum illa debita, quae parentes dum viverent,
pro se ipsis solvere tenebantur, sed eliam illa, quae pro aliis
fidejussorie solvere promiserunt, expedire debent; in talibus
enim fidejussio per antecessores facta ad posteros devolvitur
ipso jure.
296. De fidejussione empbiteotae* quantum
ad solutionem census. (H. 67. A. 23. 11. B. 29^ 1.
C. \d\ 2. D. 65'«. 2. K. 152^ 2.) Empbiteota censum de
bereditate solvens de jure cogi non debet, quod ultra valorem
hereditatis censum cerlificet fidejussoria cautione.
297. De fidej ussio nibus casus diversi. (H. 67''.
A. 23.— 12. — 14. B. 29^ 2.— ^ 2. C. 13«. 3.-9. D. 65\
137
3. K. 152''. 3. — 60 Ad loca diversa senten liata sunt siib-
scripta. Primo: Fidejussor si adsit principalis , reus vero
absit, grave est creditorem absentem quaerere cum possil mox
fidejussorem exigere ; unde statim agct in eum. Item imperso-
naliter loquendo solvet tibi vel certus est, vel mihi certus esset,
vel ego non peterem ab eo fidejussorem vel aliquid simile istis
dicendo non contrahitur obligatio nee fidejussio quia certa et
specificata valent, quae alias non valent. Item nullus potest
pro se alium constituere soluturum vel fidejussorem, nisi con-
sentiat.
Item quidquid fidejussor pro reo solverit, ejus recuperandi
causa in ipsum agere potest. Item fidejussor quandoque anlequam
solvat pro reo, in ipsum agere potest, primo si hoc dictum
est, ut ad tempus teneatur, vel si reus fuerit condemnatus, vel
si coepit bona sua dissipare reus, vel si diu stetit fidejussor in
obligatione. Item fidejussor quandoque nullo modo agere potest,
ut si pro inimico aut donandi animo, ut in rem suam fidejussit.
Item fidejussor si petierit exequatur, litem et debitum exigat
contra eum, pro quo fidejussit, actionibus a credilore sibi cessis.
Item si creditor ignorante vel expresse non consentiente ter-
minum debitori ad faciendam solutionem statutum prorogaverit,
et fidejussor per juratum seu scabinum creditorem de hoc con-
vicerit, liberabitur ab eodem. Et debet ergo hoc testimonium
per scabinum fieri , quia fraus et dolus consuevit in talibus
interponi.
Item creditore terminnm debitori se prolongasse negante
et fidejussore de promisso confitenle creditoremque de termino
dato per testes communes homines vincere non potente pecu-
niam fidejussionis sibi solvet, qua soluta, si postea de aliquo
habet eum impetere, hoc faciet via juris.
Capituluiti de fug^a.
208. De fuga et fugitivo, qui vulgariter dici-
tur „auf flüchtigem fuesze." (H. 68. A. 24. 1. B.
29»». 2. C. 13^ 9. D. 65\ 1. K. 152^ 6.) Sententiatum
est in consilio civitatis: Q^'i jiH'^t's et fidedignis viris vi-
dentibus jndicium insequens fugit, fugitivus dicitur; qui autem per
Judicium quaesitus non invenlus, vel coram judicio citatus et
proclamatus non statim comparet, non est propter hoc judi-
candus fugitivus, potest enim ultima citatione comparere et ilknn
actum facere, qui sibi competit via juris.
138
21)0. Do liif^a seil lii^rilivo. ( Ihidcm. ) Si liomi-
cidio vel ulio rcntii consimili pcrpclralo in jiKÜcio aiiiici
oecisi rciiin urinata iiianii tiiorint insecuti., (|iii pro (iiric cvadcim
vt'l elVii^^icns poslc^i per sir vel per niinliiiiii sniiiii all('^:avcril,
qiiod iioii jiidiciiiiii simI iinpcliiiii cl irisiilliiiii illoniin^ (|iii iiiiii
jiidiiio hostililer artnis ciiiii iiiseqiienlium limens, per cos vila
privari ollii^oril : super eo jiirali vorhis vi faclis dicioriiiii iri-
i!;r(pu>iiliiiin jiixla i'unim consciciiliam dili^^cnlcr pciisatis niaturc
(Iclibcrubuiit ulrum laliter evadcns ru<>;iliviis incrilu sil ccnsciidtis.
Capitiiluiii clo fiirtis.
300. De f u r l i s et r a p i n i s et s p o I i i s in (»^ (mk; r c%
iitnim ad judicem perliiieant. (II. (58 ''. A. 25. 1. B.
2'J^. 3. C. 13^ 10. D. G5^. 3. K. 153''. 1.) .lurati de
II u 1 e i n proposuerunt sie: Judex noster frcquenler ecpios, paniios
et res alias hominibus per furtum seu spolium receptas in silvis
vel apud aliquos in noslro judicio residentes inveniens stalim
vendit et in denarios converlit. Postea vero illi, quorum res
fuerunt venientes pro hujusmodi reslilutione reruin nos infestant,
Petimus informari, quid sit juris in hoc casu. Qui instructi
fuerunt, quod res praedictae non statim ut inveniunlur ad ju-
dicem perlinent, imo prociamatio de ipsis fieri debet. Et insuper
poslquam anno et die servalae fuerilit distribuanlur per tres
partes, sicut in juribus originalibus scribitur in rubrica : De
testamento hospitum.
301. De duplici furto. (H. 68^ A 25. 2. B. 25.
C. 13^ 11. D. 66«. 2. K. 153^ 2.) Cives in Broda ün-
garicali informati sunt, quod duplex est furtum quoddam :
manifestum, sicut cum res sublraclae inveniunlur vel cum für
rapitur in actu furti vel cum homo conservat res subtractas
füre scienter. Aliud autem furtum occultum est, cum non in
actu rapitur, sed lantum de furto inculpatur. Quo primo furto
aliquis per actum vel per rei sublraclae praesentiam condemnatur;
pro secundo vero si prius infamis non fuit et expurgare se non
polerit, oportet quod meltertius convincatur: si autem prius
de furto vel alio muleficio notorio accusatus fuit, ita , quod
maluni nomen habuit^ nisi de lide digno testimonio innocentiam
suam oslendat, meltertius convincetur.
302. De celaloribus et co a dju toribus furium.
(H. 68^ A. 28. 3. B. 29^ 3. C. 13V 12. D. 66^2. K. 154^ 1.)
Pracdicti cives informati sunt, quicunque res furlive sublalas
139
scienler furibus conferentem fures in domo sua collig-it et ho-
spitat furti celator dicitur. Item qiiis fiiri scienter scalam
concesserit, quod per mumm vel fenestram, ad furandum in
domum alicujus scandat vel osliiim vel fenestram sibi apariierit.
Item qui in platea cuslodit ne judex et boni homines furem vel
faber, qui scienter furi claves, pedes caprinos, vel alia instru-
menta , quibus fures uluntur, facit : omnes lales et alia bis si-
milia facientes cooperatores furum dicuntur, et lam isti quam
relatores furti digni sunt patibulo sicut fures.
303. De furto rerum venditorum. (H. 69^. A. 25.
4. B. 30^ 1. C. t3\ 1. D. 66^ 1. K. 154«.) Sententiatum est
ad loca diversa: Si Petrus Paulo equum vendat et Paulus
pecuniam emtionis P e t r o solvens equum postea absolute nuUa
interposita conditione in stabulo Petri per noctem stare mittat,
et equus idem eadem nocte furatus fuerit, quaeritur, cui sit per-
ditum. Et respondetur Paulo: ex quo enim Pauli fuerit,
cum eam emerit et exsolverit, sibi perditus judicatur; si tarnen
Petrus ita stabulum suum firmavit, sicut aliis temporibus fa-
cere consuevit. Et de aliis rebus venditis et per furtum per-
ditis simile Judicium est habendum.
304. De furtis spoliis et excessibus capitali-
bus quantum ad actionem et numerum quaerimo-
niarum. (H. 69^ A. 25. 5-7. B. 30^ 1. C. 13^ 2-4. D. 66^
1. K. 154\ 3-5.) Si reus petit, actor furti, spolii seu cri-
minis consimilis sub una quaerimonia debet comprehendere totum
damnum : esset enim inconveniens et in mag-num gravamen rei
vergeret, si de pluribus quaerimoniis quarum qualibet poenam
capitis exigeret, adversus unura duntaxat actorem in eodem ju-
dicio reus expurgare se deberet.
305. Pro furto et spolii suspicio ne ca ptus ad
minus est ad triduum detinendum. (H. 69^. A. 25''.
C. 13^ D. 66 \ K. 154^ 3.) Si judex quempiam pro furti,
spolii vel consimilis vitii suspicione captivaverit, ips um ad minus
per tres dies in cippo forensi, ubi a populo videatur, detinebit,
vel saltem ipsum in foro proclamabit , antequam de carcere
clauso, si in eo positus fuerit, dimittatur.
306. Qualiter für ad Judicium sit ducendus.
(H. 69«. A. 25. 7.B. 30^ 1. C. 13 ^ 4. D. GLi^. 2. K. 154 ^ 4 )
Dum in Gostel cuidam civi de nocte res essent subtractae
de mane post ortum solis in platea judaeum res praedictas in
sacco publice in dorse portantem invenit. Jurati vero cum
judaeum sacco super cum ligato tribunali praesentare mandasset,
110
judex jndncorurn nllrpnns , (iiilii judnciis maiiifcslc .sncciim |)or-
liuis^ et iioii in iirtu liirli dcprclioiistis riiisscl, hoc licri ikmi
piTiiiisit. (J II II r s i t n IM est er^o : quid si( juris in hoc
casii. Super quo responsiini füll: ()iiiiinvis de eonsueliidine
Tiir sluluatur judieio fiirlo .sii|ier Collum ejus li^alo, tanien luulluiii
dilTert Furtuin upud aliciiiein invenire et ipsuin in aelu fiirli ra-
perc; sicut etiuin distal furtum aperte et furtum occullc et de
die vel de noete porlarc res. Viulc in casu praeserij)l(), si aclor
ralionabiles propouens allej^alioues petit, (jiiod reiis duealiir ad
Judicium, sacco sibi ad collum li<;;:ito : talis pelilio est in
eippum intimanda , et si nihil habito suoruni consilio in con-
Irarium allegat, per advocalum siium , qui ad lalem duntaxat
allegalionem faciendain dari sibi polest, acloris pelilio liat. Si
autem pro parte sua pelitum et alleg^atiiin ali(|uid fiieril , tuiic
jurati secundum hoc ulrique [)arli de jiislilia debila providebunl.
307. De furtis quanlum ad inquisitionem fa-
ciendam. (II. 69«. A. 25. 8. B. 30». l.C. 13^ 5. D. 67». 1.
K, 154''. 2.) Jurati de Crumlaw proposuerunt talem casum:
Püstquam unus de concivibus nostris Septem pullos de curia
sua perdidissel , vocavit cum burggravius quaerens , si posset
scire, per quem pulli essent sibi sublracli. Qui rcspondens
de veritate nescio quis eos receperit , tarnen si teslimoniuin
niulierum esset autenlicum crederem quo pulli dcveuerint, me
probare posse. De qua responsione burggravius proleslalionem
in juratos facta petivit sibi senlenliari utrum diclus civis de
illo de quo habet suspitionem, non debcat publice corain ju-
dicio quaerulari et infra. Super quo sentenliatum fuit, cum mu-
lieres in causa hujusmodi testari non possunt, diclus civis nisi
vellet , cogi non polest, quod conquaeretur manifeste: Quia
tarnen teslimoniuin polissime in furlis suspitionem general jurati
debent tarn ipsum, quam illuin, qui pullos perdidit, secrete per-
audire et personam accusalam nolare, si fortassis infamis prius
extitit , vel si in posterum de ipsa casus similis eveniret.
Debent enim jurati lamquam sagaces et circiiinspecti non solum
ex facti, quod saepissime longo tempore celatur evidenlia, sed
etiam ex crebris praesumplionibus conjeclurisque verisimilibus
quas et ipsi percipiunt et alii ad eos deducunt, maleücos in-
vesligare, investigatosque sine mora de consortio fidelium ex-
stirpare.
308. Qualiler furta sint qua er enda in do m ibu s
alienis. (II. 69 ^ A. 25. 9. B. 30 \ 2. C. 13^. 6. D. 67». 2. K.
154^ 2.) Dum unus de civibus in Cr um na w seplem puUos
141
quos perdiderat, in domo vicini sui qiiaesivisset , vicinus ille
ad praesentiam magistri civium dictum qiiaerentem concivem suum
Yocans, verbis indecenlibus ipsum pro facto hujusmodi arguit
vehementer. Quaesiverunt qualiter talia verba inhonesta debeant
emendari. Quibussententiatum fuit: etrespondetur: Ex quo
coram magistro civium, qui vices ratione officii magistratus pro
illo tempore vim et locum duorum gerit juratorum verba in-
decentia sunt prolata: is qui ea protulit, solvet pro emenda
X talenta, de quibus judici cedunt duae partes et tertia civitati,
arguto autem pecunia non solvatur , sed tantum per probos
viros ei reverentiae exbibitio oslendatur. Et est circa islum
notandum, quod pro pecoruni et volalilium perditorum inquisi-
tione, quae ratione carentiae, cum non custodiuntur, de loco
ad locum currunt et volant, homini domum vicini sui quaerendOj
quod tamen pro aliis rebus perditis sine licentia et scitu ju-
dicis facere non debet, licitum est intrare.
309. Quod furta et spolia sunt veris dominis
restituenda. (H. 70\ A. 25. 10. B. 30^ 2. C. 13\ 7.
D. 67 ^ 1. K. 154^ 3.) Sententiatum est judici civitatis,
quod furibus et spoliatoribus morte justitialiter damnatis, furta
et spolia non cedunt judici, sed sunt suis veris dominis resti-
tuenda: sicut enim ad judicem pertinet maleficos interficere;
sie eliam justis tenetur bona ipsorum restituere pleno jure.
310. De furtis qua n tum ad expurgationem. (H.
70«. A. 25. 11. B. 30^ 2. C. 13^8. D. 67^2. K. 154^ 4.)
Commune jus habet quod accusatus boni nominis et honestae
famae apud quem nee spolium nee furtum inventum fuerit,
melius potest ostendere se innocentem, quam vinci possit per
accusantem.
311. De furtis et furibus quantum ad expur-
gationem et alia diversa. (H. 70^ A. 25. 12. B. 30^
2. C. 13\ 9. D. 67\ 3. K. 155^ 1.) In Letowicz, cum
famulus cujusdam ab eo recessit et ibidem in oppido nitro spa-
lium anni continuasset, procuravit eum dominus per judicem
capi, quaestionem sibi movens de septuaginta grcssis pragensi-
bus , quos ei furlive deportasset. Et cum expurgationem in
judicio obtinuisset quaesitum est utrum per tres vel Septem testes
suam debeat innocentiam demonstrare» Et respondetur, quod
solo juramento expurgare se posset, quia si advocatum ha-
buisset expeditum , forte sine juramento actoris quaerimoniam
declinasset. Et quia nonnunquam innocentes calumniose da
furtis et criminibus inculpenlur, considerandum est, utrum actor
11*4
liirli vcl rriininis miilclicio liulo (l('I)ih) Icrnporc |)iil)li(;ih()iiem
et |)rülcslnlioiu*in iiilcrposiicrit vcl lacucril. Kt ulriirii illo,
(jiicm iienisul, ut rcnm sciiim in codem loco, vcl lain in pro-
|)in<|iiii, til)i sino dillirnlliito ( opiani ejus habere |)()tiiit, (iisUiiilia
resedil et niansit. Et (|iialis l'aniae sit uecusaliis, et ulnini
riirliini sit npiid eiiin invciiluin vel iion: et ulruni actor tem-
pore (|iu) laiuerit, r()iii|)i:l('nfeni jiidiceni aeeedcre poliiit vel
iion : et utruin aiior tempore, quo laeiieril, eompelenlem jii-
dicem accedere polnit vel non. lit si (pia in j)raesenli maleria
consideralione snnl difj:na, talia bene per judicem et juralos sunt
pensanda. Ex Iiis enim aliter et aliter in jiidicio est conlen-
dendum et ad dininilivam senlenliam procedendum: nani in casu
proposito, si reus pro se alleoi^asset, cum anno habitaverit in
Letowicz cum actore et inleriin cum de furlo non accusa-
verit, ipseque vilam suam iaudabililer et honeste duxerit, nihiUpie
furti apud eum invenlum sit , (ilrum sine juramenlo luerit ab-
solvendus, fortassis pro eo senlenlialuni fuisset. Debet etiam
res furliva pensari. Mullum enim dillert, vestes, equos , et
alias res tales, vel promptes denarios f'urari. Nam denarii ab
aliis denariis eadem forma signatis, dummodo ex eodera aere
sint fabricati, distingui non consueverunt, quod in aliis rebus
non accidit nbi polest haberi discrelio manifesta. Bene eliam
deliberandum est ulruni diclus famulus post annum de furlo ex-
purgare se debens in jurando holunge possit habere.
312. Defuribus signatis et non signatis quanlum
ad expurgationem et convictionem etalia di versa,
(H. 70^ A. 25. 13.— 16. B. 30^ 1.— 2. C. 14«. 1.— 6.
D. 68 ^ 1. K. 155^ 1. — 5.) Si accusatus de furlo nee in
aelu furti, nee cum furlo, nee in fuga dcprehensus auribus pri-
valus ignito ferro signalus, vel alias mutilalus invenlus fuerit,
tunc ante omnia causa signationis debet inquiri; et si probaverit
per morsum equi, vel in hello, vel in aliquo casu honeslo se
aures amisisse, vel aliler delruncatum esse, cum duobus se di-
gitis expurgabit. Si aulem accusatus probationem talem non
fecerit, tunc signatio oslendit, eum furtum in praeterilo comi-
sisse, et tunc aclor ipsum metlertius leslium credibilium con-
vincet; quod si non feeerit actor, iterum accusatus expurgabit
se sola manu.
Quamvis enim pro anliquo furlo notatus fuerit, tarnen
adhuc in praesenli de sibi objectis innocens esse polest. Furem
aulem prius signalum sequens actus furli vel furtum, quamvis
est modicum, vel fuga actui conlinuala convincit, et aclor qui
143
agit in fiirem prius mcmbro miif ilalum vel si^natum , quainvis
ab agendo deüciat, tanien propter hoc emendam iion solvet.
Item für in actu vel cum furto raptiis, sicut est raplus, sie ad
Judicium est ducendus : et licet judici post raptum praesentelur
vel incippetur sine furto ; tarnen hoc non obstante , si rapitur
cum furto, ad Judicium ducetur cum furto super se ligato. Item
si prima vice accusatus de furto , et non raptus in actu , nee
signatus, cum juramento se expurgare debuerit, deviaverit, et
furtum tam exiguum fuerit, secundum quod non respiciat poenam
crucis : tunc taxa soluta pro emenda judicis et reatu, cum virgis
ad statuam ligatus modicum verberetur. Est enim plus venia
dignus dictus accusatus cum in juramento caespitat , quam si
factum quantumcumque modicum apud eum fuerit deprehensum.
Item quando communiter dicitur, quod für vel alter maleficus
privatus est jure suo , hoc non est sie intelligendum , quod
numquam concedatur sibi purgatio, quia sie est jure suo pri-
vatus, quia lestimonium pro jure alterius, cum sit infamis, ferre
non potest.
313. De furtis et pignoribus Christ ianorum
per Judaeum perditis. (H. 71. A. 25.17, B. 3T^ 1.
C. 14^ 7.-8. D. 68\ l.K. 155\ 1.) Sententiatum est in
Nausedlicz, quod si cum rebus alienis alicui res propriae
subtractae fuerint et ille de hoc tacuerit , nee coram vicinis
vel officialibus judicii debito tempore furtum publicaverit, res
alienas solvet. Item Judaeus in Nausedlicz judicem et ju-
ratos ad domum suam ducens ostendit eis foramen tecti, per
quod dixit sibi christianorum pignora esse subtracta. Christiani
ergo, cum quaererent a Judaeo , quot perdidissent pignora et
ille respondisset, undecim, protestatione de hujusmodi fecerunt
confessione petentes pro eis sententiam. Cum Judaeus cum pi-
gnoribus eorum res proprias non amisisset, utrum ipsis ad solu-
tionem pignorum non obligaretur. Quo audito Judaeus repli-
cavit: cum pecuniam suam in pignoribus ablatis res suae non
similiter subtractae sint et postea per moram bonam addidit,
quod cum pignoribus Christianorum de rebus propriis sibi peplum
et pallium sint recepta. Quaesitum est ergo, quid sit juris in
hoc casu. Et respondelur diffinitive, quod Judaeus tenelur ad
solutionem pignorum: allegatio enim perditionibus pecuniae quam
Judaeus perdidit in hoc casu, pro eo non facit: quia res
propriae sunt hie recipiendae, quae separatae sunt a pignoribus
et distinctae. Debuit etiam Judaeus statim ad interrogationem
Christianorum, quod res proprias perdiderit respondisse, unde
144
tarda cont'cssio, (|iiain posl inorain de rclxis pi-opriis aniissis
uiiqiiis tacit, sihi iioii proücit, qiiia pcrix'iidiliir, quod ra|)li()so
ex eil risli anorii m proteslaliuiie noii ex verilatis sciciiliu ud
ipsnm est inolns. Trodrsl lamcn inorosa tonrossio, si lioiiio
indiiliari sc pclcrcl doiicc p(;isj)ic(!r('t res pr(»j>rias, si ex eis
aliquas pcrdidisscl,
lU 1 . De I" u r l i s c rn l i s ratio n e q u o r u m e ni e n d a
quandoque non solvilur. (II. TP. A. 28. 18. B. 31".
1, C. ll«. 9, I). 09". 1. K. 155''. 2.) Homo bonae famae
in Broda Uuguricali die lorensi in domo quadam rotas
curriis noii plerie perleclas eiuit : (juas die tertia ruslicus quidani
s«j)erveniens arreslavil , diccns eas de curia sua sublraclas.
Quaeritur ergo etc. Super quo sentenliatum est : Ex quo probus
et üdehs est homo, qui rotas emit; ille qui rotas impetil, si
juraniento confirmaverit, eas resliluet et nullain emendam judici
solvet.
315. Quod actio furti transit ad heredes. (II.
A. 25. 18. — 19. B. 31". 2. C. 14». 10.— 12. D. 09». 2.
K. 155^. 3.) Biislicis de Ilulein sententiatum est: Si servus
vel filius faniilias furtum commiserit actio est in dominum vel
in palrem pro eo quod ipsos de furto pervenit et simiiiter actio
furti, quia rei habet persecutionem, hcredem furis obligat, et
idem erit in eaeleris successoribus post mortem furis obser-
vandura,
316. De furlo lanae. Item si ex lana furtiva vesti-
menlum feceris, vestis erit furtiva et veslem dominus lanae re-
petere debet et pofest.
317. De furtis, rapinis etspoliis quantum ad
excusationern frivolam. (H. Tl»». A. 25. 20. B. 31'.
C. 14^ 13. D. 69\ 3. K. 155^ 4.) In Tisch n o wicz cum
nequam hoaiini pro maleficiis esset oppidum interdictum, asso-
ciati sunt sibi tres alii malefuctores , qui quatuor mulierem
quamdam, quam feria secunda de B r u n n a causa fori veniebat
in Tischnowicz vestibus et rebus suis aliis spoliaverunt. Quo
facto intraverunt simul villam Strassaw niulier autem per aliam
viam in Strassaw veniens, ipsos ibidem per judices et juratos
pro spolio rerum suarum capi procuravit. Quorum unus , non
ille qui a Tischnowicz exclusus fuit, excusare se volens talia
protulit verba : Bene .verum est , quod fui cum istis tribus,
qui mulieri res siias per spolium abstulerunt per me ipsum
nihil inaii feci sed volui sociis nieis spolium defendere sed
non polui. Quaeritur, utrum talia verba sulTiciant ad ejus accusa-
145
tionem. Et respondelur, quod hujusmodi excusalio frivola est
imo ex ore proprio, quia dixit se infuisse spolio et etiam, quia
illam, cui Tis ch n 0 wi c z inhibitum est socios suos notninavcrit,
contra se scnlenliam fieri meruit capilalem. Et hie collige, quod
mala societas obest.
318. De furto juvenis, qui est minor annis et
de aetate dis cretioiiis. (11. T2^ A. 28. 21. B. 3P. C.
14^ 1-3. D. 69''. 3. K. 155''. 4.) Rustici de Ilostyera-
dicz talem proposuerant casum: Quidam de nostris super quem-
dam juvenem coram judicio quaerimoniam movit, quod in po-
merio suo ipsum in fructibus suis damnificaverit ad octo grossos.
Juvenis vero respondens fatebatur, quod tantum sibi receperit
quatuor poma. Petiverunt itaque informari : utrum actor in re-
stitulione quatuor pomorum debeat contentari, vel reus octo
sibi grossos, quos in quaerimonia, cum damnum taxaret, nomi-
navit, solvere teneatur. Quibus diffinitive responsum fuit, quod
de juvenis aetate principaliter est videndum, et si inventum
fuerit documentis et probationibus legitimis, quod annos qua-
tuordecim, qui anni pueritiae reputantur, in quibus homo nee
compos, nee usum plenae rationis habens, nee inter bonum et
malum sufficienter discernere sciens judicatur, non transegerit,
lunc virga disciplinae a parentela, vel suis tutoribus debet
corrigi pro excessu supradicto, et per hoc est tarn actori,
quam judici satisfactum. Si vero aetas dicti juvenis annos
XIV excesserit, ita, quod annum XV"'", in quo anni dis-
cretionis intrant, attigerit: tunc, quia fassus est in pomerio
quatuor poma se recepisse et ex quo verisimile est, aliis vi-
cibus cum idem pomerium pro recipiendis fructibus subintrasse,
si actor juramento suo comprehendere praesumpserit, quod
damnum in pomerio sibi per ipsum juvenem illatum ad VIII
grossos se extendat, eosdem VIII grossos sibi solvere tenetur,
Judici vero secundum consilium juratorum satisfaciet pro emenda.
Item propter confessionem, quam juvenis fecit, de quatuor pomis
non est sententialiter condemnandus. Necessarium est enim,
quod confessus in jure legitimae sit aetatis, ita, ut in judicio
Stare possit; nam in bis confessionibus infra aetatem legitimam
conslitutis soluto damno subvenitur, nam ipsorum aetas igno-
rat, quid expediat in hac parte.
Capituluan €le g^ladiis.
319. De gladiis solvendis. (H. 72. A. 26. 1. B.
31". 1. C. 14\ 5.D. 70^ 2. K,156«.4.) Antiquum jus civitatis
10
140
hübet, (jiiod (iliulliis jx'nliliis iion sohihir prcliosiiis, (|iiiim nun
rcrtoiic v^rossoniin. yMlri,nms clijuii sc «rlndimn pcrdidissc;, ad
pelilioiUMii illiiis, cnjns liiil , ()I)liii(;l)il ptM-dilionciii junimcnlo
corpondi ; et simililcr solvciis gludium cum Itrlone conipellit
aliiiiii n<I obtiiu'iidiiMi jiirnnKMifo^ (piod ^lil(]ill.s riieril Inuli vuloris.
320. De, {Ti-jitiji la ci (', 11 (1 51 pro |)()('iia capitis.
(II. 72''. A. 20. 2. U. :]\\ 1. C. 14''. 7-10. i). 70'. '^. K.
156''. 1.) .hirali Iraclaiilcs de hoc, (piod in jiirihiis origina-
libiis scribilur: Si vcro talem cxpiirofalioiiem liabcrc iKMpiiverit,
capilc piiiiialur, vel sccini(him nrnliam jiidicis il juralorum emcn-
del: ex hoc habetur, quod talis ji^ratia non est referendn ad
XXX niarcas, ila, (piod in illis gruUn iiat homicidae iiiio phis
quam XXX niarcas, si habet, solvet et tarnen adhuc gra-
liain conseqnilur, quia caput et vitani salval. Item, si autem
lidejussorem homicida posuit et timens, quod expurgare se non
posset, evasil, ille ne capite punielur, sed secundum gratiam
Caput rediinet, sc cum triginla niarcis componet. Capitis enim
poena et ejus redemtio tantum refertur ad reum et homicidam, quia,
sicut jura dicunl, poenale restringenduin est et poena tantum
suos teuere debet auctores; in omnibus enim causis jura semper
proniora debent esse ad absolvendum, quam ad condemnandum.
321. Qw^ndo eadem gratia sit facienda. (H. 72''.
D. 70 ^ 4. C. 14''. 11. vel ut sup.) Rustici de Raus eins
scripserunt sie: Duo nostri concives ad invicem contendentes
ambo se mutuo vulneraverunt. Cum autem gravius laesus in alium
egisset, respondit, se vim vi repulisse. Quod cum pace per
judicem edicla termino praefixo probare deberet, accidit , quod
inleriin quidam cognatus actoris de dicto reo conquaestus est,
se per ipsum in campo quatuor vuhieribus vulneratum, de quo
negans petivit expurgationem juridicam sibi concedi. Ad quam
faciendam iterum judicatus fuit, usque ad terminum suprascrip-
tum, quo instante coram judicio comparens ulriusque actoris
quaerimoniam se obtulit secundum justitiam evasurum. Sed probi
homines amici, tam actoris, quam rei interloquentes , reum ad
hoc eorum induxerunt consilio, quod actorem gratiae beneficium
consequi debeat ipso jure. Super quo responsum fuit, cum in
omni emenda facienda sit gratia, quod actores reo gratiam facere
debent. Et si fortassis iiimis pertinaces et graves existentes
ex animi duritia illam temperare nollent jurati secundum, quod
expedire viderint ipsam consideratis causae circumstantiis mo-
derabunt. Unde cum in juribus originalibus scribatur de ho-
micida vel invasore donius, si expurgationem habere nequierit,
147
capitc piiniatiir, vel secundum gratiam judicis et juratorum ci-
vitatis cmendet: niiillo polius Uli, qui ad cxpurgandum vel iniio-
centiam ostendendum se obligat, non est gratia deneganda. Potest
tarnen actor, si reum in graliam recipere reciisat, peterc, quod
se purget, vel alio modo sicut jiistum fuit, mundum faciat et
hanc Petitionen! judex admittet. Si aiitem ea tacita reiun in
gratiam suscipit, cogendiis est, quod graliam sibi exliibeat pro jure.
322. üe hereditatum emtionibus, venditio-
nibus, traditio nib US et impetitionum disbrigatio-
n i b u s i n g e n e r e. (D. 70 ^.) Judex et jurati de B o s k o w i c z ad
consilium venienles viva voce de modo resignationis et impelitio-
nis bereditatum quaesiverunt et de ipsarum venditionibus et em-
tionibus casum talem in scriptis exhibuerunt : Quidam babens
cum suo domino molendinum, qui ex consensu domini sui medium
molendinum suum omni eo jure, quo possedit et tenuit, rite et ratio-
nabiliter vendidit excipiendo, quod molendinum praedictum, cum
esset situm sub piscina, emens cumpiscina et cum aquaeductibus, qui
vulgariter „f 1 u tr y n n e'-' dicuntur, nil disponere nee cum reforma-
tione eorumdem haberet. Cum quo quidem jure idem emens dictum
molendinum emit, dans vendenti denarios testimoniales duos
halenses et potum testimonialem, qui vulgariter ,,leykauf"
dicitur, cum pluribus fide dignis praesentibus et dictum potum
bibentibus; tandem tertia die sequenti per impetum aquae plu-
vialis dicta piscina per dictae aquae excrescentiam et actionem
rupta et destructa fuit, quod molendinum molere non potuit
neque potest. Unde discretioni vestrae supplicamus quatenus
nos quicquid juris super eodem facto sit, si emens molendinum
solvere debeat, prout emit vendenti, et si vendens, prout exce-
pit et promisit, quod emens cum piscina et cum aquaeductibus
nil disponere baberet, cum ipse eo jure tenuisset exceplioncm
hujusmodi disbrigarc, libertäre debeat pro juris sentenliam cu-
retis informare. Quibus responsum fuit sie : Hereditatum re-
signatio est coram judicio contestato in publico facienda. Et
hoc ideo, si ad hereditatem resignandam vel personam resignan-
tem alicui competat aliqualis jurisdictio, ille per impetitionem,
resignationem probibeat: quod si conlingat, non admittatur re-
signalio, nisi prius fiat impetitionis disbrigatio. Facta autem
resignatione, qui possessor bereditatis ipsam anno et die te-
nuerit et libere ab impetitione possedit: impetitio postea per
quemcunupie facta, cassa est et vana. Infra autem dictum tempus,
quod conlinet praescriptionem, quae in jure civili est annua et
diurua, tenelur venditor emlori hereditatem resignatam ab om-
10*
14S
iiihns impclilioiiihjis dishii^nro. Impolnis clinm , f<i posl im-
prlilionnn tiulinn iiiiiio et die conliniK; rpiievcrit, nci- (uiisuiii
impclilionis judiciiililer Iractavcril, riilionc pracscriplioiiis in-
vcnionlo priviil)ilur ipso jmc Insiipcr in leslimoiiiimi rcsif^nalioiiis
seniii(liiiii rDiisncliKlinciu jiMlicii, in quo iil rcsiVriaiio, jiidici jii!^
siiuin in \v\ in lot dcnaiiis csl solvi'ndnin. üiide al) aclii jiidicis
dicilur rosijj:iiali() ; viMulens viürn i)rini() hcredilalcm in manus
judiiis assitiiiat, qni eam iillcrins cmlori rcsi<rnat. Super casu
aiilcin sn*i|)l()lenus ohialo, qni respirit enilioncni et vendilionem,
dilVinitnni l'uit , (juud eniens niolendinnin enilioneni ralarn habere
debet; vendens auleni rationo exceptionis , quam de piscina et
caualibus aquarnm per se inlerposnit, et ad (jnain voliinlarie sc
astrinxit, cum lalis exceplio promissum quodannnodo includat
et omne promissum in debilum cadat: debet emenli molendinum
ab impcdimenlis piscinae et canalium cximere. Et de heredi-
tatibus vendilis quaere infra in hoc capilulo.
323. De r esigna tio ne h ered i t a tum et disb r i ga-
tione. (II. TS**.) Qui heredilatem et praecipue exlra muros
civitatis sitam alleri coram judicio resignat, debet eum, si petit,
cautione üdejussoria de hoc securum facere, quod tempore prae-
scriptionis currente ab impetilionibus juris ipsam sibi disbriget.
Sed non opportet, quod a manu violenta seu potente eandem
sibi protegat et defendat.
324. Ad idem qua n tum ad resignationem. (11.
74. A. 27. 3. B. 3P. 2. C. ^5^ 1-5. D. 7\\ 2. K. 16^ 3.)
In Broda Ungaricali civis quidam ebrius existens in taberna
noctis tempore coram duobus juratis bona, quae habebat mo-
bilia et immobilia alteri resignavit. Mane vero facto cum de
hoc negaret et jurati, quod in ebrietate usum rationis non ha-
bens, hoc fecisset testarentur. Qu^esitum est ab adversario,
utrum in possessionem bonorum sibi resignatorum non sit per
judicem mittendus. Super quo diffinitum fuit, quod actus ju-
diciarii, praecipue tarnen in causis civilibus, puta contractibus,
venditionibus et emtionibus et consimilibus, diurno tempore
sunt habendi, et quidquid fit in talibus deliberatione praehabila,
ab Ulis, qui usum rationis liabent, ratum est servandum. Unde
dicta resignatio ab ebrio facta de nocte tamquam inefficax de
jure non procedit. Dicit enim regula juris: Quidquid calore
iracundiae fit vel dicitur, non prius ratum est, quam ex perse-
verantia apparueril, judicio animi fuisse. Ebrius autem sicut et
iratus animi Judicium habere non videtur. Alia regula dicit:
Omnia quae animi destinalione agenda sunt, non nisi vera et
149
certa scientia perfici possunt. In obligalionibus aiitem , quae
ex maleficio nascuntiir secus est ; unde ßi ebrius homicidiutn
vel furtum committit,. ipsum ebrictas non excusat»
325. De hereditatum resignatione. Quod re-
signatio et traditio soliim coram judice fieri de-
bent. (II. 74«. A. 27. 4. B. 32\ 1. C. 15«. 5» D. 71^
1. K. 160''. 3.) Hereditatum traditio solum fieri debet coram
judice et juratis : unde quod resignationes mensarum panum et
macellorum fieri consueverunt coram magistris pistorum, car-
nificum, quando in czecbis sive sectis suis se congregant, hoc
nullam juris obtinet firmitatem. Non sortitur eliam vigoreni
juris, quod censuales in limitibus judicii civitatis residentes, cum
vendunt domos et hereditates suas, ipsas coram dominis, quibus
censuant, resignant^ sufTicit enim, quod coram domino census
fiat venditionis publicalio, quod vulgariter dicilur „Urkund.''
Resignatio vero, quam praescriplio sequitur, est tantum coram
actuato judicio facienda.
326. De resignatione et tra^itione factis ta-
cita veritate. (H. 74\ A. 27. 5. B. 32^ C. 15». 8-9.
D. 7P. 2. K. 160^ 1.) Zdenko de Klobuk cum tem-
pore pestilentiae domum suam Heinrico vendidisset et pe-
cuniam venditionis suis creditoribus, qui tamen propter hoc
cum liberum non dimiserunt, apud Heinricum deputasset
(odka^al) domo coram judicio non resignato a Klo buk extra
terram recessit. Heinricus vero domum inhabitans postquam
duobus annis in ipsa habitasset et cuidam Gaysiiprecht o,
cum quo vinum propinaverat, in quadam summa pecuniae inde-
bitatus fuisset domum ipsam (prima pecunia, pro qua eam eme-
rat, creditoribus Zdenkonis non soluta) diclo Gaysilprechto
coram roborato judicio servatis juris solennitatibus pro suis
debitis cum alias eidem solvere non haberet, publice resignavit.
Quo facto Heinricus viam universe carnis est ingressus.
Gaysilprechtus autem, postquam anno cum dimidio domum
praescriptam sine impetitione tenuisset, supervenit Zdenko,
quem, cum creditores sui per Heinricum dum viveret de pe-
cunia, pro qua domum praenotatam emerat, de ipsorum debitis
non pagati judicio convenissent, Gaysilprechtum praenotatum
iu causam trahens pro se petivit sententialiter diffiniri, cum Hein-
ricus pecuniam, pro qua domum ab ipso emerat, creditoribus,
quibus eam deputaverat , et quibus ipsam solvere promiserat,
non dederit, cum etiam ipse domum praescriptam Heinrico
non resignaverit : utrum, non obstante quod Gaysilprechtus
(lomuin iiiitius jiisti; .sil)i r('si<>^nii(iitii iillra uiiiitiiri occnpaverit,
tniii liiiiliiiii u ri'sioiiiilioiic Icf^iliiiu; facla pur verum licrcdi'iii
|)riu\s(:ripiis iMirriil creditorcH siii noii (Icht'iiiit prinn'iialilcr ndliiic
de vulorc ditlue doinns di'. cormii dtbilis cxpcdiif. (iaysil-
prerliUis viro rfsioiialioiifiii et piacsi ripliomiii iil su|)('riiis
cxpriiniliir in coiitrariiini allc^avit et iiiira. Sciileiitialiiin est
i^iliir |)(T consilinm, quod G u y si 1 1) r (? eli l ii s iioii tani(|uaiii
Ihmh's et vcrns posscssor, svd ma^is laincpiain ()((ii|)alor doinuin,
(|uain li e i nr i eil s latila vcrilalo coiilra jiisliliam, ex eo, quod
peciiniam, {)r() (pia ipsain einerat, crcdiloribiis Z d cn ko ii is non
persoh it, nee per Z d e n k o n e m sibi resij^nala lnil, eideiii G a y s i I-
preclilo resignaverat, minus jusle iuliabilavil, nee eiirreiilc! vero
praeseripliüiiis lempore possedit. Quare sccundiim Zdeiikonis
pelilionemde valore saepediclae domus ercdilores ejusdemdedebilis
eoriim, propler qiiae domus primo fiiit vendila, sunt pagandi. Non
ürmalur enim Iraclu lemporis, quando de jure ab iuilio non sub-
sislit. Et ad idem requirc infra sub titulo, quod pracscriplio-
uem cxeludit lacita veritas.
327. De h e r e d i t a t i b u s q u a n t u m ad p r a e s c r i p-
tionem. (11. 75. A. 27. G. B. 32". 2. C. 15^ 10. lb\ 1.
D. 72 •\ 1. K. IGO^. 2.) A die, qua hereditas coram judicio
resignalur, est computanda praescriplio, et non a die, qua eur-
renle praescriplionis tempore hereditas vel ejus possessor fuerit
impelitus. Unde, si hereditas a die resignalionis anno et die
sine impelilione possideatur, sive tempore medio pluries impe-
tatur, dummodo quaelibet impetitio ad plenum disbrigetur;
semper anno et die a resignatione finitis impetitio facta postea
non valebit.
Et iiotandum, quod illam diem, quae additur anno, aliqui
recipiunt pro VI septimanis, quae faciunt terminum peremto-
rium, quo aliquis citatur tertia vice duobus edictis praemissis ;
aliqui recipiunt eandem diem pro die (naturali) juridica annum
praescriplionis proxime subsecuta ; aliqui recipiunt eam pro die
naturali, quae LH seplimanas pro anni spatio computatas se-
quitur immediate; talis enim dies annum complet sicut patet
dies in Kaiendario numeranti. Nota, quod dicendum est se-
cundum veritatem, quod, cum annus compleatur per illam diem,
quae additur Lll*""^ septimanis ; dies praescriptionis, quae additur
anno, est illa dies, quae est principium sequentis anni , sicut
verbi gratia : si resignatur hereditas die circu/ncisionis , quae
est die dominica, tunc praescriplio terminatur anno sequenti
in die circumcisioiiis, quae erit l'eria secunda; et si impetitio
151
fieret in eadem feria secunda, vigorem haberei. Insuper, si
dies bisexliiis additur anno, illa dies eliain tempori praescrip-
tionis est addenda ; nam actio temporis praescriptionis polius
est laxanda, quam restringenda.
328. De hereditatibus quomodo praescriptio
interrumpatur, (H. 75. A. 27. 6. B. 32^ 1. C. 15^
2-4, D. 72 ^ 1. K. 160^ 2.) Si contra allegantem, per
tempus praescriptionis quiete hereditatem sine interruptione se
tenuisse sufficienter probata fuerit interruptio, praescriptio non
tenebit. Interriimpitur autem praescriptio, quandoque per inun-
dationeni aquarum, sicut si hereditates aquis vicinae in tantum
inundatione perfundantur, quod possideri perceptione frucluum
non possint. Quandoque etiam interruptio fit per dejectionem
vel expulsionem, et quandoque per proclamationem et prote-
stationem coram judice , vel illo, cujus interest, et per violentiam
occupatione factam, et hoc praecipue, quando violentus possessor
est absens et conveniri non potest ex ah'qua causa. Item per
Solutionen! debitae pensionis, sicut si aliquis censum determi-
natum de domo conventa pluribus annis solvat, non potest pro-
bare, quod ex praescriptione domus hujusmodi ad se spectat.
329. Quod violentus occupator non praescri-
bit. (H. 75. A. 27. 6. B. 32^ 1. C. 15^ 4. D. 72^ 2.
K. leO**. 2.) Rusticis de Chunicz sententiatum est: Vio-
lentus etiam occupator licet multis annis bona teneat heredi-
laria, tamen, quia violentia legibus est contraria, cessante vio-
lentia per verum heredem a bonis hujusmodi repellitur, nee
per praescriptionem, si eam allegaverit, poterit se lueri. Pos-
sessor enim malae fidei nullo tempore praescribit, de perceptis
etiam tempore violentiae heredi satisfaciet ipso jure; debet
enim ipse heres violentam possessionem occupantis , quamdiu
duraverit, annis singulis sub protestatiöne solemni coram judi-
cio publicare.
330. De praescriptionibus hereditalum et Ur-
kund. (H. 75 \ D. 73 ^ 1.) De Auspicz scriptum est sie:
Soror enim conquaesta est de fratre, quod qualuor marcas sibi
dederit, pro quibus hereditatem emerit, addens aliquid de sua
pecunia, ita, quod tota hereditas emta ad eam pertinere deberet.
Et postquam frater quatuor annis hereditatem possedit, morluus
est in peslilentia , hereditatem ipsam pueris suis coram testi-
bus ad hoc vocatis disponendo. Modo soror petit pro se sen-
tentialiter dictari , cum ipsa testamentum reclamet, et testes ido-
neos, qui et emtioni modo praemisso faclae interfuerint, et
1^4
iiuTcipolmii I)il»(Mln(, liiihcrc. [»osscl cl sinjj^iilis nnnis de cm-
lioiic |)rii(.Mlirlji per Indiiiii siiiiiit pro ca fiicla, jiidici ü r k ii ii d
(lodfrit et prolüslalioiicin ii»UT|)osiieril : nlniiii per cosdi-in (lictaiii
luMcdilaliiii iioii (li'l)fal Icj^ilimc ohiincic. riicii milt'iii IValris,
(|iiil)us liiMcdila.s i-sl lc<;ala, slalminl leslcs de disposilionc hc-
rrdilalis per [)alriMn loniin in ultima volunlale eis lucla, et
(piacriiiit, si lales pro eis lesleiiliir: iilnim lieredilas ad eos non
sil li'slameiilalilt'r devolnla, |)()liiis (piaiii ad sororcm dchcal pcr-
liiuM-c. Circa liuiic casiiin jiirali poinkTavcriiiit , (jiiod, (piando
pars advcrsa poleslalem, judicem adeundi et pro causa placi-
tciiuli habet cum adversario , tunc proicslalio per Urknd
faiia parum valct •, cum aulem dicla polcslas al)esl, parli tunc
prolestalio inlcrposita de placilis, quaudo facultas l'uerit liaben-
dis, benc valet, dummodo advenienle opporlunitate Judicium iu-
clioölur. Urkund vel fit occulte vel pul)lice. Si occulte,
ila, quod ejus nolilia ad illum, cui debet obesse, non perve-
niat, non videtur, quod sibi noceat, si aulem publice, ita, quod
per judicem parti, contra quam fit, significetur-: tunc quamdam
probabilitalem inducit; non tamen praescriptionem tollil, nisi citalio
legitima partis adversae et actus judicialis more debito subse-
quatur. Item cauti esse debent judices , quod cum Urkund
recipiunt, parti dicant: Adversarium tuum cita , et in causam
trabe, antequam praescriptio jus luum exlinguat. Itcm praescriptio
a die traditionis et resignaliouis hereditatis coram judice facta
inilium capit, et non a die venditionis et emtionis; et ex bis sen-
tentiatum est pro pueris fralris: si pater eorum possidendo legi-
time praescripsit, testamentum ejus sufficienter probalum stabit.
331. Quod praescriptio quandoque tollit jus
hereditarium. (H. 76. A. 27. 9. B. 33^ 1. C. 15\ 8.
D. 73''. 1. K. IGP. 1.) Rusticus quidam in Restawicz ^)
moriens bona, quae reliquit, tribus filiis suis legavit inter ipsos
aequaliter dividenda ; senior itaque filius se de bonis hujusmodi
inlromittens mediocri fratri suo partem mediam eorum dedit;
junior autem ad partes remotas declinans, et cum post octo
annos tempore pestilentiae reversus fuisset, fralrem seniorem,
qui uxorem et pueros reliquerat, intestatum decessisse inveniens,
petivit a fratre mediocri partem bonorum ex lestamanto patris
eum conlingentem. Qui respondit , quod paratus esset secnm
dividere ea justo modo. A consobrina vero sua, scilicet relicta
fratris senioris praemortui, cum similiter portionem suam repe-
^) D. Petrus de Boskowiez.
loa
teret, respondit, quod nihil de suo habcret, imo tanlum bona
per maritum suum sibi dimissa cum ejus pueris possideret.
Petens insuper pro se sententialiler inveniri , cum et marilus
ipsius et ipsa cum pueris suis pluribus annis sine impelilione
talia bona quiete tenuisset, utrum eis per aliqiiem posset de-
certari. Super quo diff'inilum fuit, quod petitio talis relictao
et puerorum non est admittenda •, sed de bonis per patrem trium
filiorum, quae duo fratres inter se distribuerunt, dimissis ju-
nior! filio debet pars sua tertia ab utraque partibus assignari,
unde relicta et pueri sui tantum super parte tertia fratris se-
nioris praescripserunt, fratri vero juniori super parte sua talis prae-
scriptio, si tamen aliud non obstat, nullum praejudicium generavit.
332. In q u i b u s p r a e s c r i p t i o 1 o c u m non habet.
(H. 76 ^ A. 27. 10. B. 33 ^ 2. C, 16 ^ 1. D. 73 ^ 2. K.
162 \ 1.) Ad loca diversa sententiatum est, quod vias justas
et antiquitus usitatas, stratas regias, semitas, plateas, interstitia
domorum, pro aquarum deflexu facta planities et territoria, la-
pidum fractiones, arenarum et argillarum fossiones, et quaevis
alia terrae spatia quantum ad villana campestria et silvana, si
universitatis sunt , et reipublicae ac utilitati communi ab an-
tiquo deservire consueverunt : nemo, nisi de consensu principis
hoc faciat, appropriare sibi potest. Unde talia obstruens, occu-
pans, prohibens, impediens vel qualitercumque sibi usurpans et
ascribens nulla licet etiam temporis longissimi praescriptione
poterit se tueri: cum semper mala Tide rem possideat alienam. Talis
etiam infidelis possessor malae fidei non solum a communi, imo pri-
vata persona communitalis, cui de hoc constiterit, poterit accusari.
333. Adideminquibus praescriptio locumnon
habet. (H. 76. A. 27. lO.B. 33^ 2. C. 16^ 2-3. D. 74«. 1. K.
162^.2.) A collectis contributiouibus, steuris et quibuscumque
civilibus oneribus per superius dominium vel rectores plebis
communitati impositis solvendis non potest se aliquis praescrip-
tione quantumcumque longa tueri. In solis enim hereditatibus
et non in causis aliis praescriptio locum habet.
334. De hereditatibus quantum ad obligationem.
(II. 76. A. 27. 11. B. 33^ 3. C. 16^ 4. D. 74^ 2. K. 162^4.)
M a r t i n u s de B i s e n c z obligavit P e t r o agros cultos quos-
dametquosdam incultosproXXX marcis usque ad certum annorum
numerum per ipsum tenendos, quibus nondum praeteritis M ar-
tin us pecuniam Pelro offerens agros sibi restitui petit ab
eodem. Petrus vero ultra sorlem concessam requirit a M a r-
I5(
tiiio {xMisidiicru (IclMliiiri v\ co , (juaiii, quod laborihus gra-
>il)n.s jioros iiuiiUos uiJivit et fniclirt'ros reddidil, sc usserit
mcrnisso i'l inIVu. Sii|mi' i\uo diiriiiiliiiii fiiil, (piod allcj^Hlioiie
l'o I r i iioii (»hslaiilf soilciu roiiccssioiiis a M a r t i ii o rccipcre et
agros sil)i (IcIkI IiIxtos icsioimrc- (jnia pro Ial)()ril)iis et cxj)L'nsis,
quos et quas in cidluris «grorum , quos fecit arabiles, se dicit
expciidisse, IVuciiis per aiiiios obli^alionis per ipsiim i)ercepli
sibi salislVcisse ralioiialiililcr judicaiitur.
:V.\'k Ad idcm. (II. 77. A. 27. 12. H. 33\ 3. C. IG". 5.
I). 7 1". 3. K. 1()3''. 1.) Si hereditas plunhiis obli^^ala fucrit crc-
diloribiis, qiiormu iimis aliis non retpiisilis ij)saiii vcndal, aller
trcdilüruni, si volucrit enilore repulso de beredilale pro illo
tainen |)raeliü, ])ro quo vendila fuit, se iiilroinillere, poliierit
pleno jure.
330. De li er edila til) US oblig^alis qua n tum ad
t er min um solutionis. (II. 77. A. 27. 12. B. 33 ^ 3. C. IG«.
6. D. 74». 3. K. 1G3^ 1.) Gostellien sib us juralis senten-
tialum est: Si hereditas obligata creditori per debitorem, an-
lecjiiam lenuinus inslet solutionis, pro pecunia vendalur parala,
creditor statim, nisi debitor caulione suflieienti vel pignore
aequivalenli cum, quod usque ad adventum terniinum suslineat
certificet, de suis debilis est pagandus.
337. De heredi ta tibus obligatis sub usura vel
sine usura, quando sint vendendae. (II. 77. A. 27.
12. B. 33^ I.e. 1G'\ 7-10. D. 74^ 5. K. 163^2.) Pro rustico
cujusdam villae civis quidam de Wissaw ad judaeos pro no-
niinala pecunia fidejussit ; et cum dicti civis et rusticus ex eo,
quod jiidaei de suis statim volebant debitis pagari, coram judicio
super hujusmodi casu contenderent, sententialiter diflinitum fuit,
quod rusticus civem a fidejussione redimere deberet. Rusticus
vero dicens, se pecuniam in praesenti paratam habere non posse,
sed hereditatem suam ipsi civi pro fidejussionis absolutione
obligare velle, jurati de Wissaw petiverunt informari : ulrum
tali facta obligatione civis hereditatem eandem sicut de here-
ditatibus aliis, quae obligantur, consuevit fieri anno et die in
pignore debeat servare, vel statim ipsam liceat sibi vendere et
se de judacorum dcbito et usura, quae accrescit, quotidie libe-
rare. Quibus rescriplum fuit : Si fidejussor apud judaeos pre-
cihus potest efficere, quod super hereditatem principalis debi-
toris üomine pignoris suum debitum volunt habere, bene qui-
deui ; .^in autem exlunc statim fidejussor ipse de eadem se in-
Iromillens hereditale, ipsam per VI septimanas lenebit super
i55
per XIV (lies iiilromissionem et tentionem hujusmodi coram ju-
dicio publicando; et si facta triiia publicalione debilor princi-
palis ipsum a judaeis iion absolverit , statim beredilalem vendere
poterit, se ipsum a debito principali judaeoriim et usurarum
voragine rediinendo. Nee per hoc commuiii juris consuetudini,
quae habet, quod hereditas obligala anno et die servanda est,
in pignore derogatur.
Hoc enim intelligendum est, cum obligatio lit voluntarie
et non; cum ad ipsam faciendam aliquis compellitur, sicut fac-
tum est in proposito rigore justitiae et ordine judiciario me-
diante, et praecipue cum debilum, pro quo obligatur, hereditas
est judaeorum, supra se usuram recipiens. In tali enim casii
illi, qui hereditatem obligavit, augmentum usurae anno et die
majus faceret damnum, quam servatio hereditalis generet sibi
hierum. Unde circa obligationes hujusmodi statutum tale ge-
neraliter est observandum: Si aliquis homo alteri, non habens
mobilia, hereditatem suam pro debitis, non compulsus ad hoc,
per formam juris obligaverit, talis hereditas anno et die in
pignore est servanda , postea vero trina coram judicio facta
pronunciatione vendi potest. Si vero per Judicium aliquis com-
pellitur, ille suo juramento obtinere debet, quod res mobiles
habere non possit, et quod necessitate cogente hereditatem
talem suo obliget creditori^ hoc enim facto creditor, cui he-
reditas obligatur , hereditatem hujusmodi de ipsa se intro-
mittens tribus vicibus eam coram judicio publicabit, et postea
illi, cujus est hereditas et qui sibi eam obligavit, si eam ha-
bere voluerit, tamquam inquilino potius, quam alicui alleri pro
aliqua summa pecuniae census nomine per annum et diem ex-
ponet; si vero eam habere noluerit, tunc alteri cuicumque
ipsam eodem modo, ut praedictum est, exponere potest; et si
hujusmodi currente termino hereditas talis ab ipso liberata non
fuerit , ipsam postea libere vendere potest cuicumque. Qua-
liter autem faciendum sit de hereditate pro debito obligata
usurario, superius est expressum.
338. De hereditatibus quantum ad appropria-
tionem. (H. 77. A. 27. 13. B. 34^ 1. C. 16\ S.D. 75^ l.K.
164^. 1.) Hereditas si pluribus creditoribus per hastulam,
vulgariter dictam „span^% ordinarie fuerit appropriata, quamvis
primus creditor debitorem induciet, tarnen secundus vel tertius
ipsum de hereditate pellens eam potest vendere vel aliomodo
in deuarios convertere; de hujusmodi tarnen denariis primus
15G
crcdilor mili» scciiinifcs de suis dchilis csl png-imdus. Sic
s e li l L> II I i a ( II III (' s l j ii r ii ( i s in II n I c i n.
'M\[). (j II ii Ii ( (' r ii (' r ( (I i I ii s vA possessio u d i p i s-
calur. (II. 78. A. 27. II. 15. lU". I.C.IO''. S. I). 75 ". 2. K.
1 () 1 ■, 2.) Tt'in|K)ic pcslilciiliiK! riislici i\c U r c Im ii iiiloniiali
siiiil, (piod luTCMÜlas vcl possessio n(lij)is(ihir ab aiilcct'ssoribiis
conjmulis pcrsoiiis, (jiiaiidoqiie ex Icslaineiilo et quaiidoque ex
iiiU'slalo; S('i\ per exlraneam persoiiain iioii adipiscilur, nisi per
liberaiti doiialioiiein.
1^ 10. {) II 0 (1 ii e r e d i [ a s j) o lest j) e r a 1 i ii in p o s s i-
dcri. (Ii. 78. A. 27. 15. B. 3 l". 2. C. !()'•. 4-7. D. 75 ^ 3. K.
1G4". 3.) Hiislicis eisdein iiileiro<^aiiliI)iis dilliiiilive respon-
sum est, (piod possidet ali(juis lieredilaleni vel rem aliam noii
solum, si ipse persona propria possideat, sed eliani, si ejus no-
mine possessione rei aliquis sit , licet eliam ille ejus juri sub-
jeclus non sit, qualis colonus est vel inquilinus, per eos quo-
que, apud quos deposucrat aliquis, aut qiiibus commodaverat,
ipse possidere videlur. Solo animo possessio retinetur, quam-
vis nee ij)se sit in possessione, neque alius ejus nomine, tarnen
si non relinquit de possessionis animo sed postea reversurus
inde recesserit, qui relinere possessionem videlur. Male autem
possidet qui vi vel clam possessionem subripuit et etiam ille,
qui rogavil aliquem, quod eum in poss^^ssionem rei mitteret ; et
contra iiium agitur causa possessionis recuperandae.
341. De h'ereditaria successionetestamenta-
liter procedente utruin perdotalitiumimpediatur
et quo modo succedat testamentum, et de Urkund ut
patct. (II. 78. A. 27. 16. B. 34^ 2. C. 16^ 8-9. D. 75\ 3. K.
164". 4.) Casus est talis: Heinricus condidil testamentum
et sie disposuit , quod quidam ager situs in campis villae
PurkAvan hereditarie et successive per lineam masculinam
a descendentibus ab eo possideri deberet ita, quod üliis ejus
mortuis proximus consanguineus et senior eundem agrum pos-
sideret, quo sublato de medio alius consanguineus senior et
postea iterum senior in infinitum. Accidit ergo^ quod senior
fdius successit in agro et uxorem duxit, cui vice dotis istum
agrum donavit coram judice et scabinis in Klobuk et uxor
ipsa coram eisdem judici et scabinis donationem bujusmodi est
proleslala dans denarios judiciales, nihil sciens de testamento
supradiclo. Modo viro mulieris mortuojn pestilentia sine be-
rede veiierunt consanguinei lestaloris volentes ipsam privare
per justiliam agro illo, et scabini de Purkwan senteiiliaverunt
i57
pro ipsis et pro parle teslaloris ac descendentium ab eo. Pars
vero mulieris provocavit ad scabinos in Klo buk, qui au-
ditis parlibus et protestalione mulieris, qua dicit, quod marilus
ejus, quando iturus esset aquisgrani coram consanguineis suis,
quos invitaverat, praedictam donationem iiullo contradicente in-
novaverit. De quo cum secundario protestata fuerit, pro mu-
liere senlentiam tulerunt, a qua consanguinei teslatoris ad con-
siliarios Brunn ens es appellaverunt. Quaeritur ergo primo, quae
praedictarum sentenliarum plus justitiae sit conformis. Et se-
cundo dato , quod fdii teslatoris , qui sunt tres , ordinarie in
agro succedunl et landem ipsis defunclis quilibet eorum beredes
relinquat, cujus filii beredes ante alios praescriplum agrum
debeant possidere. Et tertio, quam vim babeant in jure denarii
judiciales , qui „Urkund" Yulgariter nominanlur. Super primo
islorum diffinilum fuit, quod sentenlia juralorum dePurkwan
efficax est et justa. Cum enim marilus dedit uxori agrum pro
dole in alio judicio, quam in quo ager situs est. Est enim
Situs in limitibus judicii de Purkwan. Est autem pro dote
dalus in Klobuk cum eliam , quod plus ad rem facit ma-
rilus donationem uxori faclam non coram judicio solemniato
in Purkwan, sed tanlum in concivio innovaveril, quamvis con-
sanguinei praesentes sub silentio boc transiverunt et uxor pro-
testata boc fuerit, tamen adbuc teslamenlum primo disposilum
in suo rubore permanebit. Insuper si dictae donationis inno-
vatio coram actualo judicio facta fuisset, adbuc tanlum illis
consanguineis, qui praesentes eam non reclamassent et non aliis
absenlibus praejudicium generassent. Ad secundum autem dictum
fuit, quod mortuo ultimo filio non ejus fdii, nisi seniores fue-
rint, slatim succedunl in agro, sed potius fdius senior a quo-
cunque primorum fdiorum fuerit generalus. Unde sicut teslator
disposuit , quod semper senior filius agrum possideret, eodem
modo in tali possessione filiorum fdii scilicet , qui seniores
fuerint, sibi succedunl. Sed ad terlium dictum est , quod de-
narif judiciales absolute jus non generant, nisi super jure ob-
tinendo aliqualiler atlestenlur.
342. De successio ne hereditaria, quodcessanle
teslamentt) iterum r evertitur. (H. 79. A. 27. 18. B. 34^
3. C. 16^ 10. D. 76^ 1. K. 165\ 1.) Jurali de Klobuk
proposuerunt sie: Quidam de nostris legavit domum suam
Omnibus successive a fdiis suis descendcnlibus per lineam mas-
culinam. Morluis ilaque talibus omnibus masculis in pestüenlia,
muliebribus vero aliquibus supervivenlibus , quaeritur, utrum ad
158
ipsjis (liiMa donius, (luno per tcslalorcm eis Irp^ala noii fiiil,
sil Iicrt'dilaric di'voliila. Super quo (lillitiilurn riiil, (jiiod lic(!t
iion i'X ordiiuiliouc Itslaloris, laiiieii ex jiiic siKccssioiiis Iicre-
(lilarie dicla doimis ad imilieres supcrslilcs diiiosiiliir pcrliiicrc;
iiiui c'iiiiii dispositio leslaniciiti in hoc rasii niortc iiitervenicnle
idicriiis jtroii'dere iion |)()ss('l, convciiiciis csl, (piod jus hcrc-
dituriuni i|)siun Icslainciiluin ordine dcbilo conscqualur.
.'M3. Ollis dcbeat dividcre bona Iiercd i la ri a.
(II. 79. A. 27. 19. ß. 34«. 3. C. IG''. ll.D. 7G». 2.K. 1(53". 3.)
Si diio liercdcs l)()na pracdcccssonim siionini infcr so dchcaiil di-
vidore, limc ad sciiiorem sieul ad j)nideiili()rcin jx-rliiicl (iJNidcrc et
ad minorem special parlem, quam volucril eligerc ipso jure.
341, Q u 0 m 0 d 0 d e b e a u l I) o n a d i v i d i h e r e d i l a r i a.
(II. 79. A. 27. 19. B. 34". 3. C. lü^ 12.1). 70^ 3. K. 1G3^3.)
Alberto sub peslileiilia morluo cum uxor ejus Johannem
in marilum duceret senlenlialum fuit si propter secundas nup-
tias maier de bonis communibus suam terliam vobierit excipere
parlem, illa in bonis mobilibus, si sunl, est sibi danda. Cum
enim semeu patris et memoria remaneret in pueris et non in
uxore, ralionabilius est, quod bona permanenliora, sicut sunt
immobilia et beredilaria, pueris assig-nenlur.
345. De h er edita tibus et successionibu s filio-
rum iegitimorum, natura lium et adoptivorum.
(H. 79. A. 27. 20. B. 34«. 1. C. 17<\ i. D. 76\ 4. K. 164\ 5.)
Jurali de Budespicz verbolenus proposuerunt hunc casum:
In villa quaedam tempore pestilenliae ruslicus quidam bene dives
est mortuus intestatus. Et quia reliquit quosdam fdios legi-
limos et quosdam naturales, quos ex concubina generavil, et
legitimi simpliciler ab hereditate et bonis mobilibus per palrem
relictis naturales volunt excludere. Ideo pelimus de jure liujus
casus informari. Quibus responsum est, quod filii legitimi in
omnia bona per patrem relicta secundum juslitiam succedunt.
Est tamen pium et quodammodo ralionabile, quod legitimi natu-
ralibus misericordiler subveniant invictus et amictus necessitate.
346. Qui heredes sinl legitimi et qui non. (H.
79. A. 27. 21. B. 34^ 1. C. 17^ 3. D. 76^ I. K. 164\ 1.)
Pueri vivente uxore legilima alicujus, ex concubina per eundem
generali non sunt legitimi, nee cum heredibus legilimis in bonis
parenlum percipiunt portionem. Unde secundum jura quadru-
plex est stalus filiorum. Quidam sunt naturales et legitimi ut
illi, qui nascuntur ex legilimo matiimonio, quod est legitimum
I
J59
secundum rem et rationem sive approbationem ecclcsiae ; alii
vero sunt naturales non legitimi, ut qui nascunlur ex concu-
binis; alii vero sunt legilimi, tantum, ut qui per adoptionem
filii ediciunlur. Alii vero nee naturales nee legitimi, ut qui
ex damnato coitu nascuntur, scilicet ex adulterio et incestu :
et inter istos primi filii bona parenlum polissime possidebunt.
347. Qualiter heres probare se debeat esse
legitimum. (H. 79. A. 27. 21. B. 34^ 1. C. 17^ 3. D.
76''. 2. K. 164^, 1.) Cum cives de Radisch quaesissent
qualiter heres, cui objectum fuit, quod non esset legitimus, pro-
bare se debeat esse legitimum, instructi sunt, quod legitimi
filii sunt, qui ex legitimis matrimoniis procreantur, sive matri-
monium sit verum sive putatum, dummodo contrabentes publice
et solemniter contrahent et impedimentum ignorent. Unde ad
probandam legitimam filiationem prodest confessio , parentum
puta; si sunt servi sufficit ad probandum confessio vicinorum
veterum quorumcumque, bonae famae hominum duorum cujus-
cumque sexus, qui asserant, quod parentes illius cui objicitur,
semper se habuerint et reputaverint legitime conjungatos.
348. De hereditatibus legitimis quorum pa-
rentes divorticiantur. (H. 79^ A. 27. 21. B. 34\ 1.
C. 17 ^ 5. D. 76^- 3. K. 164^ 1.) Si vir vel mulier in facie
ecclesiae legitime conjuncti credunt se stare in vero matrimonio
et tamen non stant, tandemque forte cognatione carnali vel
spirituali, vel justa causa faciente canonice ab invicem divor-
tiantur ; omnes pueri , quos ante divortium genuerunt, in-
cluso et illo, quem mulier habet in utero, si praegnans divor-
tiata fuerit, legitimi sunt, et in bonis parentum heredilariam
habent portionem. Fides enim, qua parentes credebant se simul
habitare legitime, quamvis ignorantur illegitime habitaverint,
pueros legitimat: unde ignorantia in hoc casu peccatum excusat.
349. Utrum pueri intempestive nati h credit a-
riam cum aliis pueris habeant portionem. (H. 80^
A. 27, 22. B. 34\ 2. C 17«. 6-7. D. 77\ 1. K. 165 ^ 5.)
Licet jura quarumdam regionum velint, cum virgo impraegnata
per XXXIX, mulier vero impraegnata per XL tantum, vel
ad plus una super addita septimanas pueros in uteris secundum
naturam portare debeant , si puer non completo isto tempore,
scilicet mature vel post, quod vulgariter dicitur : „czu spat
odir czu frue^', natus fuerit, portionem heredilariam non
habebit: tamen jus tale secundum consuetudincm ab antiquo
servalam corruptela est potius censenda. Unde puer ex paren-
tibus lopilimc conjnffniis sivc mnnc sivo Inrdc procrrnlus por-
tioncni i|)suiu licrcdilarie ronliii^cnlc non cartbit; cum ciiiin
priiis Ncl jtosi misii iioii slcl , |)('r iimi iiu oiiNciiiciil«^' liüc
siio juro de di'bilo privurelur.
',\^)0. De s«i (• cess io n c bcrcditaria pucrorum et
inraulium. (II. 80". A. 27. 22. H. 35". 1. C. 17". 8. I).
77". 2. K. 105''. 1.) Midier beredilaria a proji^eiiilo-
ribiis nd se devoliila possidens bona, si de viri, quem lefri-
liine duxerit, seiuiiic piicniin, in cujus pnriu morialur, g^inucrit,
puer ideni si lanlo (empöre \ixeril , quod oculos apjtericns
qualuor parietes domus pcrspcxcrit, bonorum parenlum per
nuUrem reliclorum parliceps eril, eoque defuncto bona lam
pueri (juam malris ad palrem beredilarie perlinebunl. Sic
senlenliatum est rusticis cujusdam villae.
351. De successione hereditaria filiorum spe-
cial ilcr. (II. 80". D. 77". 3.) Tempore peslilenliae in villa
quadam prope Ilulein quidam dives moriebalur ruslicus duas,
quibus bona sua mobilia et immobilia non pauca disposuit, re-
linqiiens fdias, quarum una probum et boneslum duxit virum,
alia vero cum quodam vago seu levi et inutili persona matri-
monium contraxit. ölodo quaerunt consanguinei dictarum fiiia-
rum, ulrum possessiones per patrem ipsarum eis dimissae non
debeant ad illam tantum spectare, quae probum maritum duxit,
ita, quod secundae, quae scurram duxit, de bonis mobilibus
porlio media tribuatur. Super quo diffinitum fuit: Licet mo-
tivum consanguineorum adeo sit rationabile, quod in locis plu-
ribus lenealur pro jure, tarnen secundum statuta privilegiorum
regalium civitatis Brunn ensis tam hereditates, quam bona
mobilia praescriptis filiabus per patrem legata inter ipsas sunt
aequaliter dividenda. Scribitur enim in dictis privilegiis , quod
in arbitrio viduae fdiae vel ncptis cujuslibet civium est, nui)ere
vel non nubere cuicumque velit, absque quolibet impedimenlo.
352. De hereditaria successione qua n tum ad
masculum et feminam, quantum ad urkund et quan-
sum ad t er min um placitandi. (H. 80. A. 27. 23-26. B.
35". 2. C. 17". 10. D. 77 ^ 1. K. 166". 2.) Sententiatum
est in Wissaw ad requisitionem domini episcopi Olomu-
censis et juratorum ibidem, quod mortuis parentibus in bonis
eorum relictis, heredes tam femellae quam masculi jus here-
ditarium obtinebunt. Item sententiatum est eis, quod quamvis
heredes viventibus parentibus super bona ipsorum , quod eis
morienlibus ad ipsos devolvantur, nee jus, quod vulgariter „Ur-
161
kund" dicitur, dent, nee exactionem seu contributionem de bonis
bujnsniodi solvant; tarnen adhuc bona repelere possunt lalia
pleno jure. Item sentontialum est cisdeni : Si haeredes petunt
induciari , debenl per jutlicem et juralos a primo judicio ad
secundura et a secundo ad tertium, quod inquirant, quos pro
occupatione bonorum ad ipsos haereditarie devolutorum habeant
et debeant impetere via juris.
353. De haeredibus adoptivis. (H. SO''. A. 27. 26.
B. 35». 3. C. 17^ 2. D. 77^ 2. K. 167^ 3.) Sub pesti-
lentia sententiatum est juralis de Budespicz, quod haeredibus
carens potest sibi puerum vel pueros virilis vel muliebris sexus
in haeredes adoptare , et ipsos bonorum suorum successores
et possessores constituere. Et eodem modo haeredes habens
potest ipsis alios pueros adjungere et pares de jure facere,
contradictione consang-uineorum suorum qualibet quiescenle.
354. De haereditaria successione ab intestato.
(H. 80''. A. 27. 27. B. 35^ 2. C. 17^ 3-5. D. 77'». 3. K. 167^)
Tempore pestilentiae jurati de Chremisir scripserunt sie: Qui-
dam ex nostris concivibus sine haeredibus obiit intestatus: uxor
autem ejus, cum se de bonis intromisisset, ea possidens vocavit
patrem et matrem dicens ad eos: „Sentio me vivere non posse.
Bona per maritum meum mihi dimissa vobis do, petens ut animae
meae memoriam habeatis." Qua defuncta sacerdos quidam, frater
carnalis mariti praemortui, allegat bona praescripta ea de causa,
quod frater suus et uxor ejusdem decesserint absque haeredibus,
ad eum esse devoluta. Pater vero relictae mortuae sententiari
petivit, utrum bona per fdiam suam, ad quam transiverunt justo
successionis titulo et quae sacerdos , ea vivente rationisque
compote existente non impetivit sibi et uxori suae donala,
possint sibi per quempiam decertari. Qua sententia ad
consilium juratorum delata, cum ea pendenle pater vita functus
sit, mater adhuc superstes querit, utrum bona per ejus filiam
sibi data non potius ad eani, quam ad sacerdotem praedictum
debeant pertinere et infra. Quibus sententiatum fuit, quod se-
cundum privatum jus et locale civitatis Brunnensis mater
relictae, et non sacerdos, frater mariti, dicta bona possidebit.
In juribus enim originalibus civitatis scribitur sie: „Si
autem is, qui moritur, non habuit uxorem vel liberos et sine
testamento et ordinatione rerum suarum decedit, bona, quae
reliquit, proximo haeredi suo cedant." Ergo per contrarium, si
uxorem habuerit vel liberos, illis tamquam haeredi proximo
bona cedant. Et sicut maritus res legarc potuit cum vixit, sie
11
lixor riini (loniiriiiiiH rcnim iid ciiiii tnirisivil , res (lis[K)(i(Tß
|)Olnit, ut (U'trevil.
3 5 f) . De h a 0 r 0 (1 i l » r i « p ü r l i o n e et s u c c e s s i o n e
}) a r c u ( u in e t p u e r u r ii in e t d e s e c u ii d i s n u p l i i s. (II. 81.
A. 27. 28. B. .'^5". :\. C. l'K (I.D. 7S». 1. K. 105". 4.) De
C Ii r i s a II s proposilns est casus talis: Mulicr vidiia iiiiaiii
habons et liliiiiii ^ (|ii(>iii lanupiaiii primo^eiiitum plus aiiiaiis de
subsluiitin, quam comniunein liahchal cum pueris, agrum sihi
salvat, iiiliiloniiiius in honis aliis portione sua dehita specialiter
depulavit, Sed cum posl hreve Iciiipus idcm lilius vila fuiictus
esset, et maler ad scruiidas nn|)lias Iraiisivissct, qiiacsilum est
pro parte üliae , uinmi aocr IValri sno dalus, tam ex ejus
morle, quam ex malris nupliis non sit ad eam liacredilarie de-
Vülutus. Malre in contrarium alleganle, cum secuudas a lej^e
concessas de jure poterit celebrare nuptias, utrum per hoc jure,
quando ad dictum a^rum ex obitu filii sibi compelat, sit frau-
data , cum jnra concorditer se debeanl compati, et unum per
aliud non extingui. Super quo dilTinilum fuit, ex quo
filia, quando mater vidua agrum dedit filio probibendo non im-
pelivit, suft'icil secundum jus civitatis, sicut consuevit fieri de bonis,
quae pater inleslalus decedens uxori reliquit et pueris, quod
agri terlia pars matri, duae vero iiliae cedant.
356. De successione haercditaria ab intestalo
puerorum iiniuspatris etplurium matrum. (H. 81''.
A. 27. 29. B. 35^ 3. C. llK 7. D. 78«. 2. K. 165^) Vir
intestatus moriens et pueros ex pluribus uxoribus per ipsum
generatos relinquens, si ultima uxor supervivens cum pueris
suis a bonis sequestrata fuerit ; quamdiu in sede viduitatis
sederit propriis cum eorum bonis pueros reget, qui si annos
discretionis non dum habitis domino vocante ab hoc mundo
transierint, bona ipsorum ad malrem spectabunt, sicut et e
converso matre eorum vidua mortua ejus bona ad ipsos de-
volventur. Transaclis autcm annis discretionis pueri cum eorum
bonis disponendi liberam habent facultatem. Item si mater ma-
ritum duxerit , bona puerorum quocumque tempore decesserint,
non ad ipsam , sed ad pueros, quos pater de prioribus uxo-
ribus generavit, haereditarie pertinebunt: omnes enim hujusmodi
pueri ununi habuerunt patrem, a quo dicta bona radicaliter pro-
cesserunt. Sic sententiatum est juratis de ßroda
ungaricali.
357. De successione haereditaria ab intestato,
utrum sacerdos cum fratribus laicis haeredita-
163
riam habeat portionem. (H. 81 ^ D. 78 ^) In Broda
ungaricali moriebatur civis intestatus tres relinquens filios laicos
et quartum sacerdotcni non beneficiatum, nee a domo patris per
Patrimonium separalum. Pro quo sententialum fuit, quod idem
sacerdos in bonis paternis cum fratribus suis laicis baereditariara
eam de jure contingentem, debet pcrcipere portionem \ quam etiam,
si in jure civili sibi denegaretur, spiriluali judicio obtineret.
358. De successione haer edi ta ria ab intestalo,
utrum filii fratris cum eorum patruis participes
esse debeant baeredi t a tis. (H. 81^ A. 27. 30 B. 3b^.
1. C. 17 ^ 9. D. 78^ 2. K. 165''. 2.) Si lilius a bonis patris
per dotem non divisus uxorem duxerit, de qua pueros gene-
ravit, et tandem moriatur, patre superstile , qui postea alios
filios relinquens intestatus decedat: quaeritur, utrum pueri talis filii
cum eorum pratruis haereditariam habere debeant portionem, El
respondetur diffinitive , quod pueri talis filii aequam cum
patruis suis habere debent portionem; sed sive unus sit, sive
plures fuerint, solum unam parlem, illam videlicet, quae ad
patrem eorum perlinuisset, percipere tenebuntur. Sic senten-
tiatum est ad interrogationem rusticorum de quadam villa.
359. Quod frater patris ad bona relicta pro-
pinquior est haeres, quam frater matris. (H. 82^. D.
78''. 3.) Ad petitionem rusticorum de Strucz ^) sententiatum
est, quod marito et uxore pueris carentibus et intestatis morien-
tibus, bona, quae relinquunl, potius ad fratrem mariti, sicut ad hae-
redem propinquiorem transeunt, quam ad fratrem uxoris. Et
eodem modo intelligitur de fratrum haeredibus eorumdem, seu
aliis de patris progenie existentibus quibuscumque. De bonis
tarnen maternis lege sententiam sequentem
360. Quod in bonis maternis quandoque suc-
c e d u n t p r o p i n q u i matris. (H. 82 ''. D. 79 ^. 1 .) Jurati
de Budespicz proposuerunt hunc casum : In villa quadam
nostro juri subjecla quidam viduus propria bona habens, quan-
dani duxit viduani etiam propria bona habentem. Qui trans-
actis aliquot annis, postquam matrimonialiter simul vixissent, ac-
cidit, quod eodem die in pestilentia anibo sine pueris intestati
decesserunt: querunt ergo consanguinei mariti, utrum bona per
eosdem relicta ad ipsos, tamquarn ad baeredes propinquiores
non debeant justitialiter pertinere. Consanguinei vero mulieris
') II. De quadam villa.
11
164
fx nlia querunl parlo, cum tM)rnm co^natn, imtt'qiiniii rnnrilMm
smiMi (liiccrot et Icmpori', «|ii() sihi romiininsil, (|ii;i(-(liitii possc-
(icrit bona, (juae a propria sua parciilila .sihi pciMMK-riinl et
iiuinjuain ad aiilccessores marili speclavcriml: iilnitn salleni bona
tnlia non sinl ad ipsos ex inorle diclac cofi^tialae siiac ex suc-
cessioni' bacrrdilaria dt-vobila. Super q ii o d i lli ni l um fiiit,
quod non obslaulo consauf^uiiii'orum niaiili all» ;;a(i()iit', (piae tauu;ii
niuiluui csl |)ündeiosa, si consan<>uinei mulieris iide dij^no lesli-
inouio di'inonslraverinl , quod bona, quac peluiil a pro{»-('riio
mulieris, ad cam Iraiisiveruut; bona talia debcnt ad cos sicut
ad haercdes veros siniililer perlincre.
3GI. Quod bona morluoruni non Iranseunt ad
dominum s e d ad p r o p i n q u o s. (11. 82 ". A. 27. 3 1 . B. 35 ''.
2.C. 17^11. 18\1.I). 71)^ 2. K. l()l^ 2.) Hevercndidomini,
apud nos in Wrchow (Wrssaw D.) quidam bomo fuil occissus,
relinquens uxorcm et fdium, cujus maler poslea alium supcrduxit
maritum, qui ex eadem qualuor pueros generavit. ölodo duo
patrui i)rimi pueri vidcnlos plures pueros generalos volebant
scire parlem primi pueri, fralris ipsorum. Repetebant ergo
jure puerum et parlem subslanliac ad ipsum puerum perli-
nentem, quem puerum una cum subslanlia sua jure oblinuerunl,
et sie puer ilie cum subslanlia sua fuit tolaliler ab aliis pueris
separalus, quos vix uno anno supervixit, et moriebatur suam
parlem subslantiae relinquendo. Modo dominus nosler bacres
villae repetit illam parlem subslanliae lamquam a lali homine
suo, qui sine haerede decessit, el quod ad ipsum de jure sit sub-
slanlia dicli pueri dcvolula. Tunc maler dicli pueri eliam re-
pelit substanliam dicens, ipsam ad pueros, quos babuit cum se-
cundo marilo, de juslilia perlinere, Pelivit ergo sibi de juslilia
provideri et infra. Sententiatum fuit pro pueris et matre,
quod ad illos sunt legitima successione bona talia devolula.
362. Quod haeredes debent solvere debila pa-
rentum. (H. 82\ A. 27. 32. B. 35^ 2. C. 18^ 2. D. 79\
1. K. 165 ''. 3.) In judicio civitatis sententiatum est, quod haere-
des bona parentum possidenles debita per eosdem, dum vive-
rent, conlracta, antequam bona inier se dividanlur, solvere le-
nenlur,- in communi enim proverbio dicilur, quod creditores
propinquissimi sunt haeredes. Si vero pro dicla facienda sohi-
tioue plenarie bona per parenles dimissa non sulTiciant, non
oportet, quod haeredes ad supplendum defectum bona propria
impendanl, nisi hoc facere decreverint ex pielale. E converso
165
eliam debitores pagabunt baeredes de debitis, in quibus paren-
tibus tenebantur.
363. De ha eredi tatib US venditis, quantum ad
jus, quod dicitur „abschütten." (H. 82^0.79^2.)
De A u s p i c z jurati scripserunt sie. Frater R o 1 1 1 i n i , vectoris de
Brunna, nosler coneivis domum, quam in Au s spie z habuit,
vendidit cuidam extraneo, apud nos nolens de cetero habere
residenliam corporalem. Et cum idem emtor die sibi prae-
fixo praetium emtionis venditori coram juratis exhiberet, ipsum
accipere recusans fratrem suum R ottli num statuit asserentem,
quod ad domum fratribus suis pinguius jus sibi competeret,
quam extraneo. Unde petivit pro se sententiari, utrum eo jure,
quod vulgariter dicitur „abschütten," non debeat domum
t'ratris sui potius quam alius quispiam obtinere. Rogamus ergo
edoceri, cum hucusque ea sumus usi consuetudine , quod con-
tractus venditionis et emtionis rite celebratus rescindi non
possit, quod fieri debeat in casu praescripto. Super quo diffi-
nitum fuit, quod venditio vel emtio, postquam legitime completa
fuerint, irritari non debent; in juribus enim originalibus
civitatis continetur sie : Sic decrevimus etiam, ut in civitate pro-
prietates habens possit easdem vendere absque impedimento
cujuslibet personae, necessilate cogente. Et idem sententiatum
est ad villas diversas, quamvis in civitatibus, quandoque fiat ex
consueludine, quod propinquus venditoris emtorem modo , qui
dicitur „abschütten" repelUit ab emto.
364. Qualiter haeredes emancipati cum non
emancipatisad portiones haereditarias admittan-
tur. (H. 83^ D.80^ 1.) Per juralos de Na ussedlicz scriptum
est: Unus de nostris in campo per sagittam occisuset intestatus re-
pentemortuus, uxorem cum sex reliquit pueris, quorum duos, mas-
cuhim scilicet et feminam ante annos aliquot data sicut voluit,
unicuique partem quandam a se per matrimonium emancipavit.
Et quia masculus inutiliter parte sua, quae tamen modica fuit,
consumta, incepisset egere, ad portionem cum cohaeredibus de
bonis per patrem dimissis petivit, secundum justitiam se admitti.
Eodem modo petit femina, quae tamen copiose donatione pa-
terna partem suam est assecuta, sibi portionem eam contingen-
tem assignari. Quaeritur ergo, qualiter bona talia sint inter
uxorem et sex pueros dividenda. Super quo diffi nitum
est, quod ad uxorem tertia et ceterae duae partes bonorum trans-
eunt ad haeredes. Et si duo per dotalitium exclusi, cum non
emancipatis partes habere desiderant, lantum in sortem ponent,
(luimlimi piTccpiMUiit^ quo luilo (jiiilihtl coruiii sex siuitn scxlani
lolU'l purli'in. Si mto diilnm ixirlioncm iili(|iiis liHcretliini ItKcrc
non habueril, (juilibct dlioniiii lincrcdiini iioii divisorum (unliiin
pcrt'ipii't, (|U)uiliini divisiis poiicrc dtlxjil, v\ si (piid postca rc-
sidiiiiiii fiinil, inlcr omiirs ii((|iiiilili'r (li\i(liilur. Uiidc liacrcs
einuncipntus cum non emancipatis ])iirlem iiabere volens, parlcm,
quam porcipil, in sorlem rc'ixuial, vel in sua parle pc'rtij)ienda
dflalcft, vel qucmlibcl cobacrcdcni non cinancipalonim tanluindcn»
anlc divisionuni lollcrc palialiir.
305. Ouod |) racscr ip tio nem e xc I ud i t la ci ta ve-
rilus. (II. 83». A. 27. 35. IJ. 'MW 1. C.-80'\ 2. D. 80^ 2. K.
1()7". 5.) Si vcnflilor liaercdilalcni, quae ccihsiialis est, enilori
coram judicio verilate lacila pro libera tiadidcril, quamvis a
die Iraditionis et resignalionis teinpus et annuum , quod |)rae-
scriplionem continet, cirinxerit, iiihiloniiniis si posica enitori
per dominum ceiisus cum Icslimonio lilcrarum vel leslium, quibus
necessario credilur, quaeslio de census solulione mota fueril,
illam vendilor complelione teinj)oris pracscrij)!ionis non obslanle,
suis expensis et laboribus disbrigabit. Verilas euim lacita, qua
fraudem et dolum palliavit, nullum de jure i)raescriplionis pa-
Irocinium generabit. Sic senlentialum esl juralis de Woiko-
wicz. Et ad idem quacre supra in sentcntia, quae sie incipit :
„Petrus de Klo buk."
36G. H a e r e d i t a s ex m a n d a l o d o m i n i non p o s-
s e s s a q u a n d 0 q u e d e v o l v i l u r ad i p s u m. (H. S3 ''. A.
27. 36. ß. 36". 2. C. 18«. 6. D. 8()\ 1. K. 107^ 1.)
Dupplex esl baeredilas: Qnaedam babens in villa vel exlra villam
domum vel aliquod commodum, in quo consuevit subses resi-
denliam babere j)ersonalem ; alia, quae caret tali commodo,
sicul est bortus, pratum, bumularius el consimilia. Modo si
dominus justa causa motus mandat, primam baereditalem per
empbiteotam seu censualem subsidem vendi alleri, locari ac per
alium possideri, qui personaliter residtal in eadem, et hoc man-
datum Irina monitione, quarum quaelibet per dies XIV conti-
nuos sibi succedentes fiat, Iransgrediatur : lunc haereditas tam-
quam pro derelicto babita ad dominum devolvetur.
Haereditas vero secunda , quae non habet speciale com-
modum sibi pro habitatione subsidis annexum, si temerarie infra
diclos tres XIV dies Irina monitione praemissa vendi et in alium
transferri negligatur, ad manus domini transiens revertetur.
Justum tarnen et legitimum impedimentum, propter quod venditor
167
cintorem habere non potuit, terminum monilionis hujusinodi
merito prorogabit.
Capitulum de liomicidiis.
367. De homicidio in geneie quanlum, ad di-
versa. (H. 83. A. 28. 1-4. B. 36«. 3. 36^ 1. C. \8\ 7. 18\ 5.
D. 80^ 3. K. 167^ 2. 1G8^ 1.) L talenta, quae nominanlur
frequenter in juribus originalibus, valent XXXmarcas LXIY grossos
pro marca computando. Unde habens Iriginta marcas pro ho-
micidio poterit fidejubere.
Item homicida acciisatus pro homicidio per juratum melius
potest vitani et innocenliam suam obtinere et ostendere per ju-
ratum, quam vinci possit per juratum. Item si quis pro homi-
cidio simplici querimonia accusatus fuerit, sohis in cruce po-
terit se expurgare.
Item quamvis actor mota pro homicidio querimonia Signum
occisionis vulgariter dictum „L e ich z eichen" coram judicio
non exhibeat, nee intra qualuor sedilia ponat, tarnen propter
hoc reus sententiandus non est absolutus. Item qui pro ho-
micidio vutt innocentiam suam ostendere vel vim vi repulisse,
quod vulgariter dicitur „not wer", jurabit metseplimus probabi-
lium virorum, inier quos unus sit de juratis , vel loco jurati,
duo alii fide digni viri propriam habentes residentiam, hoc est
in vulgari dicendo sciiicet „zwen gez essen man", et sie
erit meloctavus.
Jurantes pro homicidio restaurationem juris, quae vulga-
riter ,,holung" dicitur, non habent: unde cum judex conce-
dit partibus „holung", hoc est intelligendum, quantum ad re-
clamationem querimoniae, responsionis, nominationis testium vel
alorum consimilium, quae prolocutores proponunt, sed non
quantum ad reiterandum juramentum. Sed notandum tamen,
quod antiquum jus civile habet: Si homo impetitur simplici
querimonia pro homicidio ante multos annos perpetrato, vel in
alio judicio commisso, vel cujus funus et occisi vulnera jurati
non perspexerunt : ille simplici juramento se expurgabit et ho-
lung habebit. Et simile intelligitur de j^h a i m s u c h u n g" ex-
cessu aequali,
368. Quando pro homicidio sit admittenda al-
legatio defensionis. (H. 84«. A. 28. 5. B. 36^ 1. C. 18^
5. D. 81«. 2. K. 168«. 2.) Jurati de Radisch scripserunt
ßic; Quidam homo levis, qui vocari consuevit vulgariter „naiser"
168
seu ^Iroisiror" in <lomiirii ciijusdnm tiihürnarii intnins, t'l
bibeiilihus viimm corum iIuIk'jis. I'oslijiium a piiicema de domo
cxlriKsiis esßi'l, sliiiis Iuris in doniiiiniii vcrha lurpia prolLTehat,
quod audii'iis (|iiidani .s('t'i|ilc)r (h? fainilia hospitis cxislcns ctindcin
siiinain pro iiisok-iilia liiijtisinodi (':ipila\il vi ali(|naiitiiliiin vtT-
beravil. Ipse vero ndtcllo cvaginalo dicliim scri|)lorem con-
tinuo iiilcrfccil. Mola ilaqiic (luciinioiiia loraiii jiidic io [xt do-
niihuni scriploris de diila scurra, lanicjuani de lioiniiida, con-
fessiis est vitam defendcndo dictum se Iioniiiidiim pirpelrasse.
Onacrnn Icrtro cnin j)raefalus „naiscr" nee vulnerihus, ncc usque
ad eÜusioneni saii^'^uinis, nee adeo p;^raviler, quod inllaturae, quae
in vulgari „peu 1"^ vel „plausehleg" dieuulur, in eo appereanl
lacsus f'ueril, ulruin ad probandum defensioneiii el vim sibi faelam
admilti debeal eonsideralis eircumslanliis supradiclis. Qi'ibus
8 e nt e n l ia 1 i t e r scriptum tu it. Ex quo jura originalia
civitatis dicunl : Si aliqua levis et inhonesta persona verberata
fuerit, quae boc forte ipsum sua meruit insolenlia, si suspectus
hoc probare polcrit mettercius cum viris credibilibus, über erit
a judice et actore. Ex quo eliam ilic, a quo el initium el origo
conlenlionis procedit, polius offensor quam defensor est cen-
sendus, quia delcnsionem non possit rjitionabililer allegare: ergo
„na is er" ad probandum defcnsioncm et vim sibi factam admilti se-
cundum justiliam non debet proprie. namque judicandus est de-
fensor, qui non dedit operam rei iliicilae et qui non est caput
insaniae ac initium rixae et maxime, qui alio modo evadere
non polest invasorem, nisi cum mutilet ynl occidet.
369. Utrum homicida fugiens et poslea com-
parens possit defensionem allegarc. (H. 84''. A.
28. 6. H. 36^ 1. C. 18^ 6. D. 8P. 1. K. 168^ 3.) Sen-
tentiatum est juralis de Cbrisans: Quamvis secundum jus
Maydeburgense accusatus pro homicidio vel vulnere volens
defensionem vulgariter dictam ,,not\ver" praetendere, debeat
statim posl actum judicem accedere et gladium sibi resignaie.
Tarnen secundum consuetudinem juris Brunnensis anti-
quam licet taliter accusatus primo ralione fortassis metus ami-
corum laesi, vel alia quacumque causa fugiendo discedat , et
aliquot vicibus citare se permittat , tamen adhuc ultimo judicio
potest comparere et defensionem ralionabiliter allegare.
370. Utrum uxori sit exhibenda justitia pro
homicidio niariti pueris Judicium contemnentibus.
(H. 84. A. 28. 7. B. 36^ 1. C. 18^ 7. D. 81^ 2. K. 168".
2.) Juratis de Cbrisans sententiatum fuit: Si uxor pro occi-
169
sione mariti juslitiam et Judicium sibi fieri petit , pueri vero
ipsius, sive uterini sive privigni justiliam conlemnentes coram
judice et judicio confileanlur, quod per se mortem patris eorum
vindicare velint: rebellione seu contemlu puerornm non öb-
stante uxori poscenti, non est juris beneficium denegandum.
Et etiam, si ad mandalum judicis pueri Judicium recipere fri-
vole recusaverint, reus est ab ipsis sententialiter absolvendus;
et insuper si petit, fidejussoria cautione sunt restringendi, quod
malum ejus non quaerant.
371. De homicidio, quantum ad reum, de quo
nullus conqueritur. (H. 84 ^ A. 28. 8. B. 37 ^ 1. C. 18^
8. D. 81". 3. K. 168^ 3.) Sententiatum est juratis in Gostel:
Si accusatus de homicidio tribus XIV diebus defensus fuerit,
et judex et jurati nesciant, utrum reus sit, vel non, nullumque
defendiculum apud ipsum , cum capiebatur , inventum fuerit,
nullusque de ipso conqueratur, nee Judicium sibi fieri petit: a
vinculis potest absolvi et über dimitti.
372. De homicidio, qualiter ex verbis incidit
aliquis in emendam homicidium. (H. 85 ^ A. 28. 9. B.
37». 1. C. 18\ 9. D. 82^ 1. K. 168\ 4.) Rusticis de
Praczaw sententiatum est; Qui mandat aliquem verberari,
licet expresse prohibeat, ne occidatur, in emendam homicidii
incidit, si verberans mandati fines excedens illum occidat, cum
mandator in culpa fuerit, et hoc evenire de ipso posse debue-
rit cogitare.
373. De homicidio ratione homagii. (H. 85.
A. 28. 10. B. 37^ 1. C. 18\ 10. D. 82». 2. K. 168^5.)
Cum Hermannus judex de Chris ans ante annos XIII cuidam
mulieri maritum suum occidisset et pro eodem homicidio quantum
ad emendas judici et quantum ad compositionem amicabilem
uxori et consanguineis occisi, secundum proborum virorum con-
silium satisfecisset ; supervenit quidam Henzlinus frater uxo-
ris praedictae petens pro se sententiari, utrum ratione occisio-
nis sororii sui dictus Hermannus sibi homagium facere non
deberet. Quod H e rma nnus conlradicens quaesivit, utrum non
esset de hoc secundum justitiam supportandus. Super quo
diffinitum est, quod ratione homicidii sufficit, homicidam ex
rigore juris uxori pro marito, pueris pro patre, et aliis conjugatis
occisi pro eorum consanguineo occiso homagium facere et jurare:
fratribus autem et cognatis uxoris ad faciendum homagium non
est adstriclus, et est ratio ; fralres enim et cognali uxoris alium
sororium ex eo, quod vidua ad secundas transire nuptias polest.
170
benc Iiabi'bnnl; piuri juitcm palrcm aiit nlii consonguinei loco
occisi, corisaiiti^uiiHuiin uliiini iioii liabübniit.
374. \) V bomicidi 0 1 a c l o safrillando vel pro-
jicii'inlo. (II. H'). A. 28. II. B. []? \ 1. C. 19". 1. ü.
82". '.\. K. 1()1)". 1.) Ad requisiliüiiem juraloriim in Frucz,aw
est senlciilialum : (juicuni(|iie in via, per quam ossidue bomines
non anibiilaiil, voliicrrm sa«rittarc vel projicrre volciis liomincm
sagillando vel projieiendo ociidil: pro oeeisioiie (all non est
vila i)rivandus, nee in inenibris corporis niulilandus, scd sulfi-
cil, (|uod seeundum proboriini virornni ordinalioiiem salisfaeiat,
prout sibi possibile lueril et eomponel : sed si incllerlins eredi-
bilium lesliuni convieliis fueril , qnod tempore sagiUalionis vel
projectionis bominem vidil, et (jnod nee sagiltaret nee projice-
ret inelanialus esset, sentcnliae capitis snbjacebit. Item in via,
quam continue bomines Iransire consueverunt, sieul est in medio
habitationis hominum, quicumque sagittando vel projiciendo, vel
aliomodo operam rei illicitae dando, bominem occiderit, poenam,
quae bomicidam de jure scquitur, sustinel)it.
375. D e b 0 n:i c idi o, „a u f 11 u ciit i ge n fu cz", q u a-
liter ducatur ad Judicium. (H. 85''.) Accidil in .1 er-
spitz, quod unus alium in villa insequens noctis tempore cum
cuspide retrorsum intcrfecit. Sic jacens clamat super eundem.
Et vicini ad clamoreni excilati, secuti sunt illum pede fugitivo
usque antiquam Brunnam. Ubi accurentes et judice et ju-
ratis raplus est cum cuspide cruenlato, et tandeni ante Judicium
vinculis ferreis duelus. Sic responsum est juratis an-
tiquae Brunnen sis: Quod licet productio rei in vinculis
ferreis, expurgationem sibi non tollunt ; tamen quia in fuga et
cuspide cruenlato raptus est, baec sibi expurgationem denegant,
et rigore juris extitit abjudicatus.
376. De homicidio, utrum judex et jurati ba-
beant auctoritatem salvandi bomicidam proscrip-
tum et postea captum. (H. 85 ^ A. 28. 12. B. 37 ^ 2.
C. 19». 4. D. 82 ^ 1. K. 169 '•. 2.) Postquam in Gostel
quidam pro homicidio ordine servato judiciario proscriplus fuisset,
accidit, quod eadem pendente proscriplione iterum secundum
homicidium commisit, pro quo per amicos occisi est captivitati
praesentatus. Modo primi actores dicunt, quod nobis de niorte
sua demus eum peregrinalioni et passagio terrae sanclae. Et
eodem modo secundi actores sonant, utrique in actione pioce-
dere nolentes. Quaesiverunt ergo judex et jurati, utrum eliam
ipsi sine praejudicio et gravamine dictum honiicidam possint
171
dimittere salva vita. Quibus diffinitive responsiim fuit sie:
Sicut homicidam servato juris ordine proscripsistis , sie ulterius
circa ipsum servando juris ordinem proeedatis. Unde considerandum,
quod judex et jurati in salulem vitae illius homieidae, qui prima
vice non tempore pacis indictae ex causa lionesta in persona
sui concivis sibi aequalis homicidium perpetrat, videntur posse
consentire; in salutem autem illius, qui homicidium reiterat vel
in personam judicis , jurati seu alterius officialis sui domini
committit, nisi talis domini consensus ad hoc acceserit; non
debent nee possunt forte sine praejudicio et gravamine consentire.
377. De actoribus homicidii laicis etclericis.
(H. 86. A. 28. 13. B. 37\ 1. C. 19^ 5. D. 82^ 2. K. 169\ 3)
Si fratres occisi existentes sacerdotes renuntiant actioni,
propter hoc patruis vel avunculis occisi, si impetunt homicidam,
non est justitia deneganda.
378. De homicidio, homag-io et fidej ussi o n e.
(H. 86. A. 28. 14. B. 37^ 1. C. 19^ 6. D. 82^ 3. K. 169=' 4.)
In Radisch actor conquestus est de reo, quod amicum suum
occidendo vita privaverit, et querit, cum sibi prius juraverit et
homagium fecerit in alia quidem causa, utrum pro nunc de ho-
micidio, quod eidem imponit, possit se defendere via juris. Et
cum habita deliberatione senlentiatum esset : quod ipsius esset
responsio audienda, reus respondit , quod in taberna sedens
amici actoris cum suis sociis gladiis vibratis in cum irruerunt,
quorum insullibus resistere volens unum eorum vim vi repellendo,
ut vitam salvaret inlerfecit, quod proborum viroruni testimonio,
qui interfuerunt, se obligat probaturum. Quaeritur ergo, utrum
reus, qui facta responsione iterum carceri traditus est, dimitti
debeat recepta fidejussoria cautione-, et utrum debeant procedere
sui testes. Super quibus respondetur, quod non obslante
homagio seu promissionis juramento, quod et jurantem et illum,
cui juratur, aeque stringit, ita quod ambo ad invicem sibi muluo
pari fidelitatis vinculo obligantur a reo fidejussores debent
recipi, si forte iterum contra illum, cui homagium fecerat, ho-
micidium fecerit, et si pro sua defensione probanda testes
habuerit idoneos, utetur, et actoris querimoniam declinabit.
379. De h 0 m i c i d i 0 , q u a n t u m a d b o n a r e i. (H. 86 ''.
A. 28. 15. B. 'S7\ 1. C. 19^ 7. D. 83^ 1. K. 168^ 4.) Hos-
pes quidamBrodam ungaricalem veniens homicidium ibidem
commisit, et cum in claustrum causa pacis fugisset. judex et jurati
se de equis, curru et bonis dicti hospitis intromiserunt. Quo facto
civis de Olomucz superveniens dictas res suas esse dicebal.
172
sicul vellct suiruicnti toslimonio «lemonslrnro. Judex nulcrii in
contruriuin nlli'^nt (iiin t'ii^ii liospilciii de liotnicidio coiniiuut,
utniin res dicliic iioii drlxiiiit in piirlc sihi rntiono cnicndiiriini
et libcris occi.si, ralionc salisraclionis lioinicidii assignari cl inlVa,
Super quo d i ITi n i l u ni est, si civis du 0 1 o ni u c i, res el bona,
qune rcpetit, suu esse secundnni (piod juslum est, probure polerit,
ipse res easdem oblinebil. llospcs anlcni, si li'«»^iliinis cilaliis
ediclis jiidiiio iion eoniparucril, proscribcliir. Kt isla scnlcnlia
vim sorlitur ex eo, qnod civis de Olomucz res inslilales
currui bospilis, ut eas in 0 1 o m u c 7, sil)i praesentaret, imposnerat
pro UKMiede. Secns autein lorlassis esset si eivis ex eo res
sibi usurparet, qnia liospilem Iiaberet sibi in debilis ()bli<»alnm.
380. Propter boc non eonvincitur aliquis de
honiicidio, quod cultellus vel gladius evaginatus
in manibus ejus rapitur. (11. 86'*. A. 28. 18. B.
38 ". 1. C. 19''. 2. D. 83 ^ 2. K. 170^ 1.) Rustici de
Strelicz scripserunt sie: Unus apud nos in contentione fixus
cultello interiit et sie unus liligantium cepit fugam, in qua per-
secutus a judice el prensus in capli>ilale scrvalur. 3Iodo aclores
leslali sunt in duos juratos et nostros et bospilem eundeni de-
lentum esse reum bomicidii, qui in judicio interrogati confessi sunt
concorditer, se vidisse eum babuisse evaginaluin eullelluni in manu
et capucium bracbio convoluluin, sed non quod viderint actum
vulneris. Quaeritur ergo, si testimonium illud el etiam, quia in
fuga detentus est, sibi praejudicent. Respondetur difi'inilive, quod
talis reus, cum jurati de visu vulneris non teslanlur, polest se
considerata tarnen vita sua, quam duxit, juslitialiter expurgare.
Residuum quaere supra de actore el reo, et de emendis.
381. De bomicidio, qua, ntum ad accessoria, sicut
opera emendae et alia. (H. 86. A. 28. 16. B. 37 ^ 2.
C. 19^ 8. D. 83". 2. K. 169^ 1.) Occiso Petro ejus
cognati habita deliberatione primum accusaverunt coram juratis
Fridricum, postea vero coram judicio iterum habilo accu-
saverant Martin um. Quo audilo Fridricus pro se senten-
tiari petivit, utrum ex accusatione Martini ipse non esset
absolulus-, et cum jurati pro eo sententiassent, Martinus quae-
sivit, ulrum etiam ipse ex prima accusatione Fridrici, cui
nondum renuntiatum esset, non deberet merito liberari. Quo
simililer sentenliato libero , actores conquesti sunt de Fride-
rico, quod origo contenlionis, in qua eorum propinquus oc-
cisus esset, per eum inceperit, quare ipsum de opera bomicidii
accusarunl. Ad quod Fridericus ostendit: cum sententia
173
(lifTinitiva ab aclionc principalis, scilicct liomicidii eum absolve-
rent , utrum non esset eliain de opera et aliis accessoriis ab-
solvendus. Judex aulem quacsivit, cum ipse inimcrilo frauda-
retur suo jure, quis einendas bomicidii solvere tcnetur. Super
quoruin primo senlentiatum fuit, quod cum homicidium et opera
non sunt causae necessariae connexae , actores possunt tarn
Fridericum quam Martin um super operas accusare: secus
autem esset, si accusati non ex negligentia actoris, sed ex de-
fensione per testes fuerint absoluti. Super secundo vero sen-
tentiatum est, quod judex emendas de jure perdidisset in ho-
micidio ; nam tamquam principali non procedente emendae ju-
diciales sicut accessorium suffocantur. Potest tarnen judex, si
volueril partes compellere, quod tacta cruce fidem sibi facient,
de compositione inter eos occulte non facta, ut ipsum emendis
taliter defraudarent. Et proinde notandum , quod quandoque
tenet principale et accessorium , ut quando secundum legem,
quandoque neutrum, ut quando contra legem , quandoque ac-
cessorium tantum, ut quando praeter legem.
382. Quod tan tum homicidia sequuntur opera e.
(H. 87^ A. 28. 17. B. 37^ J. C. 19^ 1. D. 83^ 1. K.
169^. 2.) Senlentiatum est in consilio civitatis, quod solum
in homicidiis et etiam excessibus aeque gravibus, et non in
vulneribus possunt aliqui de „wo IIa ist" accusari. Et sie accu-
satus excusabit se mettertius fidelium virorum , sicut scribitur
in juribus or.iginalibus illo paragrapbo : Insuper si filius vel
alicujus etc. ; si autem ceciderit loco emendae, si voluerit, ac-
tori solvet marcam et civitati mediam marcam.
383. De incendio in gener e, quantum ad signa
appensa, quantum ad literas minatorias, quantum
ad expurgationem et aiia consimilia tractanda in
judicio. (H. 87. D. 84.) Postquam Henricus dictus Hu 1 ra t,
mercator civis deCwittawia per aliquot annos seplimanatim
diebus fori in domo Conradi deTrebicz civis Brunnensis hos-
pitari consuevisset, accidit, eum una noctium in taberna tantam
moram trahere, quod a sociis suis quaesitus nee inventus C o n-
radus claudi domum fecit, et cum circa medium noctis custos
domus Henri CO pulsanti domum aperiret, Henricus prae
ebrietate cecidit in terram. Et cum per custodem domus et
unum de sociis suis dormitum se duci non permitteret, inventi
sunt apud eum centum grossi ; quibus per custodem usque mane
servatis, cum Henricus jam sobrius esset, et dicli centum
174
gross! sibi rcsliliicrciitiir, <li\il sc miillo pliircs Imbtiisse : de
(juibns i'iislodcni, (jiiod t'os sil)i rcccperil, uciusavit. (jiio iic-
gaiitc Cu IM' ad US doininus doimis lleiirico dixil: Faniuluiii
nicuin, qiK-in de Ulis iiK-ul|)as dciuiiüs paratus sum, corani jii-
dicio slaluerc iil libi rcspondcal ad objcclu. Qtuo reiiuenle, et
quasi in ira a Bin ii n a leccdciilc, Conradus judiccni acccdens
prolrsl;ili()iu'iu iiilrr|)()suil, de i)raL'S('riplis adjiiifiis, quod eliam
in puslciMiin vcllet t'aiiiuluin suum judicio sluluere, quod Ilcnrici
querinioiiiis rcspoiidcrcl. I^^l cum poslca ilcruin cl ileruin et
suepius llenricus niercaiidi causa doniutn visilarel Coiirudi,
semper euin nioiiiiit, si raiiiuluiii suuiii de detiariis iiabercl iin-
petere, quod boc facerel lorma juris. Quod II e n r i c u s diHerens
facere liujusinodi V(.'rl)a Co nra d o dedil : Dciiarios meos in domo
tua perdidi, de quo doleo, quainvis laccam isla vice. Transaclo
ergo plusquain anno Conradus quodam niane in domo sua signa
incendii, siilicet scopam et lilionein et cineres invenit appensa.
Quod D i 1 1 1 i n 0 vicino suo significans ullerius i'acto silivit de
eodein. Decurso vero niedio anno ileruin quodam mane Con-
radus invenit appensa in oslio signa similia supradicla. Invenit
etiam cum eis lileram, quae canlabat sie : „Dem e rb e rn manne,
dem Trebecz bürg er zu brunne entbieten wier
vnser frintscbaft also, ab ir eucb wellet be-
d e n c k e 11 v m b v u s e r gelt, das wir in e w e r i n n u n g
haben verloren, des selben ^V o 1 1 e n wir euch d a n k-
ken, das vns das wider werde, noch ob das
nichten geschieht so wollen wir vns des derholen
wo wir mögen, an e w r s s el b s leibe, v n d ob wir an
euch nit geschaffen mögen, sosolltir das wissen,
das wir vns ge rechen wellen an nachbaurn ader
wo wir mögen v n d d i 1 1 e 1 , e w r n a c h b a w r das w o 1
weis, darüber b e d e ii k l e u c li n o c li , ob i r w e 1 1. "
Conradus ergo cum signis praedictis et litera et vicino suo
Dittlino juratos accedens eorum consilium requisivit ^ qui
consulerunl, quod sub silentio expectaret, si fortasis llenricus
denuo Brunn am reveniret : quo reveniente eo tempore, sicut
prius facere consueverat, captus fuit. Et cum sibi de signis
incendii narraretur, respondit, se innocenlem esse et illa noctes
in civitate G r e c z super albea fuisse, sicut et cives Greczenses
pro eo suis patentibus literis testabantur et similiter judices
et jurati de C z w i 1 1 a w i a et A 1 1 a m u t a , de L u t h o m y s l , de
Brisonia, deLethowicz, dePoliczka et nobiles pro eo
scripserunt, quod per totam vitam suam honeste se conservaverit
175
et nomen bonuni nullius infamiae macula laeserit. Venerunt etiam
ad consilium juralorum burggravius deModricz,Wenceslaus
miles de B 0 r a w et alii probi viii conservationem laudabilem dicti
Ilenrici coram juralis in consilio multipliciter commendantes.
Dominus eliani episcopus Olomuczensis hoc idem personaliter
afrirmabal. Jurati ergo ponderaverunt, quod non esset verisimile,
alium, quam 11 en r i c u m signa incendii cum litera superius inserta.
Cujus lenor , sicut etiam D i 1 1 li n u s , vicinus C o n r a d i ,
dicebat, tantum Henrico competebat appendisse. Pro parte
vero contraria inspexerunt, quod testimonium iiterarum civita-
tum et vivae vocis proborum virorum Henri cum de dicto
maleficio rationabiiiter excusaret, et maxime cum voluntarie post
Signa incendii Brunn am venisset. Consenserunt ergo quasi dilTi-
nitive in hoc, quod Henrico defensio et expurgatio per Septem
testes idoneos esset concedenda» Et probatur ista sententia ex
eo, quod literae accusatoriae de incendio vel alio criminoso
missae, licet accusatum simpliciter non condemnent, tamen de-
fensionem sibi prohibent. Per contrarium ergo in proposito
literae accusatoriae de accusato scriptae, ipsum propter teno-
rem literae et signa praescripta non absolvunt simpliciter; ex-
purgationem tamen legilimam merito sibi praestantj viso tamen
prius et discusso matura inquisitione casus exordio, scilicet
propter quid vel quare talia minatoria sint orta. Ex talibus
enim circumstantiis sollicite pensatis apparebit^ utrum reus vel
simpliciter condemnari vel absolvi, quod se purget cogi debeat
via juris; nam si per dicta signa et literae scripturam vinci
deberent, reus in proposito quilibet honestus et fidelis homo,
per aemulum suum facta et negotia, quae habuerit hinc et inde,
cum diversis habere tractare considerantem, tali vitio ut vin-
dictam de ipso sumeret, malitiose posset et faciliter irritari.
384. De incendii minis et vulneribus factis
tempore incendii. (H. 88^ A. 29. 2-3. B. 38«, 1. C.
19^ 4-8. D. 85^ 1. K. 171«. 2-3.) Cives de Rausseins
sunt informati, quod quicumque minas incendii notarias fecerit
et postea actu incenderit et efFugerit, si per incensum se-
quentem capietur, Septem manuum lestimonio convincetur et
igne peribit; si autem voluntarie per se comparuerit, metsep-
timus suam innocentiam approbabit. Sed si in fuga detentus
fuerit, omni occasione postposita metseptimus convincetur. Qui-
cumque facto incendio inimicum suum vulneravit, et convictus
duobus testibus idoneis, decollabitur ; si vero aliquem vulnera-
verit, cujus inimicus ante non fuit, duobus testibus convictus,
nm|)nlal)iliir sil)i mnmis. Fsl et np<Trnvntn propfercn pocnn prae-
(licla, quod i^iiis cl incciKliiirii, in coniiniino (hiiiiniiiii Iraii.sit,
ad quod inlrrcipiciidiiiii oiniics lioiiiitics iriiiiiicitii.s^ (jnas liahiir-
ruiil, priiis quicsiciilüius , cum (lili<^cntia (icbcaul sc niuluu
juvurc,
385. De i n c c n d i 0 , q u n n l u m a d a c t o r e m e l r c u m,
et quanluni ad consiliuni et pcrceptuni. (II. 88''.
A. 29. 4. B. 38\ 1. C. 20». 1-2. D. 85 ^ 1. K. illK 1.)
Jureli dcChrcnisir scripserunt sie: Cuidain de noslris iioclis
tempore, nee miuis nee moniliouihus praeeedenlibus, in curia sua
stahulum incensum luil. Quod cuu» percepisset, subilo suifrens
ignem extinxit, Mane auleni faclo uuum de conjuralis nostris
accedens super lioc casu dar! sibi consiliuni postulavit. Qui
assumlis quibusdam aliis juratis sibi suasil , quod in oppidis
et locis vicinis clamari faceret, si aliquem laesisset, illi jiixla
proborum virorum ordinationem componere paratus esset. Quod
consiliuni cum negligerel, postea Iransactis oclo diebus, ilerum
in curia sua incensus fuit et iguis in lanlum invaluit, quod
quatuor vicinis eorum aedificia sunt cremala. Qui vicini ipsum
in causam trabentes pro se sententialiter petunt sententiari. Ex
quo consilium juralorum imitatus non fuerit, ulrum ejus etiam
responsione non audila ad salisfaclionem damnorum, quae ex
ejus negligentia receperunt, non sit ipsis rationabiliter obligatus.
Super quo sententialum fuit, quod responsio praedicli bominis
incensi est audienda et postea secundum ejus responsionem et
partis adversae querimoniam, est diflinitiva sententia proferenda.
El est valde caute circa liunc casum procedendum , consilium
enim juralorum, quod diclo bomini porrexerunt, non necessi-
tavit ipsum; per proclamalionem enim, quam dictum consilium
fieri ei faciebant, saepissime jusli homines et innocentes, qui
nullum laeserunt , ex parle inaleficiorum , qui de boc confisi
minas incendii eis incutiunt et eliam frequenler actu incendunt
seu cremanl, suis pecuniis sunt fraudali. linde licet ad prae-
ceplum juralorum bomo stare teneatur , ad eorum consilium
tamen, praecipue in quibus alii ila salubriter sciunt consulere,
sicut ipsi, ut accidere polest in casu praescriplo, non obligalur
aliquis, nisi velit.
386, De incendio, quantum ad defensionem.
(H. 89. A. 29. 5. B. 38^ 1. C. 20«. 3. D. 85\ 2. K.
171 •'. 2.) Sentenliatum est eisdem licet pro incendio prae-
terilo, cujus damnum cerlum est, aliquis fidejubere possit, tamen
pro minis incendii seu pro incendio futuro, cujus damnum non
177
est certuni nee taxari potesl \ non sutficit allijuis quamcumque
dives ad fidejubendum.
387. De incendio casiiali vel ex negligentia
exorto. (H. 89«. A. 29. 6. B. 20\ 4. C. 20^ D. 85^ 3, K.
171 '\ 3.) Frequenter sententiatum est: Si ignis casu fortuito,
non ex scitu et negligentia, \idelicetj quia ipsum non exstinxit,
dum bene poluit, in domo cujuscumque exorlus fuerit: propler
hoc ad Solutionen! damnoruni reus ex igne tali contigentiura
nullatenus obligatur.
388. De incendio exorto absentehospite. (H. 89".
A. 29. 7. B. 38^ 1. C. 20\ 5. D. 86\ 1. K. 17P. 4.)
In Heinrichs actor conquestus est de reo, quod in ejus
absentia per stullitiam et negligentiam uxoris et ancillae suae
igne in domo ejus exorto, in octo modus siliginis damnum
percepit, in quibus sibi salisfacere petit juslitia mediante; reus
vero quaerit, cum ex verbis actoris, qui cum dixit absentem
fuisse, merito sit immunis: utrum pro uxore vel ancilla tenea-
tur respondere et in causa praecipue criminali. Super quo
respondetur, quod reo non est neccessarium respondere, sed
pure Yoluntarium si placet, dato etiam, quod respondeat actori,
damnum non resarciet; casus enim fortuiti, sicut incendium,
homicidium et consimiles , dum tarnen dolum non contineant,
culpa carent. Residuum quaere supra titulo de accusationibus sub
illa rubrica: „In accusationibus criminum cujusmodi sunt in-
eendia."
389. De incendio, quantum ad actores plures
et unum reum, quantum ad tempus locum et qui-
dam alia. (H. 89^ A. 29. 8-11. B. 38\ 1. 39^ 2. C.
20^ 6-11. D. 86\ 1. K. 172\ 1-4.) Ad petitionem civium
de Chremsir frusticis de vi IIa dicta Peil an) sententiata
sunt subscripta. P r i m o quod incensus sive crematus incendia-
rium fugitivum in alieno judicio insequendo quaerere volens,
statim per se de domo ad domum poterit festinanter transire
et inventum captivitati judicis praesentare. Et si, cum in talibus
periculum sit in mora, ad querendum nee judicis licentiam, nee
ejus nuntium sibi concedi petiverit, propter hoc tamen nuUas
tenebitur ad emendas ; s e c u n d o quod incendiarius sine signis in-
cendii praeteriti, cujusmodi sunt titiones seu carbones, vel in-
cendii futuri , cujusmodi sunt chartae scripturam incendii vel
ejus minas continentes, vel cineres cum scopa super se non li-
galis , coram judicio statuatur, propter hoc actor ab actione
«on repellitur, nee obnoxius est emendae. Tertio si multi cre-
12
178
iiuili siiinil ad jiKliriniii vcninni cl liiihilu irilcr sc. coiisilio |mt
iiiMiiii v\ eis in inccruiiuriiim o^atit, (iiiic ille, si juris ordiiie et
sententia (liiTiiiitiva (miixIiiiii artorcrn cviiscril, ab aliis jiKlicaliir
actorihns justilialilcr ahsoliiliis. I'^t scilircl (iiiuinvis (ioiiiino
villae ca ercinala speciale (laiiniiiiii eoiiliiitrat: taineti si reus iii-
cendii nctiuiiem villanoruin secundnni jusliliam deelinaverit, do-
mimis villae specialem sil)i inoNcre non poteril (piaestionem,
cum non sit verisiniile villanuruiu aclionem laluisse. (juarlo
quod quicumque pro parle acloris incendii coruni judicio per-
sonaliler^ c()m|)arenles iahorant, verhis el faclis seu consiliis
ipsum fovcndü el pro eo, quanlum possunt faciendo , reum in-
cendii, si aclorem evadit, jure in causam novam Irahere non
possunt, maxime de incendio uno tempore et uno loco facto:
secus autem esset, si forte de incendio alio tempore el aiio
loco faclo inciperent agere et praecipue, si de lali actione fu-
tura, tempore primorum placitorum coram judicio expressam
interposuerint proteslationem.
Capituluiti de intordieto*
390. De interdicto, quanlum ad temporispri o-
ritatem, ulrum videlicet primus interdictor pin-
quius jus habeat quam secundus. (II. 90''. A. 30. 1.
B. 39^ 3. C. 20^ 1. D. SG\ 1. K. 172''. 1.) In Chrem-
sir homo quidam convenlo brasealorio, cum quidam civis sex
brasea, alter vero quinque, tertius vero quatuor sibi ad labo-
randum dedissent, ipse a civitale Chremsir fugitive recedens
tantum novem cum dimidio braseo in brasealorio reliquil. Modo
hospes seu dominus braseatorii primo judicem accedens octo
brasea interdixit. Postea vero alii successive venienles quilibet
eorum tantum interdixit. Postea vero alii successive venienles,
quilibet eorum tantum interdixit, quanlum homini, qui recesse-
rat, commisit. Quaeritur ergo ulrum primus interdictor majus
jus habeat quam secundus, et sie de aliis ordinale. Super quo
dilTinitum fuil, quod priorilas vel posleriorilas interdiclionis ab-
solutae jus non generat, licet super jure obtinendo vel demon-
slrando aliqualiter attestetur. Unde dominus braseatorii ante
alios de braseis relictis de censu, pro quo braseatorium expo-
suerat, est pagandus. Residuum vero de braseo quanlum fuerit
est in quindecim cumulos aequales dividendum, de quibus ille,
qui sex brasea in braseatorium dederal, sex tollet; secundus
vero quinque, ad tertium vero quatuor pertinebunt. Et insuper
179
si dominus braseatorii tötum censum exposilionis percipit, inter-
dictores alii de braseatorio se intromittentes de ipso tanlo uten-
tur tempore, quanto ipsum convenerat qui recessil. In debitis
aulem secus esset, ibi enim, qui prior est tempore, potior
est jure.
391. De interdictis, quantum ad conservatio-
nem rerum. (H. 90^ A. 30. 2. B. 39\ 4. C. SO*». 2. D. 87«.
1, K. 172''. 2.) Sententiatum est ad plura loca: Si in domo
cujuscumque res alicujus exlranei ex parte judicii ad petilionem
cujuscumque interdicuntur: dominus domus, nisi velit, ad reruui
interdictarum conservationem nullatenus obligatur ; imo si tem-
pore interdicti nuntiis judicis dicit, quod res inlerdictas nolit
custodire, judex ipsas in suam recipiat custodiam interdicenti
de ipsis juxta suam quaerimoniam de justitia provisurus. Si
autem ipsi hospiti ille, cujus res sunt interdictae, in expensis
vel in debitis, vel istis consimilibus obligatur, pro talibus res
interdictas servare poterit de ipsis principaliter suum debitum
extorsurus.
392. De interdicto ratione debitorum facto.
(H. 90^ A. 30. 3. B. 39 ^ 5. C. 20^ 3. D. 87^ 2. K.
172^. 3.) In consilio sententiatum est: Si civis hospitem et
advenam, cum rebus suis domum ejus intrantem, irrequisito ju-
dice pro debitis, in quibus sibi tenetur, arreslaverit et occu-
paverit: solvet judici LXXII parvos denarios pro emenda. Unde
ne civis emendam incidet , judicem pro arrestatione facienda
petat, et per ejus nuntium seu bedellum dictum hospitem in
domo propria interdicat; quod si neglexit et alius creditor cum
interdicto judicis auctoritate facto civem ipsum praeveniat: ille
prius ab hospite et rebus ipsius suum debitum judicialiter con-
sequetur; unicuique enim mora propria est nociva.
393. De interdicto pecuniae diclae „besse-
runge." (H. 90 ^ A. 30. 4. B. 39 ^ 1. C. 20 ^ 4. D. 87 ^ 3. K.
173^. 1.) Sententiatum est juratis de Chris ans, quod pe-
cunia, quae in compositione homicidii vel alterius casus , qui
vulgariter „pesserung" dicitur, dari debet, interdici non
potest, quia sine contradictione et omni difficultate debet per
reum actoribus assignari; quo facto quicumque tunc habet in
eos agere, seu pro dicta pecnnia vel quavis alia causa, illi de-
bent objecta secundum justitiam respondere.
394. Interdici non potest pro debitis debitor
mortuus. (H. 90. A. 30. 5. B. 39^ 2. C. 20^ 5. D. 87».
4. K. 173". 2.) Ad loca diversa sententiatum, quod in debi-
12^**
INI
lorcin iiioi (iiiitii ircdilor ii«r(r(- iioii polest, cuin iilleriiis jiiris-
(liclionciii evnserit judicis lemporulis; in |)üssessi()nes aiilcm bo-
norum i'jiisdciu iMorliii |)()l('sl }i<;i'i'(; plt-iio jure. Le}j;es voluiit,
quod in dehiloreni uiorluuui eredilor iij^ere iiou polest. IJudi;
iion debet proliibere, (juod corpus deiuucli exliji doniurn iion
l»oiielur, vel ecclesiiislicue sculplurue nou lijidclur, uisi prius
super (lel)itoruiu solulione caulio sihi üul : iuio et eonlra ere-
dilores lioe peleiiles, et contra judices hoc niundantes sacrae
leges, quas gravissiiuas slalueruut.
Capituluiii do iiiva^ioiio floiims.
395. De invasione domus in genere, quomodo
probatur et quomodo non probata emendatur. (H.
91. A. 31. 1. 13. 39\ 1. C. 20^ 6-9. D. 87\ 1. K. 173^
4.) Cives de Rauseins lamquam novicii juris et ignari, cum
ab antiquo usque modo jure Menesesi sint usi, de excessu
qui dicitur „haymsuchen" sie informali sunt:
1. Quicumque domum alterius armis, ballislis, arcubus te-
merarie invadere praesumserit, dato etiani, quod nullum in ea
vulneret: tamquam in homicidio puniatur.
2. Debet autem bospes invasorem domus vincere duobus
leslibus vicinis suis ex ulraque parte domus, vel cum uno
transviam et secundo vicino a latere, vel cum solo Jurato: et
sie convictus et per bospitem in domo violenta manu vivus vel
mortuus detentus est decollandus.
3. Si vero invasor de domo recesserit, et postea coram
judicio se innocentem facere voluerit, cum viris idoneis metter-
tius in cruce se expurgabit. Si autem invasus piano modo sine
testibus querimoniam super ipsuin fecerit, solus se expurgabit.
4. Nee debet bospes domus in movendo querimoniam de
invasione praedicta, quae gravis est excessus, facilis et pronus
esse ; imo de testimonio sufficiente caute sibi debet providere ;
si enim ad probandum se obligaverit, et postea querimoniam
suam testibus probare non poterit, judici duo talenta et unum
civitati solvet pro emenda , et hoc verum est de majori in-
vasione domus, in qua vulnera sunt commissa ; pro minori in-
vasione, in qua verba tantum sunt commissa , actor si cadit
in causa, solvet judici tantum LXXII halenses pro emenda.
396. De invasione domus, quod non oninis in-
trans domum alterius, ratione actus legitimi inva-
sor domus est censendus. (H. 91^ A. 31. 2. B. 39*'.
181
2. C. 21 ^ 1. D. 8T^ 2. K. 173'\ 1.) Rustici de Lautz-
s a n s proposiierunt talem casum : Filia cujiisdam couvicini nostri
verbera inarili sui titnens ad domum patris sui fugit ; postquam
aiitem moram ibi per biduum traxissGt, marilus ut ad propriam
mansionem eam reduceret, domum patris uxoris videlicet soceri
sui intravit; probibitus autem per quemdam inquilinum domus,
ne uxorem in absentia patris, qui tunc non aderat, educeret,
eundem quatuor vulneribus vulneravit : quaerit ergo praedic-
tus pater uxoris, utrum de dicto genero suo non debeat sibi
tamquam de invasione domus Judicium exhiberi. Super quo re-
sponsum est diflinitive, quod non ; cum enim maritus dictae
mulieris domum soceri sui non causa malignandi , nee in ira
et furore, nee armata manu, nee aliquo gladio seu aliis offen-
diculis agitando, sed tantum, ut legitimam suam, quod actus
fuit licitus, ut eam reciperet, intravit: invasor domus non est
censendus nee socero suo de invasione , sed tantum inquilino
de vulneribus tenetur simpliciter respondere.
397. De invasione domus et mortificationem
uno actu conti nuato in duobus tamenjudiciis fac-
tis, quantura ad actorem reum, judices et plures
alios casus notabiles incidentes. (D. 88 ^ 1» H.
91''.) Cum in Hu lein decem viri domum cujusdam viri ho-
minis ibidem clausam armata manu violenter invadentes ostio
extruso intrassent, ipsum per tectum domus fugientem ad cu-
riam vicini sui et de curia uUerius extra limites judicii, in quibus
domus, quam primo invaserant sita fuit, in limites alterius ju-
dicii fugantes mortificassent. Quaesitum est juratis per actorem :
utrum coram primo judice, sub quo facta est invasio domus,
vel utrum coram secundo, sub quo facta est mortificatio, debeat
querulari. Secundo eliam quaesitum est a juratis ab eodem ac-
tore : utrum pro tam gravibus excessibus non liceat sibi in
omnes decem aeque primo simul agere, vel utrum unum quemque
impetere debeat querimonia speciali. Et tertio : utrum rei non
debeant sibi primo judicio praescripti denuntiari, si convincat
eos testimonio Tide digno. Cum super primo sententiatum fuit,
quod cum neuter judex ex eo^ quod peccalum esset juri inju-
riam facere, jure suo est fraudandus; sed ambo judices simul
judicio debent praesidere et actor coram ambobus suam que-
rimoniam proponere, dictique judices emendas judiciales inter
se condivident aequo modo. Si autem in talem praesidentiam
judices consentire noluerint : tunc actor coram unoquoqne id,
quod in ejus judicis commissum est, conqueratur; et juxta
182
tali'in ({uerimoniHm unus qiiisquc jiulicuiii jiistiliae sibi fuciul
com|)U>inenliiin iicc oportet, qiiod de mortifu-iitionc, qiiuc muxi-
mus vidclur esse exressns , qunnlnm ad aclnin pritis eoiKjue-
ratur; iino, ciiiii iiivasio doiuus aequo eapilalis sil excessiis et
gravis siciit morliiieatio, |)olest de ipsa priinu conqueri , si sibi
videbitnr expedire.
Super seeuiido auleni diirinilum füll, quod eum onines deeem
eundein aeluin rcceriul, aclur si iicseil, (juis eorurn principalis
fuerit, polest in oinnes et eliain in plures siniul, si essent et
conjnnclini, una actione agere ; ipsique poslquam una respon-
sione responderint, se expurgalionem oblinucriul, jural)unl sin-
gulalim, el quicunique in juraniento cecideril, \ilüni perdil. Et
hoc tarnen alii non judicantur cecidisse ; sicut enim uno per
juramenlum evadenle, non omnes evadent, sie nee uno cadenle,
omnes cadent. Sed in actione forlassis civili , si in plura una
actione pro debilis agerelur, ex casu unius censenlur alii ceci-
disse. Si autem aclor sine dubio noscit illuni, qui fuit origo
invasionis donius , et illum, qui plagam letalem mortifieationis
dedit, in illum aget principaliter ; in alios vero ex consequenti
tanquam in coadjutores, et si eos vicerit, peribunt, nam (aciens
et coadjuvans in excessibus tarn gravissimis pari poena subja-
cebil, si autem expurgare se debuerint, quilibet, ut dictum
est, juramento suo tanlum salvabil viUtm propriam vel amitlet.
Notandum, quod in aliis homicidiis, seu honestis causis non
conceditur aclori, quod in plures simul agat, Unde quaedam
actio est civilis , et in illa polest in plures simul agere ;
quaedam autem est actio criminalis , sicut in proposito invasio
domus et mortificatio, et illa est duplex. Quaedam enim fit
per unum actum, quem plures simul facere non possunt, sicut
homicidium fit per unam plagam, quam simul plures percutere
non possunt , et in tali actione cum actor dubitat, in plures
agere simul polest; et iste actus vocatur actus non iterabilis.
Secunda autem est actio, quae etiam fit per unum actum, quem
plures simul bene facere possunt, quia plures possunt simul
unum infamere, vel si obloquitur vel in honore suo sibi detra-
here ; et in tali actione non est necesse, quod actor simul in
plures agat ; quamvis dubitet, imo in quemlibet specialiter de
eodem actu agere polest; et vocatur iste actus iterabilis, quia
quilibet eum ilerare potest. Tamen si talis actus imponerelur
determinatae multitudini, sicut forte consilio juratorum , in tales
unica actione agi posset. Ad tertium autem dictum fuil, quod
facta per actorem probatione secundum formam juris sufficienti,
183
rei sunt prinio judicio proscribendi, et si per ambos judices
proscribuntur, non est mirandum, duplex enim peccatum duplici
poena puniri debet, unde in proverbio dicitur : „Ad facinus duplex
non sul'ücit ultio simplex."
398. De invasione domus, de qua domo sit in-
telligenda et quod taberna non semper invaditur.
(H. 92. A. 31. 5. B. 40\ 1. C. 2P. 1-2. D. 89^ 1, K.
174'*. 1.) Sentenliatum est in judicio civitatis, si duo in platea
vel alibi p ulnare incipiunt, et unus alium in domum apertam
insequens et fugans ipsum ibidem vulneret vel occidat, ex hoc
non censendus est invasor domus. Similiter nee ille dicitur
invasor domus , qui tabernam intrans , dato eliam, quod sit
clausa et ad ejus petitionem sibi aperiatur, in ipsa facta con-
tentione aliquem mutilet vel occidet.
399. De invasione domus, quantum ad tempus
in quo debet querulari. (H. 92. A. 31. 5. B. 40^ 2.
C. 2P. 3. D. 89\ 3. K. 174^ 1) Sententiatum est rusticis
in Ledawicz, quod in magnis et gravibus excessibus vulgariler
dictis „h e y m SU chu ng," qui verba continent et facta, vicini
debent pro subsidio per invasum inclamari, excessusque tales
infra dies XIV querulari: gaudent enim dicti excessus talijure,
quod scribilur in juribus originalibus rubrica: De stupro nota-
tum paragrapho: „Statuinus etiam firmissime," et secundum hoc
restringendum est, quod scribilur in fine jurium originalium in
rubrica: De invasione domus: „Quicumque domum alicujus etc.^
400. De invasione domus, quantum ad vicinos
propinquos vel remotos. Secundo, quantum ad
hospitem pluresdomoshabentem. Tertio, quantum
ad diversos modos, quibus inhabitatur domus.
Quart 0, quod domus modis, quibus illicite invadi-
tur, licite defendatur. (H. 93. A. 31. 6. B. 40^ 3-8.
C. 21^ 4. D. 89\ 2. K. 174\ 1.) Sentenliatum est juratis
in Heinrichs, quod ad probandum invasionem domus recipi
possunt testes vicini non solum collaterales superius et in fe-
rius, proximi vel transversales, directe oppositi, imo alii, dum-
modo sint idonei, quamvis a domo invasa sint in aliqua di-
stantia in eadem linea vel in alia residentes. Item qui plura
in una civitale vel in locis diversis habuerit domicilia, quamvis
in uno frequenler habitari consueverit, tamen pro illo tempore,
quo in alio steterit, de invasione domus testari poterit ut vi-
cinus. Item excessus ininvasionis domus atrox est, et a domo
nomen accepit, et debet accipi domus, sive in propria domo.
184
(juis liabilet sive in coiidiiclu, vcl f^ruli» pro liosiulio roccplus
sit. llcm (|iiiiinvis (loinuin cl ur(-iii)iis cl biillislis iiivudcrc
grinilcr sit |)r()liil)ilimi , liimru (loiiiiiin sie ^<•I (|iiiilit( r(iiiii(|ue
alilor (Icfcmicri' \i(l(liir liriliiiii cl toiiccssiiiii.
101. \) V i II V :i s i () n (' d o in ii s c l s |) o I i o dictO
„rerawp." (II. 1)3. H. 10''. G. C. 21''. 8. 1). &<) ". 3.)
ISeplcin hidiu'alorcs diioniiii iiidiiconiiii iiilra luiiros cisilatis ex
«pposilü liorli niinoriin) rralnini exlcrius super P o ii a v i a siloruin
mugisti'i ciiin coriiin quiiKpie i'ainiilis tahernain \iiii in civilute,
in |)lalt'a civiiim lenijjore sul)iiilraiil('H aeslivo, ( iiin soli scciim
taxillis ludciilt's iiscpic ad nicdiuni noctis, (piando iiullus proplcr
eos jam aderat conlinuassent, et iiospes cum u.xore et scriptore
vini denarios, quos per diein emcrat nuineraret, inier se de so-
lutione XL lialenses , quos dehiberant, conlendcre ceperunt.
Quod, cum hospes et scriplor anucul)iliter et Iciiihus sopirc
vellent verbis simul surgenles et giadios et cullellos nudantes
in eos ac uxorein hospilis tarn veliemcnlcr irrucruni, quod pro
\ita salvanda vix in cellarium ab inlra claudcnles oslium eva-
seriint. Quo facto famulo cuidani in collo cellarii dormienli
manum ampulantes quatuor insuper ipsuin vulneribus vulnera-
verunt , et landein pixidem, quam hospes reliquerat cum denariis
cum slappa, milram ferream et canulam exporlanles diHugierunt.
Intervallo vero facto hospes, uxor et scriplor excunles de cellario
cum pixidem cum denariis non invenissent, super diclos balneatores,
tamquam morlificalores, domoriim invasores et spolialores vul-
gariler diclos „rerawber" clamorem lerrilicum, qui „waffen-
ges chrai" dicitur, llebiliter protulerunt. Quo clamore precones
ac ministri judicii excitati cum insequerenlur fugilivos, solum duos
magislros bahiealores in bahieo super Ponavia dormienles
ceperunt cum ghidio cruentalo : quibus incij)palis et tandem coram
tribunali statulis hospes de ipsis, sicut praescribitur, querulans
pro se sententiari pelunt, utrum advocalum pro responsione se-
cundum juslitiam habere possent. Super quo deffinitum
fuil, quod non : licet enim domus invasionem excuset taberna,
tarnen post recessus aliorum bibentium praeslolatio nocturna
solilaria sessio ac mulue conlenlionis inter se molio prae-
sumplionem fecil, non tantum causa bibendi, sed etiam polius
malignandi proposilio eos tabernam inlrasse. Item quia balaeator
in civitate residens ab uxore domoque propria extra civilatem
super P 0 n a V i a m illa nocle, quod alias facere non con-
suevit, declinavit, hoc ipsum fugilivum indicavit. Item quod
subito post factum per officiales judicii cum gladio cruen-
185
talo sunt capti, hoc probationis maximam vim ostcndit. Ex quam-
vis ea, quac per spolium ,^rerawb" abstulerant, non sint in
eorum maiiibus inventa, tarnen dictae praesiimliones, quae de
doinus invasione per manus amputationem, vulnerationem, hospitis
in cellariiun lugalionem et per piagas ac sectiones in lapides
ostii cellarii, qiiae recentes videbanlur, factae fidem generant.
Dictum etiam spolium per balneatores commissum probare quo-
dammodo reputantur.
402. De testibus invasionis domus. (H. 93.
B. 4P. 1-2. C. 22 ^ 1-3. D. 90^-l. K. 174^ 2.) Senten-
tiatum est juratis in Budespicz, quod conventores domorum
bonae famae, licet sint caupones et ducillarii in causa invasionis
domus- tanquam veri hospitcs teslimonium ferre possunt. Item
minor invasio domus sine sanguinis effusione contingentes per
testes vicinos, si antequam per invasum statuantur, per adversam
partern de vulneribus incusati fuerint, probari non potest. In
majori vero invasione domus, in qua superficies apparet, san-
guinolenta exceptione praescripta non obstante testes praeliabili
admittuntur pacis domesticae in favorem.
403. De electione judicis, quis et qualissit
eligendus, et quae conditiones suo conveniant
regimini. (H. 94. 9.) Homo in judicem eligendus non debet
esse perjurus, nee etiam debet esse proscriptus nee excommuni-
catus, nee sit etiam judaeus nee haerelicus vel paganus, sit-
que legitimi matrimonii filius non sit etiam rusticus, hoc est
in moribus rudis et grossus ; unde multum est laudabile, si
projudice persona haberi poterit litterata. Corpore etiam sanus
existens in manibus praecipue defectum non patiatur; non sit
coecus, non sit surdus, neque mutus ; in aetate quoque annos
viginti et unum non excedens, octoagesimum non attingat. Et
istae conditiones judici conveniunt quo ad corpus. In anima
vero virtutibus debet fulgere cardinalibus. Primo justitia,
quod nee amore, nee odio, nee muneribus, nee quavis actione
a justitia declinans, partem numquam foveat injustam. S e c u n d o
fortitudine. Debet enim tam virilis esse in animo, quod
motibus dominctur virilibus, nee ipsum errare faciant a semita
veritatis. Unde pro tuenda justitia more boni pastoris animam
exponere debet et corpus. Secundum quod sapiens dixit:
„pro justitia agonista usque ad mortem." Tertio prüde ntia,
quod videlicet inter bonum et malum distinguere, sciens bonum
et justum eligere, et maUim seu injustum sludeal reprobare.
Iloiii, cum iniliuiu Siipieiitiae sil tiinor (ioiiiini , judex (Ici)t't
(lominum liniere; iinrn qui doiuinuin liiuet, fuciet buiiu. Tuli
etiiun judici ])()|hi1us lilxnlius est uhedieridus el sulijectiis. .luxtii
i 1 1 II d |) r 0 li i I) (' t in s e c r e l i s suis: Tiinc iiuipiet populus
liiMcrc r('<:;('iii , ciiui viderit eiiiii liniere doiniiiiini. Kt sie ut
iioe dieitiir de rege, sie suo modo de jndiee, qui vicem gerit
re«j:is, inlellij^i poleril in pniesenli. Quarto lemperanliu,
(|ii(>d motiis eardinales restringat siib regula ralionis. Unde
iraeundiam fngiens , ebrielalem eavens; in eibis el polibus ut
sit moderatus, in faelis eliam quibuslibel medium tenens; ne
sil nimis praeeeps, nee nimis lardus ; paiiperibiis injnriam passis
ad ipsum querulando \enienlibus pia verba porrigens et be-
nigna. Item judex facta eleclione jurabit in cruce, quod in
Omnibus causis justum unicuique Judicium faciat, alque verum.
Item judex ab injuslis, in praejudicium jusli munera non
recipial ; quod si feceril, talia munera iion lanliim injuslo, cuius
ea recepit malitio , se restiluet, sed juslo, quem ralione mu-
nerum eorundem , jure suo fraudalnr, ipsa lenelur dare et resli-
tuere pleno jure ; non solum bujusiuodi imoque omnia alia,
quae ex diclis muneribus jusli in judieio perdiderinf, judex
refundere et in ipsis satisfaccre debet inlegraliter et complete.
404. De judiee qualis in officio suo esse de-
beat. (H. 94. B. 41 ^ 2. C. 22 ^ 1. ü. 90\ 2). De
Broda ungaricali et diversorum locorum jurati de sub-
scriptis quandoque per verba et quandoque per litteras sunt
instrucli. Judex in officio suo non debet esse gravis et one-
rosus bominibus ; debet etiam esse a violentia et cupiditate re-
molus, eo, quod violentia est legibus inimica et acceptio mune-
rum et praevaricatio veritatis. In judiee non debet esse ira et
furor, sed tantum ratio dominari. ISon enim ira viri Dei ju-
stitiain operatur: Unde nihil debet judex tempore irae judicare,
sed cum est in mentis tranquillilate, nam restringenda est sub ra-
lione potestas, nee quicquam agendum priusquam mens commota
ad quielem redeat. Eo, quod commotionis tempore justum putat
omne esse, quod facit. Debet quoque judex incompositos disciplinare
et praecipue noctis tempore ad intercipiendum furta et maleficia
cum sua familia eivitatem hincinde pertranseundo custodire,
ad quod jurati eorum sibi praebebunt auxilium cum effectu.
405. De officio judicis, quantum ad juratos.
(H. 94. B. 42 ^ 1. C. 22 ^ 2. D. 90^ 3.) Item judex
debet juratos tamquam legislatores reverenter tractare , nuUas
per se sententias dictare, neminem sine ipsorum scilu caplivare,
187
emendas civitatis sibi non appropriare nee emendas ad eum
pertinentes, nisi postquam a juratis adjudicatae sibi fuerint reci-
pere, in tali receptione pauperibus gratiam facere^ praescriptos
et a civilate repulsos sine juratoruni consensu nullatenus reas-
sumere; de sigillo et privilegiis civitatis, quae jurati debent
regere, se non intromittere. Et concludendo singulariter uni-
versa et universaliter singula judex debet semper juratos au-
dire et eis obaudire, ad ipsorumque consilium omnia negolia
sui ofFicii expedire.
406. De officio judicis, quantum ad sententias.
(H. 94, B. 42 \ 2. D. 22 ^ 3. D, 90 ^ 1). Item judex
Deum, qui praesens est in omni judicio , prae oculis habens,
quando tribunali praesidet, debet quaerere a juratis de senten-
tiis, sicut sedent in bancis nullo prae postero ordine observato,
nee etiam favore, odio, timore, vel expectatione premii debet
unam partem alteri praefacere seu praeponere, nee etiam quaerat
sententiam ab illo jurato, quem noverit parti ilÜ, pro qua quae-
ritur sententia magis favere, eo quod in judicio est omnis sus-
picio submovenda. Ad consentiendum etiam in sententiam tam
interlocutoriam, quam diffinitivam unam partem prae alia non
cogat. Tenetur insuper judex secundum propositionem partium
de sententiis quaerere a juratis: et semper quaerat inter duas
sententias, quod juris sit, nisi lunc una pars nolit aut negligat
sententiam per se inquirere , ex tune judex sententiam ad re-
quisitionem unius partis inquirat. Et circa hunc punctum debent
jurati hanc cautelam servare, quod nee extra judicia, nee in
judiciis aliquam sententiam communem, contra quam pars ad-
versa nondum audita nihil objicit vel allegat, proferant et pro-
nuntient quoque modo. Ex talibus enim sententiis in genere
prolatis saepissime cum ad speciem descenditur , vel maxima
difficultas generatur vel evidens contradictio multiplicatur. Quaerat
etiam judex de sententia nihil penilus minuendo vel addendo,
nam judex defectum supplere non debet :^ sed, si quid partes
vel advocati partium de jure omiserint, illud supplere potest,
in his et in omnibus aliis juris praeceptis ad justitiam litiganti-
bus faciendam motum sui animi inelinando.
407. De officio judicis, quantum ad partes. (H.
95. B. 42». 3. C. 23 ^ 1. D. 90\ 2). Judex etiam te-
netur sententias a juratis prolatas exequi reverenter, ut, si ac-
cusatori res immobilis fuerit adjudicala, ipsum mittat in posses-
sionem rei ejusdem^ in ea ipsum viriliter manutenendo ; quia
non sufficit quem millere in possessionem, nisi in eam missus
tiK'iiliir. Si milciii res sil inoliilis, iiisnm lulori tiiiii eirccl«
pruecipiat praeseiilari. SimI si rciis a pclilioiu; luioris Ciieril
per siMiliMiliain ahsoliiliis, ex limc i|>suni judex in jure siio si-
iiiililcr liicatiir, ailori super co perpeluum sileiiliuu» inipoiK iido.
Ilcni (iiianiNis judex exereeiida jiislilia juraveiil , (auicn -soluni
de (pierinioiiiae |)ri()rilate el de nullis aliis causis lestiiuoiiiuni
Terre polest, lloe eiiini sj)eelal ad juialorum ollieium. Hein
judex caveal, ne eaplivi in cippo rebus el veslihus spolienlur.
Hein judex dehel providere parlihus , quac tulae conij)areanl.
Ununi si neeesse lueril i)()lest prohibere, (juod sine armis ve-
nianl et niaxinie, (piod inennes eonipareauC eorani lril)unali.
408. Deelectione juratoruni. (II. 1)5''.) Paler euni
fllio et frater cum fralre non eligantur simul ad ollieium juralorum,
unde, (juando babiles et valenles haberi possunt personae, etiam
socer cum geuero, non sint simul in juralorum ordine. Tales
enim personae fre([uenler propler sui cohaerenliam diversilaleni
generant inter juralos uni talium personarum, quia quod placet
uui, saepius alleri placet, quamvis sil injustum el iniquum. Co-
gnati eliam judicis sororii el aliae personae sibi multum fami-
liäres non eliganlur. Vel si propler defeclum personarum luerit
neeesse, tunc, quanlo pauciores in olHcio scabinalus fuerint,
tanlo salubrius. Tales enim personae judici complacere vo-
lentes, pauperibus in emendis solvendis graves sunt nimium et
inlesli. Psullus eliam infamis eligalur ad juratum, imo si igno-
ranter eleclus lueril, et postea de hoc consliterit, deponalur.
Nam una Ovis morbida inficit totum gregem. Item garruli,
qui secreta celare n^sciunt, et qui indillerenter bonos et malos
odio habent, et qui nimis avide proprium quaerunt commodum
et bonum, et qui etiam nimis sunt juvenes non staluanlur in
juralos; debent enim jurali commuui utililali tolis viribus pro-
videre. Unde in antiquis Cronicis de Athenis, quae
fuil quondam famosissima civitas, scribitur sie: „Latens odium,
privatum commodum, juvenile consilium destruclio fuil Athe-
niensium." Omnia quoque superius de electione judicis scripta,
de juratis, qui abscnte judice ejus vicem supplent, quando de-
bent eligi, sunt servanda. Et insuper jurati, a quibus
Salus et periculum tam judicis quam judicandorum dependet cum
diligentia videre tenenlur, quod unicuique debita fiat justilia et
condigna. Unde cum ipsi principalissimi sinl testes in judicio
et in Omnibus causis ad eos deductis, semper habere debent
in memoria , quod falsus testis tribus est obnoxius personis;
primo Deo, cujus praesenliam conleninit , Dens enim omni
I
189
judicio praesens adesl ; d e i n tl e j ii d i c i , quem menlieiido fallit ;
et tertio innocenli, quem falso laedit teslimonio. Unde
cum uterque sit reus, et qui veritatem occuUat, et qui menda-
cium dicit, quia ille prodcsse non Yult, et iste nocere deside-
rat, jurati cavere debent, ne occultent verilatem et ne profe-
rant falsitatem. Et ideo personae, quae mentiri consueverunt,
pro jnratis nullatenus assumantur. Item si aliquis juratorum
moritur, vel ex impedimento legitimo officium suum regere non
possit, unde ut numerus juratorum semper completus habeatur,
alter loco ipsius constituatur.
409. De juratis novis et eorum officiis etc. ^)
(H. 96 ^ A. 22 ^ B. 46 ^ 1.) Novi jnrati postquam locati
fuerint, statim die sequenti non feriata debent convenire, et sie
se ad invicem unire, quod seniores informent juniores, qualiter
in officio scabinatus regere se debeant et teuere, videlicet quod
ad maniloquia et consilia diebus statutis, vel si festum fuerit,
alia die non festiva feriam statutam proxime secutura mature
et tempestive veniant, et secrete, quae audierint in consilio,
nulli ea revelando apud se teneant, et alia, quaecumque
seniores sciverint, juniores congrue de bis ipsos fideliter debent
informare. Quo facto ut Status civitatis illius sit ordinatus, et
ordinator decentium , et communi melius provideatur bono :
debent magistros operum mechanicorum praeteriti anni vocare,
et ab eis sub virtute jnramenti praestiti diligenter inquirere,
utrum aliquid sciant correclione et emendatione dignum ope-
ribus in eisdem: et, si quidquid non consonum justitiae ipsis
publicatum fuerit, illo reformato et ad statnm debitum revocato
rebelles contumaces et justitiae transgressores, qui per magi-
stros operis eosdem accusati fuerint, ita districle puniant, quod
ceteris transeat in exemplum. Postea vero debent novos ma-
gistros jnratos, quos ad boc idoneos et fidedignos esse cogno-
verint, inter pistores, carnifices, panniparios et alios consimi-
les plus principales mechanicos eligere, et illos tacta cruce fa-
cere jurare, quod eorum sollicita faciente provisione labores et
opera, quibus praeficiuntur, juste et ordinale ac fideliter fiant,
ut in venditionibus, in emtionibus forum servetur debitum ; si
autem transgressores voluerint effugere, poenam ipsis juxta
formam statutorum civitatis et juratorum consilium imponendam.
') H, hat: De novis juratis. Qualiter se debeant habere circa
statuta et regimen politiae.
190
Dohenl eliuni jiiniti iiiquisilioiuMii, de prnclorilis operam
mnpislris suporins s( riplniii, n nolurio civilutis et scriplore ju-
diiis, (|ui pro l empöre l'iierinl, modo consimili facero cl demutn
H subjiidiee et |)rjieeonil)iis, et eosdem omnes olluinles de novo
fjicerc jiii'iire, et ipsis iiipin|rere, (juod in gerendis suis olluiis
tHiitflin iidem liabeant et dili^enlium, siciit nolu infumiue nolunt
ii\}uiilari, el eis se dilip^eiiler eoiiservare; j)Oslremo vero, cum
juruti iioii solum per ulios, inio eliam per sc ipsos honum ci-
vitatis, (inaiitiiin od iitililalem et deeentiam Status leneantur pro-
\idere el procurare, del)ent semper duobus ex sc oH'icium com-
millere speciale pula duobus olVicium propinae, <|ui vulj^^ariler
maj^islri niensurae vocaulur, ordinäre. Duobus vero aliis in-
formalionem murorum , lurrium , fossatorum et singulorum
aediüciorum civitatis, qui niuros interius cl exlerius binc inde
respiciendo , quidquid in eis nieliorandum el reformandum
esse invenerinl, convenlis et conductis operariis faciant re-
parari. Item aliis duobus olTicium respicienda conservaloria
et loca ignis, cujusmodi sunt coquinae el fornaces stubarum
braseatoriorum et braxaloriorum; quod caule in talibus locis ignis
foveatur et conservetur, et hoc olTicium duobus circumspeclis
et idoneis est committendum. Saepissime namque per incen-
dium famosae civitates destruuntur, unde ubi ignis conservalur
est summa diligentia adhibenda.
Item aliis duobus vendilionem et forum piscium, ad quorum
mandatum praeemtores et praecipue mulieres praeemtrices pis-
cium a foro repellantur et piscatores principales, qui ad fornm
pisces adtulerunt, per se vendent eosdem. Poena autem talibus
praeemtoribus el praeemtricibus piscium secundum voluntatem
juratorum talium imponetur. Item aüis duobus, quod singulis
diebus dominicis, vel aliis ad ho© statutis, captivos, qui apud
subjudicem vel alibi, ubi carcer fuerit civium, servantur, visi-
tent et accedant, de causis et excessibus, pro quibus, in quo
tempore capti fuerint, et quibus detineantur vinculis inquirendo,
hoc conjuratis eorum aliis, ul secundum hoc ad Judicium pro-
cedere valeant, intimando. Item aliis duobus mundalionem et
purgationem plalearum civitatis, ad quorum praeceptum fimus
et lutum de constratis et viis publicis educatur, et qui in hoc
rebelies fuerint , poenam a juratis eisdem impositam luant el
persolvant. Haec et his similia jurati diligenter debent respi-
cere, utilitati communi et reipublicae, sicut virtus juramenli
eorum exigit, in hoc praecipue servientes.
191
410. Dejudice, quanlum ad compescendas iites.
(H. 97^.) Cum quatuor riislici subsides domini Marchionis
de Camera in fora Brunnensi pugnarent et judex cum suis
ad pacandum et compescendum eos acciperet, ipsi judici resi-
stentes, nee ejus verba, quae de gladiorum resignatione ac
pacis observatione sonora voce perstrepebat , advenientes extra
portam Renuensem et ultra Letzam usque ad campum vio-
lenta manu se defendentes processerunt, judex autem cum crida
et clamore valido multitudinem hominum sibi in auxilium advo-
casset, accidit, unum de quatuor rusticis occidi, et unum de
coadjutoribus judicis graviter vulnerari» Et infra. Super quo
causa ad intercessionem Purgravii de Aychors sopito,
jurati in pleno consilio ad perpetuam futuro-
rum memoriam diffiniendo statuerunt: Quod qui-
cumque ad clamorem judicis et suorum ad sedandas Iites et de-
tinendos maleficos currentium, eis in auxilium non venerit, vel
pugnans judici poscenti dummode defendi possit, gladium et
arma non resignaverit, vel qui verbis vel factis aliquos impedit
vel detinet, ne ad subveniendum judici festinent emendas LXX'*
nostrorum parvorum solvet. Et insu per: Quicumque ad cla-
morem judicis vel suorum pacem indicentium a pugna non ces-
saverit vel saltem verbis se libenter cessare velle , si securus
esse posset protestatus, non fuerit pacem verbis, et postea
ledens aliquem factis judicatur violasse. Item, qui in tali
pugna judicio se opponens per ejus rectores, defensores et
cooperatores vulneratus vel occisus fuerit, non emendabitur,
imo mortuus decolletur, nee postea tradatur amicis ad sepe-
liendum, nisi praestita cautione fidejussoria, quod nee judicis
malum, nee suorum in posterum quaerant. Item, qui judicem
vel sibi adhaerentes vulneraverit, poenam capitis statim ad ter-
rorem aliorum et ad roborandam justitiam suslinebit. In talibus
etiam excessibus commissis non solum jurati, imo pro testibus
recipiuntur alii, dato etiam, quod cum judice accurrerint fide
digno» Item non est necesse in delictis tam manifestis'semper
ordinem judiciarium observari. Require supra in senten-
tia quae s e qui tur XXIV anno XLVIIl" et in sententia, quae
sequitur nonam, anno XL VHP et in sententia octava anno
XLIV et in sententia quinta anno XLIII".
411. De judice, quantum adcaptivos asses-
sores et expensas assessorum. (H. 98. A. 32. 2-5.
B. 43^ 1-2. C. 24^ 2. 24^ 3. D. 91^ 1. K. 177^ 1-4.)
In Lautscheins quidam accusatus de homicidio judici prae-
senlaliis csl, (|ti('iu ciiin die priiclixo slaliicic dclxict, cnrcorcm
evuseriil. Oiüh riliir cr^o, (juid sil juris in lioc, cjisii. Super
quu rcspoiKlcliir (lilliiiiliNc, (|(i()(l JikUvx lioiiiiridiim scu inak-ii-
cuin siiiit riiiH'iii cl spoliiilorciii sihi praesciitiiliini, niioniodo
sim|dicilt'r cl «bsolulc in smim cnslodiam reccpil et clausurnni.
Alio vcio modo siih coiidiliont', qua videliicl pro majori cu-
stodia iuNocal auxiliuiii sni sujxM'ioris, scu piirli dicil ^ <|uod
sua coiisci'valio sil (lcl)ilis, cl (piod j)cr sc de sccura cuslodia
sil)i providcat: proleslans niliilominus, si caplivus cvaderel, in
lioc culpabilis esse noilcl. Modo si caplivus, de (juo judex sim-
plicilcr et absolute sc iiilromisil, cvadil, judex pro ipso cmcndam
XXX marcarum solvct et iusuper jurainenlum corporalc laciel,
quod sua IVaude non sit caplivi evasio procurala. Si aulein
caplivus sccundo modo cuslodilus evasil , judex de cmcuda
pecuuiac supj)orlalus sim])lici se juramcnto , ut praemillitur,
expurg^abit. Debet lamen judex de caplivo pro maleficio parli
Judicium pelcnli favorabilcm se exhibere, nee lerminos pro-
rog-arc, nee gravcm ac diiricilem aliqualiler se reddere, aiioquin
tamquam de fauloria malclicii, suspectus pocnam malefici si eva-
serit, personaliter suslinebit.
Assessores ac juris defensores et protectores, si quos fortassis
judex aliunde sibi assumsit illis non partes , sed ipse dunlaxat ex
eo, quod emcndas judiciarias pro se tollil, salisfaciet in expensis.
412, De judicis disciplina et qualiter propter
enormia verba perdit emendas. (H. 97^. A. 32-5.
B. 43 ^ 2. C. 24\ 3. D. 9P. 2. K. 177 ^ 4.) Dominus
cujusdam villae personaliter judicio pracsidens cuidam iiomini
suo querulanti subjecit , quod querelam, quam alias extra Ju-
dicium ad cum retulisset, coram judicio nutigarct et mutaret;
diclo vero homine objectionem domini neganle, dominus eam
resumpsit, modo praemisso ; secundario vero homine negatio-
nem replicante dominus sibi dixit: ,,Mcntiris sicut antiquus
fdius meretricis" quaerens cum hoc a juratis sententia dari,
qualiter dictus homo emendare debeat, quod ipse dominum
suum arguere ac ejus verba praesumserit reclamare. Super
quo difTinitum fuit, quod cum licitum sit partibus verba judicis
disciplinate affirmare vel negare, dominus per verba inhonesta,
quibus hominem suum arguit, emendis, dato etiam, quod de
jure sibi competerent, se privavit; judex enim sicut et partes
sie et se ipsum lenetur principaliler magistrare.
413. De judicis auctoritate in vulneribus et
excessibus criminalibus. (H, 98. A. 32. 6. B. 43%
193
3. C. 24^ 4. D. 91^ 1. K. 177 ^ 1.) Si in causis criminalibus
partes infra terminuin concordandi , quem a judice rogaverant,
non concordant: non oportet, quod judex exspectet, usque aclor
reum citet; imo polest per se partibus terminum praefioere ;
idem tarnen terminus, si causa sit ardua, habebit dies XIV in
quibus partes amicos eorum possint inquirere, et sibi de advo-
catis providere. Sic sententiatum est in Praczaw.
414. De judice, quan tum ad res, quas recepit in
domofugitivi. (H. 98.A.32. 17. B. 43 ^ l.C. 24*'. 5. D. 9P.
2. K. 177''. 2.) Si judex in domo bomicidae fuerit et aliquas res
accepit, illas postea facta composilione homicidii juxta valorem
earun» in emendis sibi solvendis defalcabit. Sic instructi sunt
rustici cujusdam villae.
415. De judice et juratissuspectis.' (H. 98.A. 32.
8. B. 43^ 2. C. 24^ 6. D. 91^ 3. K. 177\ 3.) Sicut judex
et jurati ferre non deberent indigne si ab eis ad audientiam
majorem appellatur : sie nee ad verecundiam sibi ascribere, si
pro suspicione partibus tollenda a causarum aliquarum trac-
tibus et judiciis per suos juratos rationabiliter amoventur; pos-
sunt enim causis eisdem judicialiter tractandis admonitione prae-
dicta non obslante extra sedes tribunales sicut ceteri interesse.
416. De judice, quod non debet emendas sub
usura vel damno conquirere. (H. 98. A. 32. 9. B. 43''.
3. C. 24^.7. D. 91\ 4. K. 177\ 4) Judex illum, qui in
emendis obligatus sibi fuerit, impignorare potest et eadem pi-
gnora sine exbibilione, quae in judicio fieri consuevit de aliis
pignoribus, vendere ; ipsas autem emendas ommissa impigno-
ratione sub usura vel damno conquirere non potest sine ejus,
cujus interest, licentia speciali.
417. De judice, quantumad emendas, quas desti-
tutus involutas reliquit. (H. 98. A. 32. 10. ß. 43^ 3.
C. 24^ 8. D, 91^. 5. K. 178«. 1.) Ad judicem sequentem
spectant emendae, quas ejus praecessor insolutas dimittens non
pepercit ; emendae enim non personam judicis sed officium con-
sequuntur
418. De judice, quantum ad emendas, in quas
personaliter incidit. (H. 98. A. 32. 11. B. 43^ 4. C.
24^ 9 D. 92* 2. K. 178*. 2.) Cum in Gurda jurati
contra quemdam rebellern diffinitivam publice coram judicio
dixissent sententiam, judex qui videbatur eundem fovere, alta
juratos inclamans voce prorupit in haec verba : Ir nie cht
den vrteiln in iene werlt. Quod cum jurati au-
13
«lirenl et pro vtM'Ccimdiu sihi jisscrilicrenl , jikIl'X motus (|ii(>(liiiii
modo |)0('nil('ntin L'orum ^^raliuc^ sc siibjccit. (jimcsitum est erj^o
et iuIVu. Super quo rcsponsuni fsl : Si judex, qui dixit : Ir
n\ e c li t den v r l » i 1 u in i e n e w e r 1 1 , ex quo poenilenlia
ductus gruliae so suhjecll, si nun conlumociler nee honori jnra-
loruui per lior dclridiere voleiis («IIa dixil, solveJ seeundum
quemlibel juraluni LXXII liulenses pro emendn ; si nulem IViNole
in delrinienlum honoris juruloruni |)rae(liela verba dixil, solvet
pro emenda X marcas grossorum, el in liac emenda nee judex
nee jurali parfcm liahebunl; nee judex nee eliaui juiali pro sc
teslari possuut, qua inleulione verl)a sinl prolala praediela,
quia nee aclor neque reus in causis propriis dieere eorum pos-
sunt testimonium pro se ipsis \ unde l'orlassis in favorem reve-
renliae judicii et juratorum comniunes probi liomines, qui assli-
lenmt judicio, in hoc casu pro leslibus sunt audiendi.
419. Ad idem de excedente contra judicem et
de loquente contra juratorum sententiam, et de
verberante captivatam a judiec. (H. 98 ^ A. 32. 12.
B. dS»». 6. - 44". 1. C. 25^ 1-3. D. 92M. K.178\ 3.) Dum
in Gedaw quidam pro insolenliis delineri debens judiei coram
juratis in tantum reslitisset, quod potenter superatus incippatus
fuit: sentenlialum est, quod quinque libras lialensium parvorum
pro emenda solvere teneretur. Item ibidem : Cum per juratos
inier partes dilFiniliva fuisset sententia diela, unus eorum jura-
vit per deum altissimum, quod sie non esset, sententiam per
hoc juratorum quodam modo vilipendens : sententiatum est simi-
liter, quod judiei in quinque libris halensium obligatus esset.
Item ibidem, quod orta in domo judicis contentione per duos,
judex unum de domo trudens, et seeundum tamquam captivum
supra scamnum locaverit, tertius aecurrit et sedentem cum gladio
non evaginato ad caput percussit, quod de scamno cecidit, verbe-
ravit : pro quo sententiatum fuit, quod judiei in emenda X li-
brarum halensium obnoxius teneretur, vulnerato Tero ratione
gladii non evaginati esset taliter obligatus, sicut de fustigatione
in juribus originalibus continetur.
420. Judices et jurati audire debent necessa-
riaverba partium sine emenda. (H. 99.D. 92\1.) Senten-
tiatum est juratis deCrumlaw quod judices et jurati benivole
et cum mansuetudine omnia verba partium, quae tamquam eis
necessaria protulerunt, debent audire dummodo reverenter et
disciplinate proferantur. Unde si pars dixerit: Reverendi domini
judex et jurati, plures terminos coram vobis habui plnra judicia
195
et consilia quaesivi et sie labores et expensas graves feci, peto
instanter finem mihi dari vel ad majorem audientiam me remilti.
Vel si hodie causa mea justitialitcr non poterit terminari, oportet,
quod causam meam alibi prosequar vel quod coram vestris supe-
rioribus ipsam proponam, Vel si sie saltem dicat : Si causam
meam breviter fine debito non decideiis, dabitis mihi maleriam
appellandi. Vel quicquid talium coram juratis dixerit, propter
hoc non oportet, quod emendas aliquas obligetur, quia leg-es
dicunt : quod jurati debcnt liles cum omni aequitate audire
et breviter judicare ac homines liberare ab alterna contentione
et non permittere causalium expensarum occasione damnificari.
421.Dejudiciis, quod una causa non debet di-
vidi in duas. (H. 99. A. 32. 13. B. U\ 2. C. 25^ 4,
D. 92^. 2. K. 180^. 2.) Frequenter sententiatum est, quod
nulli prorsus audientia praebeatur, qui causae continentiam di-
vidit et ex beneficii praerogativa id, quod in uno eodemque ju-
dicio poterat terminari, apud diversos judices voluit ventilare,
poena ei ex officio judicis imminente, qui contra hanc suppli-
caverit sanctionem, alium super possessione atque alium super prin-
cipale quaestione judicem postulaverit. Et similiter judex non ad-
mittatj quod id , quod in una querimonia polest capi, in al-
tera replicetur.
422. De judiciis, quod ad parendum juri cautio
a partibus est peteuda, (H. 99. A. 32. 14. B. 44*. 3.
C. 25 ^ 5. D. 92 \ 1. K. 180^ 1.) Quaedam est cautio nuda
sicut juratoria, et illam sufficit a partibus fieri de parendo juri
et stando judicio in dubiis et levibus causis; sed est alia cau-
tio idonea sicut pignoraticia vel fidejussoria, et illa in gravibus
et notariis causis a partibus est petenda.
423. De judiciis, quod causa non perditur per
verba simplicia et levia. (H» 99. A. 32. 15. B. 44». 4.
C. 25*. 6. D. 92 ^ 4. K.180\ 2.) Cum duae mulieres in judi-
cio pro debitis contenderent, et advocatus unius ab alia quae-
reret, si de sua testes habere potest intentione probanda, illaque
deliberatione non praehabita ex simplicitate respondisset, quod
mediam civitatem pro testimonio statuere vellet: quaesitum est
ab advocato, si mediam partem hominum civitatis pro testi-
monio non produceret, utrum causam perdidisset. Super quo
diffinitum fuit , quod per talia verba et eis similia per
actorem vel reum prolata, causa non perditur nee obtinetur,
sed solummodo holung perdiiur ; qua emendata in causa pro-
ceditur sicut de jure fuerit procedendum, dummodo dicta verb
13»
lim
ex sim|)licilale prorerunlur et iiidclibcrote ; quin si ex pciiinacia
coiitnmacitor fuerint prolnln, |)iirli pracjudicanl, sicnl si lorle
(Irrisoric scu friNoIr pars pro dcMlis iinpiionjila aclori (liccret
ila: linie l)iirsaiu iiovain vcl aliqiiid lale^ vi siniililer verba in
ullima liolung prolala, (lualilcicmiKine prorcraiitur, causam üb-
tiiuMit vel ainilüint.
42 l. 1) c j u (1 i c i i s, q 11 0 d a c I 0 r o b l c n l o a c c c s s o r i t)
II on oblinct principalc. (H. \)\). A. 32. 10. H. 44'. 5.
C. 25". 7.1). 93«. LK. 178M.) Dum in Zabars (propcCrem-
s i r) judii'c bereditario morluo doiriiiius vilhic rcliclain jndicis
prole masculina carcnlem ad boc , quod Judicium sibi vcnderet,
compellere nilcrelur, et illa talem \cudilionem facero nollct;
praeüxit ei talem terminum peremtorium, in quo judicialiler se-
cum conlendere deberet, utrum diilam vendilionem secundum
formam justitiae posset reclamare. Advcnienle termino cum
relicta sicut sponte se facturam promiserat, in judicio non com-
pareret, nee infra sequens triduum causam abscntiae legitime
ostenderet: dominus pelivit sibi senlentiaiiler dictari, ulrum
propler abseutiam reliclae in terminum peremtorium praettritum
non esset jus suum finaliter executus, et de judicio reliclae
emtione cessante non deberet se inlromiltere pleno jure. Super
quo sententiatum fuit, quod non Judicium et ejus proventus, de
quibus quaeslio non fuit, sed solum venditionem judicii per re-
liclam juxta ipsius arbitrium faciendam dominus obtinebit ipso
jure. Unde talis venditionis tamquam accessorii cujusdam ob-
tentionem non sequitur principale, proventus scilicet judicii, nisi
prius emtio rationabilis intercedat.
425. De judiciis, quod debent esse aequalia
circa pauperem et divitem et unumquemque.
(H. 100. A. 32. 17. B. 44\ l.C. 25 \ i. D. 93». 2. K. 180».
3.) Cum in Praczaw juratus dives ruslicus pro homicidio esset
proscribendus, quaesitum est ab amicis suis, utrum ultra sex
Septimanas, quibus communes homines proscribendi in judicio
citantur, non deberet merito adhuc per triduum expectari. Su-
per quo responsum fuit, quod in judiciis non aliter cum divi-
tibus et aliter cum mendicis, sed aequaliter cum omnibus est
agendum, cum in lege divina scriptum sit: Ita magnum judica-
bis ut parvum, nee erit apud te acceptio personarum.
426. De judiciis, quod in excessibus manife-
stis ordo judiciarius omitti potest. (H. 100. A. 32.
18. B. 44^ 2. C. 25 ^ 2. D. 93^ 1. K. 181 ^ 1.) Li-
cet in causis singulis ordo judiciarius sit servandus: tamen si
197
judex pro excessibus notoriis, qui validissima probalione sci-
licet evidentia facti probantur, reos, advocato eis non concesso
et sie ordine judiciario praetermisso puniens ultimo deputat sup-
plicio , propter hoc non est aliqualiter arguendus. Si eniin cri-
mina manifesta , quae nulla tergiversatione celari possunt , et
quae probatione teslium non indigent, processu judiciario discuti
debent: propter hoc non solum judicialis disciplina, quae sine
probatione puniri non posset, verum etiam jus actoris, cui onus
probationis incumberet, plurimum laederent; nee ex oblivione
praedicti ordinis judex , qui jurat in omnibus causis ordinem
judiciarium se velie conservare, censendus est perjurus ; illud
enim juramentum non juretur de excessibus notoriis, sed solum
de illis, in quibus est ordo judiciarius observandus.
427. De judiciis, quantum ad obtenta.(H. 100. A.
32.19. B. 44\ 3.C. 25''. 4. D. 93^. 2. K. 181\ 2.) Antiqua
consuetudo civitatum habet: Quod quidcumque coram judiciio ob-
tinetur, et in labulisjudiciariis Signatur, hoc ante proximum futu-
rum peremtorium Judicium, vel per impignorationem vel modum
alium, si expeditum non fuerit, de cetero caret robore firmitatis,
nisi per scriptorem civitatis in librum, ubi census et alia no-
tantur acta, per obtentorem de scitu juratorum scribi fuerit
procuratum. Sic senlentiatum est consilio juratorum.
428. De judiciis, quantum ad principale et ac-
cessorium, quantum ad juratos, quantum ad arbi-
tros, quantum addolum, adpraesumptionem et quan-
tum ad feriarum o bs erva tionem. (H. 100^. A. 33. 1.
B. 44^5. C. 25^7. D. 93^) In Lautscheins postquam duo
privigni cum eorum noverca pro agris, per patrem privignorum
praemortuum nomine dotis novercae deputatis judicialiter con-
tendissent, et eadem contentio per arbitros ex parte ad hoc
electos utraque amicabiliter quievisset noverca, licentia a L a u t-
Scheins recepta, domino Henrico deLedeczse subjecit, qui
videns eam non consequi justitiam pro aliis quibusdam agris,
quos judex de Lau ts chein s possidebat, judicem eundem, quem in
Led e c z reperit, arrestavit. Judex autem, cum terminum novercae
et Henrico de Ledecz hora quasi sexta usque ad horam
vesperarum ejusdem diei placitandi in L a u t s c h e i n s coram juratis
deputasset, dictique Henricus et noverca illuc venissent, ju-
rati, qui pro tunc aderant, eis dixerunt, quia major numerus
juratorum in campis esset; erat enim illo die vigilia Petri et
Pauli apostolorum, quo tempore villani circa campestria sunt
intenti, et quia minus discrete judex egisset, quod ab hora sexta
i98
ns(|ne lul liorani vcsperunirn uniiis diei , et praecipue irrequisili»
ipsis terininum jiidicialern sluliiisset, et qiiod non expediret, ab ea-
deni vt'sptTU iisqno ad sequcntis dici vespcram, propter trinpori«
fcriatum iiik'riin nirrciis aliqnem atlmn jiidiciarium pxcrccre,
sed quod siisliiu riiit tansinn in suspenso lenenles, qnousque cum
eoruin doniino, conjuralis et villae senioribus deliberarenl super
terniino i)eriMn[)t()ri(), eis et judiei finaliter praeri|:(eiido. Quam
responsioneni juralorum Henricus de Lodccz indig^ne ferens
judiei de Lau l schein s dixit coratn scabinis : Judex I alium de-
l)uisti deludere; subses mea de cetero, a te sibi in Lautschein 8
fieri jusliliani, non requiret ; sed ego cum ipsa examinahimus,
utruni alilü eani eonsequi valeamus. Postea vero praescripta no-
verca pro judice praenotato quemdam carnificem de Lautcheins
cum in oppido Gobals occupasset ei idem terminum ab ea et
II e n r i c 0 d e L e d c c z impetrassel, et in L a u t s c h e i n s veniens
judicem, ut ipsum ab occupalione redimerel, monuissel, judex
respondit: Chunczmanne, te non redimam, nisi rigore juris
ad hoc compellar. Quo facto cum Henricus de Ledecz
C h u n c z m a n n 0 plures termioos dedisset, quos quaesivit , fina-
liter sibi terminum sub poena perdilionis et oblenlionis causae
cerlum assiguavit. In quo cum Chunczmannus non compa-
reret, jurati de Gobals ad instantiam Henrici et novercae
seutenliaverunt, quod Chunczmannus cujuslibet excusationis
futurae aliegalione cessante in causa succubuisset et novercae in
viginti marcis grossorum, ad quas agros, quos a judice de
L a u t s c h e i n s pelebat, taxaverat, legilin»e teneretur. Ad audientiam
vero Ch u n c z m a n n i cum dicla sententia pervenisset, iterum judiei
de Lautsc h eins dixit, quod eum absolveret. Qui poslquam rei-
pondisset, ut superius continetur, Chunczmannus cum H e n-
r i c 0 et noverca pro sedecim marcis componens etaLautscheins
se licentians ad bona domini Marchionis se translulit, qui offi-
cialibus suis commisit, quod vocatis ad eorum praesenliam
judice et juratis de Lautscheins, Chunczmanno, Henrico
et noverca causam audirent, eam fine debito decidentes. Assignato
igitur termino Henricus coram officialibus proposuit: quod
in L a u t s ch e ins nee ipse, nee subses sua de eorum querimoniis
justitiam cousequi potuerint a juratis. Chunczmannus vero con-
queslus est, quod ratione negligentiae et contumaeiae judicis, qui
termino in Gobals sibi praefixo stare non curavit, daninificatus sit in
sedecim marcis. Adjiciens insuper, quod nuper ipse et judex
memoratus Brunn am venienles in unum de antiquis scabinis
ibidem, et alium famosum hominem tamquam in arbitros con-
199
coidassenl. Qui super sententia arbitrationis proferenda sub poena
perditionis causae terminum statuenint, in quo judex iterum non
comparuit, de quo ipsum vult vincere arbitros per eosdem.
Judex vero proposita per Chunczmannum negabat, dicens, quia
cum domino suo, juratis et aliis idoneis viris deLautscheins
sufficienter vellet probare, quod in omnibus praemissis contra
jus nunquam venerit et nihil aliud fecerit, nisi quod forma
juris exegerit, et in toto consonum fuerit aequitati. Modo quae-
rilur cujus testilicatio, Chunczmanni vel judicis, sit potior
in hac causa. Quaeritur etiam , utrum jurati d e Lautscheins ali-
cubi juri fecerint injuriam in praetactis. Super quorum primo
de f f initum f uit, quod judex ad probandum suum intentum est
simpliciter admittendus, cum enim principale non valuerit, scilicet
arrestatio facta in Ledecz, de carnifice, pro judice nee ac-
cessoria omnia valuerunt. Dicunt enim leges, cum principalis
causa non consistat, plerumque nee ea quidem, quae sequuntur,
locum habent. Et nota, quod quandoque tenet principale et ac-
cessorium, ut quando secundum leges. Item quandoque neutrum,
ut quando contra legem. Item quandoque accessorium tantum,
ut quando praeter legem. Et quod arrestatio non fuerit vigo-
rosa, patet ex hoc, quod non debet persona non rea arrestari
pro rea, nisi coram competente judice justitia in loco debilo
quaesita et denegata. Judex etiam de negligentia et contumacia
male arguitur, cum enim frequenter dixerit : Chuncz manne, non
faciam aliud, nisi ad quod jure compellor, liquet, quod juri vo-
luit parere. Et nemo juri obtemperans contumax est censendus,
licet etiam efficax sit testimonium arbitrorum in causis, de qui-
bus cognoverunt, et de quibus, quid servandum sit ordinantes
et statuentes pronuntiaverunt; tarnen hoc in proposito non est
actum, quamvis etiam arbitrio stetur metu poenae, tamen in prae-
senli perditio causae, qua Chuncz mannus loco poenae arbitrium
vailatum esse dicit, cum dolum praesupponat, nullius est momenti.
El elicitur dolus ex hoc, quod Chuncz mannus, postquam plures
terminos in Gobals quaesivisset, ad ultimum peremtorium ler-
minum venire nolens postea venit, et cum Henri co et noverca
pro sedecim marcis concordavit. Ex quo necessario praesumitur,
quod inter eos per dolum eadem sit compositio procurata, et
sie nomine dictae compositionis per Chunczmannum allegatur
non causa ut causa, quod coincidit cum fallacia, quam sophistae
sie appellant. Item terminus juris, quem judex ab hora sexta
usque ad vesperam statuit, ob hoc maxime non valuit, quod
ipsemet reus fuit, et sibi ipsi nee terminum statuere, nee jus
200
(liriTO potiiit, S('(I rcsidchntil lincc jipiid jinjilos, per (jiios cudciii
ruerant raciendn. ItiMn jurati lieiie inonclianUir qiiod a v(*s|Mru
vigiliue uposlolormit in diciii aliiirn iiori iVriatiim juris (eriiiiiiiiiii
poiicre VDlurniiit : liicl ciiiiii diclms, (pii rcriali smil ralioiitr
iiu'ssiiiiii, vi'l \ii)(U'iiiinniiii de valiiiitale lili^andiiiit, reiiunliari
|)()ssit , tarnen diebus feriatis in honorem dei siciit t'iiil dies a
vespera vi<>iliae, iis(pie ad vesperain diei celebris aposlolorum,
currens rcnunliare non expedieljat, qiiia paclo privat oruin reve-
renlia divini ninniiiis reniilli iion polest. Kx istis palet responsio
secundi (pioesili, scilicel, qiiod li e nr i c u s indebite eonqueslus est
de jnralis, ciiiu i|>si a via juris noii deviaverinl in praemissis.
429. De j u d i c i i s, q u a n l u in a d h o 1 ii n j^ e. (H. 1 0 1 . [).
95". 1 .) In II a i n r i c h s rens impelitus cum super responsione de-
liberalionem obtinuisset babilo cum suis consilio, subito quatuor
inIrans sedilia crucemque langens jurare volebal. Unde quaesilum
est ab actore, cum antecedente pula responsione praelermisso
consequens scilicet juramentum sit aggressus, ulrum causam non
perdiderit ipso jure. Super quo dilHnitum fuil, qiiod non causam,
sed solum juris iteralionem, quae vulgariler liolunge dicitur,
pcrdidil ; qua emendata ad motam sibi querimoniam iterum de-
liberatione praevia respondebit. Et similiter, si rcus non eodem
ordine, quo impelilur, sicul verbi gratia, si prius ad lertiam,
quam ad secundain rospondeat querelam, non propter hoc causam,
sed holunge amittit, qua emendata, ut supra.
430. De judicio peremtorio. (H. 102. D. 9b\ 2.)Ju-
dicium peremtorium bis habetur in anno, scilicet post epiphaniam
domini et post dies quatuordecim , a die paschae numerando.
Et in prima die sicut in feria secunda, fiunt juramenta causarum
tarn civilium, quam criminalium, de priori tempore feriato, in
quo non jurabatur. ad Judicium peremtorium induciata. Die vero
sequenti habetur Judicium homicidiorum, insolentiarum et om-
nium consimilium, et juramenta per reos actores et testes in
talibus facienda, nisi precibus inducientur, continuo sunt prae-
standa. Sed tertia die fit Judicium debilorum, in quo similiter,
nisi precibus protrahatur, stalim est jurandum. Ultima vero die
specialiter est Judicium pro judaeis isto videlicet modo, quod
judaei tantum agunt in christianos, et tunc, ut prius christiani
statin! jurabunt; sed juramenta, quae christiani diebus ferialis
per judaeos impetiti ad Judicium protraxerunt peremtorium, sunt
feria secunda, scilicet prima die ejusdem judicii facienda. Pro
querimoniis autem christianorum, quas habent movere judaeis,
judex judaeorum speciali judicio praesidebit. Notandum tarnen,
quod cuicunque extraneo Judicium peremlorium in genere sub
istis scilicel verbis vulg-ariter dicendo „czu offen tagen" indic-
tum fuerit, ille quolibet dierum praedictorum eliam incluso sab-
bato suam juslitiam prosequetur.
Capituluiti de Juelaeii§.
431. De judaeis, utrum agendo et responden-
do judaeus possit dici probus vir. (H. 102. A. 34.
1,B. 46^ 2. C. 25^ 7.D. 95^ 1. K. 186^ 4). Quidam inGe-
wiczka, cui equus arrestabatur in Boskowicz, dixit coram
judicio, quod probum virum, apud quem dictum equum emerit,
pro ejus disbrigatione statuere vellet ; instante vero termino
judicii quemdam statuit judaeum, contra quem adversarius exci-
piens quaesivit, utrum judaeus, cum sit infidelis, locum probi
viri agendo vel respondendo supplere possit. Super quo diffi-
nitum fuit, quod cum judaeus secundum aetatem, secundum sexum,
secundum sensum i. e. secundum discretionem et secundum pro-
bitatem, et secundum actus viriles sit et possit esse vir, et Om-
nibus istis modis non repugnet sibi, quod sit probus : vicem
probi viri, quamvis non probi christiani, dummodo non sit in-
famis agendo vel respondendo, supplere potest. Unde, quod non est
fidelis, ex hoc solum habetur, quod nou sit vir conjugio ; matri-
monium enim et alia sacramenta extra ecclesiam non habentur.
432. De judaeis, quantum adfurta etcausas cri-
minales. (H. 102. A. 34. 2. D. 95 ^ 2.) Postquam quaedam
civissa hujus civitatis de camera res suas perdidisset, dictum est
ei per inquilinos domus, quod quemdam judaeum sie vestilnm et
sie dispositum in domo vidissent. Ad quae verba mulier se con-
vertens in plateam judaeorum mutato habitu, quo quotidie in-
duebatur, judaeum secundum signa, quae ab inquilinis audiverat,
quaerere coepit. Eo itaque viso cum ad fugam se converteret ita,
quod non videret eum amplius, mulier cucurrit ad judicem ju-
daeorum petens, quod ipsum judaeum tamquam furem suum ca-
peret. Judex vero, quia ante adventum mulieris de furto ipso
perceperat, judaeum in fuga detinuerat et in vinculisjam habebat.
Quo audito mulier dicebat judici: Domine! perdidi tot marcas
grossorum pragensium in tali marsupio, et tot solidos viennen-
ses in secundo marsupio et peplum, et monilia et alia clenodia
talia et talia. Quae cum judex in cista judaei quaerere inciperet,
invenit aliquos grossos, et etiam viennenses in duobus marsu-
piis, et etiam invenit peplum et alias res sub debitis signis,
quae mulier rebus dixeral de ei.^dem Cum igilur judaeus. tarn-
quam fiir in fn<rii ciiptus, por niiilicrem in cnusnni trulicrclnr,
rt'spondil, (piod res in sua |)()l('sl«le irivenlae sibi csscnl ol)li«(alui*,
et (piiu ipsas l'urlini ablatas if^noraveril, cas pro pi^noriljiis rc-
ccpil ; (juod vfllcl juraniciilo siio super cisdem pif^noribiis obli-
nerc, siciil dirunl jiira vi privik'f^ia judacorum siib bis verbis :
lleni si cbrislianiis inipctivoril judacum, quod i)i{rnus, quod ju-
daeus liabel, ei lurlim vcl per violentiam sit ablalum; judacus
juret Sliper illo pi^nore, (juod, cum reeepit, fiirlim ai)lat(ini vel
raphnn i«,ni()ravil , boc juramento suo impiicaiile, quandu sit ei
pii>:niis bujiismodi ol)li<?aluin et infra. In conlrarium vero inulier
allei^avif, quod non sit consuelum, quod denarii tamquam pi-
jj^nora |)ro aliis dcnariis judaeis oblio^entur •, nee eliam marsuj)ia
pro pignoribus eonsueverunl oblij^ari. El insuper cum ipsa cerla
signa dicat de clenodiis in eisla judaei inventis, utrum sibi ipse
qaniqunm für non debcat condemnari. Pendenle ilaque termino,
(per juiatüs cbrislianorum et judaeorum ad dcliberandum super
praemissis aliegationibiis posito, judaeus ipse promissis et tor-
menlis de veritale dicenda monitus et inductus confessus est,
quod diclas res sublraxeril, et quod quemdam christianum M a-
tliiam nomine sociuni ejusdem furli habuerit, et quod eidem
Mathiae de pecunia ejusdem furti cesserint sex marcae. Se-
cundum quam confessionem dictus M a t b i a s captus recognovil de
praescriptis. Diclam vero confessionem judaei, quia tantum co-
ram cbristianis juralis facla fuerat, alii judaei ex hoc, quod non
simul judaei et christiani eam audiverant, nullius esse vigoris
dicebant. Consilium vero pleuum civitatis, quod reg-itur per vi-
t^inli quatuor, sententialiler adinvenit, quod non obstante ju-
daeorum allegatione, quia christianus ex proditione judaei esset
captus, et accusationem judaei veram esse recognoverit, judaeus
ipse ex confessione propria coram solis cbristianis facta, poena
patibuli mori deberet. Unde quamvis judaeus per christianos et
judaeos sitconvincendus, tamen in actu furti raptus per ipsum ac-
tum vel furtum convincitur ipso jure. Dictus denique judaeus,
quia judex judaeorum a civitate declinaverat, coram tribunali
christianorum ductus fuerat abjudicatus, et pilleus de scutella
ligno quodam elevato superius scutellae more judaico imposito
faclus cum pice ardente crinibus et capiti judaei impressus cum
eodem pilleo, ut a cbristianis suspensis discerneretur , palibulo,
catenis et ferramentis cum collo, venire et pedibus est aflixus;
dominus vero de Landstein, capitaneus Moraviae poslea Brun-
nam veniens, juratis objecit, quod judaeum, qui fuisset servus
camerae douiiai 31archionis, contra justitiam suspendissent. Ad
203
quod jurati responderuni, quia moti jure civitatis judaeum pati-
bulo tradidissent. Scribitur enim in privilegio jurium civitatis
sie : Quicumque in alio furto deprehensus fiierit, quod sexaginta
denarios valet, suspendium patiatur et infra. Et quia nullus für
excipitur a poena suspendii in verbis praescriptis, ideo jurati
plenum jus habent, omnem furem, et maxime cum furto captum
vel de furto confessum, cum in dicto privilegio auctoritate regia
confirmato hoc ipsis non sit prohibitum, suspendendi. In hoc enim
nomine infinito, „quicumque" omnis für includitur, et „nullus''
für excipitur. In qua juralorum responsione ipse contentatus
nullam de judaei suspensione fecit ulterius mentionem.
433. De judaeis, quantum ad accusationem et
defensionem. (H. 103. A. 34. 2. B. 46\ 4. C. 26^ 2. D.
96''. 1.) Licet Privilegium judaeorum dicat, quod christianus
volens judaeum vincere cum christianis, debet etiam judaeum in
testimonium recipere; tamen, si judaeus christianum cum testibus
christianis et judaeis impetit, non oportet, quod ipse hie chris-
tianus similiter cum christianis et judaeis se defendat et expur-
get, sed sufficit, quod defensionem juridicam cum testibus fa-
ciat christianis ; cum enim accusalio fit voluntaria, et defensio sit de
jure naturali, jus potius defensori debet succurrere, quam ac-
lori. Sic sententiatum est in Gostel.
434. Dejudaeis, quantum ad debita soluta tes-
limonio juratorum contracta. (H.104. B. 47^ 2.D. 96 •».
2.) Jurati de N a u s e d l i c z scripserunt sie: Judaeus impetivit chri-
stianum pro debitis, quae sibi concesserit coram jurato, et quaerit,
si juratus de concessione testetur, utrum christianus eadem debita
solvere sibi non teneatur. Christianus autem respondens concessio-
nem affirmat,sed debita se asserit persolvisse, quod velit ostendere
forma juris et infra. Item scripserunt etiam sie: Judaeus impetivit
christianum pro debitis, quae coram jurato sibi concessitisto modo,
quod sororio suo hujusmodi debita solvere deberet. Ad quod
christianus respondit, quod dicta debita coram eodem jurato
jam mortuo, dicto judaei sororio etiam defuncto persolverit, quod
velit probare forma juris et infra. Super quibus ambobus diffi-
nitum fuit, quod christianus debita soluta mettertius credibilium
virorum in cruce jurando ostendere tenetur. Ad quam tamen
ostensionem christianus non admitteretur, si tempore concessi-
onis judaeus hanc cautelam interposuisset: volo, quod ista debita
mihi non alibi, nisi coram jurato persolvantur. Et hoc est in-
telligendum super prima quaestione. In secunda vero, ubi jura-
tus dicilur esse mortuus, locum non habet.
20i
135. De judjicis, qunntum n d form um jurnndi.
(IL 101. A. 35. 5. B. 47«. 1. I). Ü7». 1. K. IH<)^ 1.) Im H „-
discli cum judiiciis mulieri ilirisliamie jiirure ilebcrct pro oclo
Iti|)i(lil)us laiinc, «ller judiuiis (bnnnm jiirjmdi silii |)rat;(lixit ijrfis ver-
bis in vul«»ari: „D es s w c IS t du u m h di scliuld, als dir
die f r a \v schuld g n i t bei der E e d i dir g o l g a I) e
auf dem perg sinai." Quaesilum est ergo, ulrum valeal isla
forma. Et responsuui est, quod sie. Ut auleni del)ilus modus circa
ipsaui serveUir, rccipiendus est pentateuclius Molsi, scilicet rodalc
judueorum, et quaeralur iu Exodo vel in Deuleronomio scriplura
decom praeceplorum doniini, et super illo i)racceplo : non perju-
rabis, uec assumes nomen dei (ui in vanum ; judaeus jurans mannm
pönal, et sive repetal verba post illum, qui sibi formam proponit,
sive proponens totam formam pro se loqualur, judeus subjungal
solum Amin, forma valet. Debet lamen in ipsa forma res, de qua
placilalur, alllrmalio vel negalio, quae ad hoc exigilur, propriis
verbis exprimi, et si judaeus islam formam recusans circa jus,
quo |)rivilegialus est, se petierit couservare, hoc est sibi favorabi-
liter concedendum.
43tj. De judaeis ratione vulnerum. (H. 104. A.
34. 2. B. 46 ^ 5. C. 26 ^ 3. D. 97«. 2.) Ad requisi-
iionem civium de Chremsir sentenlialum fuit,quod christianus
accusalus per judaeum, quod ipsum vulneraveril, per lestes idoneos
chrislianos melius polest innocentiam suain oslenderc, quam ju-
daeus eum vincere possit.
437. De judaeis, quanlum ad conviclionem in
criminibus. (H. 104. A. 34. 2.D. 97 ^ 3. K. 187^ 1.) In Ra-
disch judaeus deprehensus in furto cum coram praelorio
accusarelur de furto , alter judaeus astans ibidem proloculori
dixit, quia major für esset, quam judaeus, de quo furli queri-
nioniam proponebat. Ad cujus prolocutoris querelam modo
praemisso expositam judaeus respondit negando petens, se circa
privilegia judaeorum couservari. Advocatus vero christianus ju-
daeum Yult vincere lestimonio juratorum, qui praetorio asse-
derent. Quaeritur ergo et infra. Et respondelur, si coram
judicio, ubi judaeus dicitur advocatum chrislianum furem appel-
lasse, plures alii judaei fuerunt, sicut est verisimile, tunc ju-
daeus cum chrislianis et judaeis est vincendus. Si aulem praeter
illum solum alii non afTuerunt judaei, tunc super ferenda sen-
tenlia ditfinitiva matura deliberalio est habenda. Est enim forte
contrarium juri, ut jurali, qui tribunali praesidentes, ubi major
est vis eoruai oilicii, seutenlias absolulorias et contemnalorias
20o
in nslantes judicio proferunt , non possinl testari de vorbis et
factis, quae per qucmcuinque hominem cujiiscunque prolessionis
existentem, ibidem fierent. Sic enim, si judaeus ipsum jiidicem
vel juratum in acta judiciario vita privaret, impune Iransiret.
Licet eliam in generali privilegio judaeorum scribatur, quod ju-
daeus per chrislianum et judaeum vinci debeat, tarnen ex hoc
forte princeps non concessit judaeis, quod in specie non esset
verisimililer concessurus. Et praecipue cum hoc in dicto pri-
vilegio non sit expressum nominatim.
438. De judaeis, quantum ad pignora et jura-
menta. (H. 105. A. 34. 3. B. 46\6. C 26». 4. D. 97 ^ 1.
K. 189, 1.) Sententiatum est judaeis civitatis, quod judaeus
tantum super pignora rei mobilis, quae in sua tenet clausura,
per juramentum potest suum debitum obtinere. Secus autem
est de hereditatibus et rebus immobilibus, quae sibi inpignorata
sunt ut asserit, debet hoc per testes vel literas demonstrare.
439, Deusuris, quando cedantsortem et quando
non, et utr um judaeus sorte et usura receptis pi-
gnora sinecontradictione restituereteneatur ipso
jure vel non. (H. 105. D. 97»». 2. K. 187^ 1.) Jurati de Ra-
disch de usuris et pignoribus judaeis obligatis duos scripserunt
casus, quorum primus est iste : Quidam de nostris concivibus ju-
daeum accedens petivit sibi concedi quinque fertones grossorum,
quos cum judaeus sibi mutuasset, christianus usquein terlium annum
solutionem prötrahens sortem principalem, cui quinque fertones
alios pro usura superaddit, judaeo numeravit. Modo judaeus sorte et
usura receptis petivit pro se sententialiter dictari, utrum in dicta
usurade jure debeat contentari, cum annus et secundus et insuper
plus temporis pertransiverit , a die concessionis capitalis pecu-
niae supradictae, Christianus autem in contrarium allegat, cum
nuiium pactum inter ipsum et judaeum primo tempore conces-
sionis de usura solvenda sit interpositum, cum etiam postea
debito pendente nnnquam per judaeum sit monitus , nee aliqua
ratio inter ipsos sit habila , utrum usura , quae accrevit , sum-
mam excedere debeat principalem. Secundus casus est talis:
Quidam de nostris cuidam judaeo duo obligavit pignora, quae
cum postea redimere vellet, nominatam cum ipso de usura fecit
rationem, quam una cum sorte judaeo expediens, cum judaeus
pecuniam in sinum suum recepisset et christianus pignora sibi
restitui peteret, unum pignus eidem obtulit dicens, quod se-
cundum tempore , quo auctoritate domini Marchionis captus
fuerit, perdidisset. Ouaerit ergo christianus, cum judaeus totam
2iH\
»urlcm et usiiriirii rctcpt'rit , et lux uiito , ncc post , nee illo
tempore, quo pro usiira seciiin pucluveril de pif^noris aniissione
iiuMilioiiem fecerit , iilriim pijj^iius simm perdere deheul ipso
jure. Super (pionini j)rim() si iiteiiliiiliun fuit, ex quo pnela per
couveulioneni Itfieni atcipiuiit, el j)ririio iuler tlirislianuni et
judaeuin nulla noniinuta facta est inenlio ratione cujus usura tunc
accessa aliam super se recepisset usuram , sullicit, quod lanlum
accreverit in usura, quanluui luit de del)ilo priucipali. Kl est
ista sententia non nova , sed ab anliquo usilala. Et quicquid
judaeis in usurarum voragine per istum modum deficit, hoc ex
eo , quod in pactando debilores non nioneudo nee cum eis
ralionem habendo, dcfides sunt et remissi, propriae debent ne-
gligenliae imputare. Et nota, quod redenilo pignore a judaeo
pro Sorte, si usuras slatim debilor non solverit , ipsas infra
niensem sine aiia usura judaeus recipere tenelur. Et similiter
facta ratione inter christianum et judaeum , si judaeus infra
mensem pagatus non fuerit, super primam usuram accrescit
alia usura. Et hoc probatur ex privilegio judacorum, ubi scri-
bitur sie: Item si a judaeo chrislianus pignus suum absolverit
ita, quod usuras non persolverit, easdem usuras si infra mensem non
dederit, illis usuris accrescant usurae. Decipiunt ergo judaei chri-
stianos in hoc, quod redemtis, pignoribus vel habilis cum
ipsis rationibus pro debitis, stalim per dies XIV super pri-
mas usuras alias computant usuras. Super secundo vero difll-
nitum fuit pro christiano : judaeus enim amissionem pignoris
publicare debuit statim, ut de ea certus fuit, vel saltem illo
tempore, quando cum christiano pro usura habuit rationem. Va-
lorem autem pignoris amissi, christianus, testes si habere non
potest, de hoc suo juramento confirmabit. Et trahitur ista sen-
tentia ex privilegiis judaeorum ubi scribitur sie: Si autem judaeus
per casum incendii aut per furtum aut per vim res suas cum
obligatis sibi pignoribus amiserit et hoc consliterit, et christi-
anus, qui haec obligavit, nihilominus eum impetiverit, juramento
proprio judaeus se absolvet. Ecce per hoc, quod dieitur con-
s ti t e r i t, patet, quod amissio pignoris debet publieari , et non sub
silentio teneri, linde nota , quae in talibus magnam vim habet illa
publicatio quae vulgariter dieitur „ u r k u n d, '' quia suspicionem tollit.
440. Utrumsolutioin parte facta judaeis sit in
sortevel usura de falcanda. (H. 105. D. 98\ j.K. 188M.)
Si chrisianusin debitis partem judaeo dederit et postea inter eos fierit
quaestio, christiano dieente, quod in sorte partem illani solverit, ju-
daeo vero asserente, quod in usuris eam recipif, tuncsentenliandum
«07
est pro chrisliano ; cum enim sors de jure debeatur, usura vero
sit accessoria, et quodam modo miuus debile pelalur, potius
est favendum sorti quam usurae, quia etiam jure divino pro-
hibitae sunt usurae.
441. De judaeis ad invicem cont endenlibus. (H.
106. A. 34. 4. B. 4.6\ 7. C 26^ 5 .D. 98^ 2. K. 189^2.)
In quaestione, quam judaeus movet judaeo, soli jurati judaeorum
sentenfias dicere possunt, nisi fortassis nolint, vel partibus habe-
antur suspecti; tunc enim christiani jurati cum judaeis ad pronun-
tiandum sententias assumantur. Sic sentenlialum est inRadisch,
Capitulutn de Jurameiitiii«
442. De juramentis, et primo de forma jurand
ingenere. (H.106.A. 35. l.B. 49^ 1.-2. 0.26 ^ 6-7. D. 98\
3. K. 190 ^ 1.) Rustici de Nena wie z sunt informati, quod ille,
qui juramentum facere debet, si voluerit, potest per se sine
prolocutore jurare, et si formam a scabinis approbatam in ju-
ramento non servat, male jurat, et in causa cadit. Si autem
prolocutorem habuerit, tum prolocutor ad hoc recipiatur, quod
homo in causa juvetur. Si illum in forma juramenti per scabi-
nos approbata Ordinate et debite secutus non fuerit, in causa
cadit. Si autem prolocutor in forma erraverit, et jurans ipsum
eodem modo in verbis secutus fuerit, propter errorem prolo-
cutoris in causa non cadit, sed h o 1 u n g- perdit. Sed si jurare
debens tantae providentiae fuerit, quod prolocutore errante ipse
formam a juratis datam et approbatam debite et Ordinate servat,
bene jurat, et obtinet causam, cum enim prolocutor in bene
vel male jurando nihil perdit, necessarium est jurare debenti,
diligenter formam juramenti habere in memoria, ne causam
, amittat.
443. Quomodo forma juramenti corrumpitur
per nomen proprium. (H. 106. A. 35. 1. B.49^ 3. C. 26^
9. D. 98^4. K. 190^ 1.) Ad loca diversa sententiatum est.
Item si jurans in forma juramenti nominat C h u n z 1 i n u m in K i n z-
1 i n u m , quod est nomen diminutum, cum ille, cui juratur, simili-
ter se nominavit, bene jurat, imo et si nominat Conradum,
quamvis ille , cui juratur, nominaverit se nomine diminutivo,
adhuc bene jurat. Non enim baptizatur homo sub nomine di-
minutivo.
Item si jurans dixerit : De quo me iste inculpat, de ju-
rando super ipsum et addendo quocumque christiano nomine vo-
t>OH
ciitiis Sit, licet iiiilliini nonicn proprium cxprimiit , hcnc; jurul ;
iiMO (liiiiii, si uliiid noincti expriiiial, (|tuini siih (|ii(>, ciii juratur
sc lutiniiuivcril, (liiiiiinodo addal, vi'l (jiiociiiiKjiic (hrisliaiio iio-
niiiic Noiclur, adliiic Ikiic jiiial. Si anlcni absolute jurat iiomi-
nans l'ctruni, cuni illc, cui juratur, nomiiiavil sc Paul um,
male jural et iu causa succumbit.
414. De forma jurandi, quanlum ad emenda-
liouem et corru p t i on e m. (II. 100. A. 35. 2. H. 49^ 4. C.
20 '. 10. D. 99". 1. K, 190^ 2.) Si advocalus jurare debentem
informans sibi praedixit injuramenio vulgaritcr diceiido : „Und
eile czreucze," per secundam vocalem o, et ille ipsum serpiens
dixerit : Vnd alle craycz, per primam vocalem a, uisi jnrali lor-
mam audieutes nominalim sub causae perditione ei prohibeanl,
ne a proferat, si peradicat: alle craycze, bene jurat; licet
enim usitatum sit dicere : ellecreycz lameu per a pronuntiaudo
melius videlur esse praedictum, quod patet in aliis dictionibus,
verbi gratia: alle tag-, alle nacht; all weg, all steg, et in plu-
ribus aliis, quae magis proferunlur per a quam per e. Uude
etiam advocati monendi sunt, quod de celero dicant per a et
non per e» Tarnen si advocatus dixit e et jurans similiter, bene
jurat, quia advocalum sequutus est.
Advocato autem proferente a si jurans e protulit, videtur
formam corumpisse. Sic sententiatum est in consilio civitatis.
445. Forma jurandi pro homicidio. (H. 106, A. 35.
3. B. 49^ 5. C. 26^ 2. D. 99^ 2. K. 190^2.) Quamvis in
querimonia homicidii nominentur uxor, pueri, fratres et onines
amici occisi, tarnen sufficit, quod testes rei tanlum dicant in ju-
ramento, quod de homicidio, de quo Henricus accusatur per
Conrad um, ipse sit innocens, et similiter reus tantum dical: De
homicidio C o nr a d i mihi per talem vel talem actorem, quem no-
minabit, impositi, innocens sum, et non est necesse, quod de
uxore, pueris et amicis specialem fiat mentionem.
446. De forma jurandi pro spolio dicto^rerawp,"
mortificatione, pacisviolatione et excessibuscri-
minalibus. (H. 106. D.99^ 2.) In villa dicta Barffus Henri-
cus egit in Conradum prima querimonia de mortificatione, et
secunda de spolio rerawp, videlicet, quod occisum depraedatus
esset, et tertia de violatione pacis indictae. Advocatus autem Con-
rad i cautus et circumspectus cum pro seet Conrado justitiali-
ter diffiniri obtinuisset, quod praedictis tribus excessibus, quorum
quilibet poenam capitis tangebat, tantum una querimonia deberet res-
ponderi, quaesitumest pro parte Henrici, utrum nonsaltem tribus
1
209
juramentis, primo scilicet cum teslibus et secundo ac lertio sola
manu ita, quod, si primo deficeret capitaliler, secundo vero vel
tertio pecunialiter pro excessibus tarn gravibus puniretur, suam
deberet innocentiam comprobare. Super quo inventum fuit, cum
querimonia et responsio naturam quodammodo relativorum, quo-
rum unum tantum refertur, ad unum includant, cum etiam jura-
menla in forma et numero responsionem sequantur, et quod po-
tissimum est, cum homo, corpus et res simul defendere possit;
corpus enim et vita cum sint principalia, si defensa fuerint per
juslitiam, et obtenta res et bona tamquam accessoria evasisse,
merito judicantur, quod Co n r ad us tantum uno juramento sub
hac forma: De mortificatione spolio dicto „rerawp" et de vio-
latione pacis, de quibus me Henri cus inculpat, sum innocens,
et infra, expurgare se deberet: assumtis tarnen testibus, inter
quos unus esset juratus, vel pro eo duo viri fide digni resi-
dentiam habentes propriam et alii quinque; qui testes jurare
tenerentur, quod juramentum Conradi mundum esset, vel salvum,
vel justum et verum. Et nota, si actor querulando longam aren-
gam verborum faceret, quae diiTiculter esset resumptibilis , non
oportet, reum jurando totam eandem seriem explicare, imo
sufficit, quod in genere dicat de omnibus spoliis et aliis con-
similibus excessibus, mihi imp'ositis et objeclis, sum innocens
etc. Nota etiam si advocatus rei ad tres querimonias capitales
actoris vel, ad plures tribus responsionibus vel pluribus distincte
respondeat^ tunc oportet, quod tribus vel pluribus vicibus reus
se expurgat; de omnibus tamen aliis praeter primam, quae testes
exigit, sola manu propria se absolvet et cadens vel deficiens°in
primo capite, in omnibus autem sequentibus solum pecunia puoietur.
447. De juramentis in genere. (H. 107. A. 35.4.
B. 49^ 2. C. 21\ 1. D. 99^ 1. K. 190^ 3.) Sententiatum
est in maniloquio : Si homo in providendis sibi necessariis exis-
tens in termino ad jurandum praefixo non comparet, non propter
hoc slatim in causa cadit, imo ex ostensione impedimenti legi-
timi potest se tueri; non est enim rationabile, quod homo a
labore victus sui quiescat, terminum judicii expectando.
448. De juramento calumniae specialiter. (H.
lO?''. A. 35.5. B. 49^ 3. C. 27«. 2. D. 99^ 2.) Sententiatum
est civibus in Radisch, quo nee in causa pecuniali, quae est
de bonis mobilibus, nee in causa reali, quae est de bonis immo-
bilibus, sed tantum in causa personali et criminali, sicut est ho-
micidium, invasio domus, vel reatus consimilis, actor de jure
cogi debet ad praestandum calumniae juramentum.
14
'^10
449. Du jurnmrrito ( nlumninc, qiinntnm nd mn-
lierrm. (II. 107'". A. 'A'k C». 15. 1!)''. 1. ('. '^7". a. I). lOO». 1. K.
1 Ol '. 1.) In judiiio civiliilis sentciilialiiin est, (piod, siciilvir, sie
et inuliiT jurniiuMilimi fnliiiimiut' i)r;u'slarc dcbens, si jurando
cudil, in cuusa sucnind)!!.
450. 1 ni p e. (1 i in e n l u m n u I u r a 1 e excusat casum j u-
rnnienli ipso jure. (II. 107». A. 35. G. B, 50". 1. C. 27".
4. I). 100'. 1. K. 191". 1.) Dum Ileinricus Conradumpro
decem marcis convenisset judicio, senlenliatum fuil in judicio :
Si Iiomo dehens jurare balbutiens, tilul)ans, blesus vel nalura-
liler impeditae linquae, ila, quod expressc loqui non possit,
fuerit, et proloculor ejus, anlequam jurare incipiat, proleslali-
onem de hoc faciaf, quamvis in verborum expressionc tiluba-
verit vel deviaverit: tarnen propler lioc in jurando non judi-
catur cecidisse ^ defectus enim naturalis vel inipotentia loquendi
recte casum hujusmodi excusat et supportat.
451. Utrum jurare sinistra manu valeat, an
non. (H. 107. A. 35. 7. B. 50«. 2. C. 27\ 1-2. D. 100». 3.
K. 191'. 2.) Jurali de Prazcaw proposuerunt, quod quidam
apud eos pro vulneribus sinistra manu juravit et in juramento
non erravit, quaesierunt ergo, utrum ccciderit in causa. Super
quo diffinitum fuit, quod ex rigore juris utraque manus valet
et est sulTiciens ad jurandum, sicut ad quemlibet alium actum
legitimum exercendum ; jura enim originalia non distingunt inter
manum dextram et sinistram, sed simpliciter dicunt, quod jurans
debet se expurgare duobus digitis in cruce. Unde etiam, si ali-
quis utraque manu truncatus jurare debet, causam suam defen-
dere rel obtinere posset jurando solum verbis, dummodo for-
mam debitam non mutaret, non enim manus mutatio, sed formae
juramenti variatio juramentum salvat vel corrumpit, quia tamen
ex approbata et communi consuetudine juramentum dextra manu
fieri consuevit; si jurans ex protervia et pertinacia voluntarie
manum sinistram levaret, seu cruci supponeret pro dextra, causam
perdet. Si autem ex oblivione et dolose hoc contingit,
jurans in causa non cadit, nihilo minus ut consuetudo servetur;
si causa est criminalis ita, quod in juramentis holung non ha-
beatur, qui jurat sinistra manu, judicandus est, tantum holung
perdidisse, et debet postea dextra manu jurare; et tunc secun-
dum formam juramenti, quam servat vel non servat, causam
obtinet vel amittit.
452. De juramentis hominis nobilis et cle-
rici ordinati. (H. 108. A. 35. 8. B. 50». 3. C. 27^ 3. D.
I
211
100'. 4. K. 191'. 3.) Homo nobilis, et militaris, et clericiis
ordinatus, quamvis respondeant pro debitis in judicio civili,
tarnen, si juiare debent et pelunt , ad judices proprios pula
nobiles ad provincialem, et ordinatus ad canonicum, quod co-
ram eis jurent, more solito remittantur.
453. De juramento facto cum uno digito solum.
(H. 108. A. 35. 10 B. öO''. 2. C. 27^ 4. D. 100^ 2. K. 190^ 1.)
In Hui eins sententiatum est: Qui uno digito elevato, vel
cruci supposito jurat, non obtinet intenlum, quia semper in ju-
ribus originalibus civitatum scribitur, quod juramenta fierent cum
duobus digitis vel cum sola manu, et boc est tractum de scrip-
tura Sacra, ubi dicitur Quod in ore duorum vel trium testium
stat omne verbum.
454. Si jurans ex consuetudine loquendi for-
mam mutat, causam non perdit, protestatione
saltem praemissa. (H. 108. A. 35. 11. B. 50^ 3. C. 27\ 5.
D. 100^ 3. K. 191''. 2.) Sententiatum est in Sahars: Si
(Renensis) Wiennensis , Saxo vel Swevus vel alienigena alium
habens modum loquendi, quam hie loqui consuetum est, jurare
debuerit, et cum advocatus formam sibi praedicit et considerat,
quod verba, sicut in suis partibus consuevit, profert, nee faci-
liter alio modo proferre potest, protestationem antequam jurans
crucem tangat, de hoc proponat et sie impedimentum consue-
ludinis, quae quodam modo similis est naturae, variationem formae
juramenti excusat.
455. Si jurans seit diversa ideomata, sub quo
jurare debeat. (H. 108.A. 35. 11. B. 50«. 4. C.27''. 6. D.
100 ''. 4. K. 191 ''. 2.) In judicio civitatis sententiatum est : Item si
jurare debens diversa seit ideomata, jurabit sub naturali, quod
a suis progenitoribus est instructus, vel si malit, sub illo, quod
plus usitavit et quod expeditius loqui potest \ dum tamen ex
protestatione praemissa, antequam levet manum, vel crucem tangat,
difinitivam de hoc sententiam petiverit pro se ferri.
456. In quo juramento holunge habeatur. (H, 108.
A. 35. 9.B. 50^ 7, C. 27^ 5. D. 100\ 5. K. 19P. 3) Antiquum
jus civitatis habet, si homo impetitur simplici querimonia pro
homicidio, ante multos annos perpatrato, vel in alio judicio
commisso, vel cujus funus et occisi vulnera jurati non perspe-
xerint : ille simplici juramento se expurgabit, et holung habebit
et similiter intelligatur de heymsuchunge et excessu aequali.
457. De juramento, facto cum tota manu.
(H. 108. A. 35. 12. B. 50\ 2. C. 27\ 8. D. 100\ 5. K.
14*
2\2
191''. 4.) O'ii ^""i «inirique tlifrills, lioc est cnni toln mann,
cornm jiidicio levimdo ncI in triitc iioii ex prolervia et ex pnie-
suiiilioiic, simI ex (>l)li\i()iu' vi'I ex iilin ii('<,Hi<>('nlin jiinmiciiliirn
liHi ril, qiiuii) nuijor niiiiu rtis niinorcin includul , cum diiohiis
digitis juravit, nee est censeiidus, male jurasse. Si tamen fur-
mam juramciili non servavil, unde adversario excipienle h o I u n g e
perdidil, et de novo, sicnl eonsuclum est (ieri , jurabit. Sic
t>enleiiliiitum est in Clircinsir.
458. I n forma lio j u r a m en torum debet fieri ad-
versario andiente. (11.108''.A. 85. 13. M. 50^ 3. C. 27». 1.
D. 101". l.K. 192\ 1.) Advocatus jurantis debet eum de forma
jurandi coram juratis andiente adversario informare, et debet
snper in eadem forma causam , pro qua juralur, aliqualiter
tangere; polest eliam ille, cni juralur, diciam informalionem, si
defecluosa fuerit, per sc vel per advocatum suum ralionabiliter
emendare.
459. Dejuramentis non servandis. (II. 108''. A. 35.
14.B.50K 4.C. 28 ^ 1. D. 101 \ 2. K. 192^ 2.) Licet non sit tu-
tum, aliquem venire contra juramenlum suum, nee etiam judices
et jurali, ne actores perjuri videantur, alicui praebere debeant
materiam veniendi contra proprium juramentum ; si aliquis judi-
cialilcr impetilus fuerit, quod non servat juramentum vergens
in interilum salutis aeternae, super quaeslione hujusmodi est
actori justitia simpliciter deneganda.
460. De juramentis, quae fiunt pro inciden-
tibus et non super negotio principali. (H. 108^. A. 35.
15. B. 50^ 5. C. 28^ 2. D. 107 ^ 3.K. 192». 3.) Qui pro
accessoriis et incidentibus, a quibus tamen facti principalis con-
firmatio non dependet, jurare debens in juramento cespitaverit,
non est propterhoc judicandusin causa principali corruisse totaliter.
461. De juramento in cruce facto. (H.108''. A. 35.
17. B. bO\ 5.C. 28^ 3. D. 101«. 4. K. 192*. 4.) Si actor petit,
reus jurare debet in cruce non qualicumque, sed in illa dun-
taxat, in qua signum passionis domini sit expressum; quia cum
jurans dicit in juramento : Sic me juvet Dens et ista crux etc.
Ibi crux passionem domini repraesentat, et non crucem ligneam
vel ferream, quae nulli praestat subsidium vel juvamen. De ju-
ramentis vero mulierum, quaere infra sub titulis de mulieribus.
4C2. Emenda deponentis juranti digitos de
cruce. (H. 109 ^A. 35. 16. B. 50\ 6. C. 28 ^ 4. D. 101". 3.
K. 192". 4.) In causis civilibus vel criminalibus si jurare
debens per definitivam sententiam , quod juret et per judicis
2iS
licentiam , quia digitos cruci jam ßuperpositos habet, obli-
nuerit juramentum, suiim processum habebit, nee exceptio nee
appellalio contra talem jurantem et juramentum per ipsum prae-
standum, quae prius neglecta sunt, poterunt interponi. Imo
quicumque postea digitos sibi subtrahere vel de cruce depo-
nere praesumserit, quod vulgariter „abstreichen" dicitur,
quinquelibras pro emenda solvet , juramento nihilominus modo
debito procedente.
In arrestationibus equorum tantum cum protestatione prae-
missa testium vel juramentorum admittitur repulsio , eo modo,
sicut superius in sententiis de arrestationibus continetur.
463. De juratis agentibus etsimul testantibus.
(H. 109^. D. lOP.) De Gayaw judex et scabini scripserunt sie:
Undecim praeteriti anni scabini consurgentes in duodecimum una
querimonia sibi impinxerunt pro culpa , quod ex ejus consilio apud
dominum suum in quinque marcis fuerint damnificati, ipse vero
econlra respondit, quod in Omnibus querimoniis, tam de consilio
quam de aliis sit immunis et innocens, et suam velit, prout scabini
decreverint , innocentiam demonstrare : et dum nos moderni
scabini intelleximus, quod haec querela honorem reipublicae
tangeret, adinvenimus, quod ipse potius honorem et bona de-
beat defendere , quam actores eum debeant abjudicare. Quam
sententiam antiqui scabini arguentes, eam a nobis ad vestram
deduci audientiam postularunt. Quibus rescriptum fuit sie, quod
sententia praedicta, per modernos juratos lata, processum ha-
bere debet, tamquam bona, quia justitiae est conformis : licet
enim scabini pro causa actoris vel rei testari possint, in causa
tarnen propria pro se ipsis teslimonium ferre non possunt, quia
aliquem simul actorem et testem esse non consonat aequitati.
464. Jurati agentes vel respondentes jurabunt
in cruce. (E. 109. A. 36. 1. B. 47\ 2. C. 28^ 5. D.
101^. 2. K. 183^ 2.) Item licet juratus pro alio teslimo-
nium ferens crucem jurando non tangat, tamen vicem actoris
vel rei gerens in cruce jurabit, sicut alter communis homo.
465. Ad idem, quod quandoque permittuntur
jurare in manilo quio. (H. 109. A. 36. ß. 47^ C. 28^6.D.
101 ^. 3.) Quamvis de consuetudine in favorem et reverentiam jura-
torum juratus, vicem actoris vel rei tenens in maniloquio seu
consilio , judice et adversa parte praesentibus , jurare per-
mittatur, tamen si causa criminalis est et gravis , et adverßa-
rius petit, jurabit in tribunali coram populo, sicut olter com-
munis homo.
4(>r». Q u 0 (l j u r n t o t e s l i rn o n i ii m pro v u 1 n c r i I) u s
est r e c I p i c 11 (I II m, I i c c t n I i t c r t c s Ic ii l u r, <| u u in p r o d ii-
cantur. (11. 101). I). 101*'. 3.) Jurali de Pisencz scripseniiit
sie: Qiiidain de iiostris eonqiiestus est., ((iiod in(|iiiliniis (piidam
in lalxM'iiii IHK) viilricrc (|iialii()r sil>i diojlos aiiipulaverit , et
(piod liospes domiis coadjiilor ipsiiis in hoc l'iicril , et si con-
filentur, verilatem diennt, si vero neganl, ambos vnit vincere
per jiiralmn , (jiii iiilcrriiit vi vidil. Diclns itaqiic jnralus ad
virluteiii jiirainciili siii super verilale dicenda iiilerrof^atiis, post-
(piain lenninmu delibeiaiidi sex seplimanas secimdiiin coiisueludi-
nein scabinoriim impclrasset, deposiiit, quod inqnilinus de vul-
nerc per aclorem sibi iinposilo iDiiocens esset, et quod Iiospes
dictum vulnus eva«!^inalo suo gladio fceisset. []m\c iiobis dis-
ccrnere detis, quis ipsorum, et qualiter paticnli et judici salis-
facere teneafur. Quibus responsum fuit sie in hoc casu : se-
cundum testimonium jurati est procedendum , actoris queri-
monia non obstanle. Uudc hospes , quem jiiratus dixit esse
reum de vulnere, debet salisfacere videlicet secundum quamlibel
mutilalioncm seu amputalionem digiti , judici duo talenla et
passo quinque talenta persolvendo.
467. De juratorum excessibus pnniendis. (H.
109. A. 36. 2. B. 48". 2. C. 28^ 1. D. 102. 1. K. 184^
1.) Ad Petitionen! juratorum de Ilainrichs scntenliatum est,
quod si aliquis scabinorum excesserit in quacumque causa, judi-
cabitur sicut alter civis, et non gravius punietur, cum enim
ßcriplum sit : Patere legem, quam ipse tuleris ; concordat ju-
Btitiae, scabinos tamquam legislatores eisdemj quibus judicant
alios, legibus judicare.
468. Ad idem. (H. 109. D. 102.) Sententiatum est ju-
ratis in Chremsir: Quamvis juratus ex ira, raptus mentis, ve-
hementia, vel se defendens vim vi repellendo, vel alio casu ho-
nesto tarnen in poenam ineidat, vel emendam, quam luat, solvat,
propler hoc tarnen non est ab officio scabinatus removendus
ut infamis; cum enim melius sit nomen bonum etc. non debet
homo faciliter, nisi excessus enormis , qui honori derogaret,
hoc exigeret, ab honestatis statu destitui, vel deponi. Ad idem
require supra de emendis.
469. Quod juratus moriens potest in ipsum
protestata ad alium juratum deducere. (H. 110. A.
36. 3. B. 48». 3. C. 28\ 2. D. 102. 3. K. 183^ 1.) Sen-
tentiatum est in judicio civitatis, quod juratus in extremis con-
stitutus ea, quae tempore officii sui de debitis vel causis aliis
Silo
In ipsum proteslata fuerunl, ad alinm de conjuratis suis causa
memoriae ac testimonii pro ipso ferendi potest deducere pleno
jure. Si autem aliquis non existens juratus a jurato audit facta
in ipsum protestala, idemque juratus decedat et praedictus postea
per tempus in juraluni constituatur, talis de praescriptis, quae
audivit, loco jurati praemortui testari non potest ; obstant enim
duo : Primum est quod iste, qui actu testatur, per juratum, qui
decessit, super audiendis, de quibus testatur, invitatus non fuerit
et specialiter rogatus; secundum est: quod licet iste testans
pro nunc sit juratus, tarnen illo tempore, cum juratum audivit,
juratus non fuit ; quare illa, quae testatur , efficaciam, quam
verba jurati faciunt, nullatenus sortientur.
470. Quod testimonium juratorum est effica-
tius, quam allegatio defensionis ratione vulne-
rum. (H. 110. D. 102. 12.) Cives de Radisch scripserunt sie :
Actor conquerendo de reo , quod ipsum vulneraverit, obli-
gavit se ad verificandum suam querimoniam testimonio jurati.
Reus vero respondendo confessus est, quod hoc fecit, vim vi
repellendo i. e. not w e r, obligans se ad hoc probandum testi-
monio tot proborum virorum, sicut postulat forma juris. Quaeritur
ergo, cujus partis testimonium sit alteri praeferendum, et respon-
detur, quod actoris. Unde in hoc casu jurati testimonium est au-
diendum, et secundum ipsum partibus de jnslitia providendum.
471. Dejurator um testimonio, qua n tum adtem-
pus et alia. (H. 110\ A. 36. R. 48". C. 28^ 4. D. 102\
2. K. 183''. 2). De Chremsir scriptum est sie: Actor con-
questus est de reo, quod ante XVI annos debilum quoddam
coram uno de juratis illius temporis et nusquam alibi sibi sol-
vere promiserit, quod facere distulerit, usque modo. Reus vero
debitum negans, quaesivit, cum in tot annis numquam quaesli-
onem sibi moveret, utrum testimonium jurati post tantam moram
sit audiendum , et tamquam efficax recipiendum ; super quo casu
diffinilum fuit, quod obstante mora XVI annorum, ultra, quam
humana memoria infallibiliter extendere se potest, si juratus
testabitur, quod debitum nondum est solulum, et ex promisso
rei tantum in sui praesentia solvi debuit, reus ad ejus soluli-
onem obh'gatur.
472. Utrum jurati possin t testari extra Judi-
cium proprium per litteras. (H. 110''. A. 36. 5. R. 48''.
1. C. 28\5. D. 102''. 3. K. 184^ 1.) Sententiatum est in
pleno consilio per viginti quatuor juratos, quod licet jurali
extra mctas judicii , in quo jurav«runt , vigorem toslandi vel
216
exccssiia arrnsandi non hnhciint, tiirnen pro cimsis coram eis
forum judiiii vcl amicnl)ilili'r, vi'l per scnlenlias diiriiiitivus expo-
dilas, pro caiisis It'jriliinis nhsciiliae, (|ii.'\o vuIjrariltT „(.'li af Tlriot'*
dicuiilur, pro dchilis jiistitialilcr ohlcnlis, pro proHcriptis el
qiiihiislibet nliis cnusis criniinalil)ii», ad qiiciiiciiiiKpic locuni litcra»
conim pateiitcs snb sigillis aiilcnticis scripscriiil, illis (ides est
ndliibeiida el sceiiiidiim i])saruiu tciiorein Judicium et juslitia
facienda.
473. De juratoruni tcstimonio, qnantum ad nu-
merum. (H. 1I0\ A. 30.5. B. 48 ^ 2. C.28^^>. I). 102»». 4.)
Scnlcnlialuni est ibidem: Quamvis teätimonium unius jurati sit
eH'icax» tamen, si aliquis coram judicio dicit, se velle probare
causam suam cum juralis, opportet, ad minus, quod duoshabeat;
pluralis eiiim loculio duorum numero est contenla. Si aulem
dicit, quod per omnes juralos probare vellel, per sex, vel per
octo, oportet, quod per omnes, qui ad idem Judicium perlinent,
vel per tot, sicut in numero expressit, causam suam probare,
alioquin in causa succumbit.
474. Utrum testimonium jurati accusati ante
purgationem sit accipiendum. (H. Hl". A. 33. 3. B.
46 \ 1. D. 103\ 2.) In Gostel aclor criminaliter et divisim
egit in duos reos, quorum unus non juralus, aller aulem juratus
illo fuit tempore, et cum non juratus reus innocenliam suam
praelenderet, et illam per juratum, qui una cum eo per actoreni
accusabatur, ostendere niteretur, quaesilum est, utrum ejus tes-
timonium sit admiltendum. Super quo responsum fuit, quod ju-
rati rei pro seipso prius est responsio audienda, et si de ob-
jeclis se purgaverit forma juris per testes vel alio modo, sicut
actoris querimonia postulabil , lunc tandem pro secundo reo
non jurato testimonium ferre polest ; secus aulem est, si se-
ipsum non mundaverit. Similiter secus esset, si aclor indivisim,
dummodo sine dolo malo hoc fecisset, in ambos reos una sim-
plici querimonia egisset.
475. De juratis et eorum auctoritate et ipso-
rum statutis et sententiis. (H.111^ A. 36. 6. B. 48^
3. C. 29^ 1. D. 103 ^ 2. K. 184''. 2.) Si pars juratorum vel
consulum aliis absentibus vocalis tamen et venire nolentibus, vel
ex causis polenlibus quidquid statuerit, ordinaverit, vel fecerit,
vel liles decidendo senlenliaverit de absenlibus, non conlra-
dicetur, quia refertur ad universos, quod publice fit per ma-
jorem partem, sicut exempli gralia : Si populus vocelur per
tubam vel campanam, vel voce praeconia, licet non omnes veniaul,
:^I7
videntur tarnen omnes facere, quod faciunt, qui convenerunl;
et si tantum duae partes venirent, major pars illarum duarum
partium consentiret, valeret etiam ; ratio est, quia non omnes
facile possunt consentire, idem est, si faciat major pars eorum,
qui praesunt universitati, et sunt deputati loco totius civitatis ;
non tamen specialiter, quod in ferendis sententiis et in expe-
diendis causis judiciariis, si consules praesentes sine absentibus
aliquid determinant, in eo cauti sint, quod a via juris non re-
cedant, quia lex dicit, quod imperilia culpae adnumeratur. Et
ponitur exemplum in medico et judice et quolibet artifice.
Item obscura si sunt jura possidentis et petentis, tunc
sententiandum est pro possidente.
Item si habitatores loci alicujus privileg-iati sunt, quod per
se ipsos principe non interrogato judicem et juratos eligunt et
slatuunt tempore debito, tunc non est opus, quod XI jurati pro
destilutione duodecimi si hoc demeruit, principem requirant. Secus
auteni est, si princeps sibi ipsi auctor/tatem hujusmodi reser-
vavit; tunc enim, sicut electio, sie et destitutio ad eum perti-
net, cum accessorium sequi debeat principale. Pro ista maleria
quaere supra sub titulis de emendis.
476. Excessus verbalis coram juratis factus
qualiter sit emendandus. (H. 111^.}
Jurati ad consuetudines et aliarum civitatum
jura localia respicientes statuerunt: Si pro excessu
verbali saltem coram eis facto, emenda vel in juribus originalibus,
vel in sententiis suprascriptis non inven/antur, excedenti trium
oplio detur: scilicet quod vel anno et die extra civitatem et ejus
limites maneat, vel novem marcas grossorum prag-ensium in ci-
vitatis emendationem convertendas det, vel novem diebus in
cippo, turri, vel alio loco clauso, secundum quod jurati qualitate,
personae considerata decreverint, more captivi continuetur; die
decimo vel anno cum die finitis , si hoc elig-ere maluerit, ju-
ratis de correctionis disciplina cum amicis suis et aliis probis
viris actiones gratiarum redditurus debitas. Et cuicumque prae-
scripta data fuerit optio, in judicio vel consilio civitatis eo-
dem actu de matura deliberatione praehabita ex praefatis
tribus unum eligat, nequaquam ad hoc longiori sibi termino
deputato.
477. De jure civili per novicios obtento, et
de prohibitione malorum unionum, quas mecha-
niciinczechissuiscomponunt. (D. 103''. 2.) Qui de novo
jus obtinet civitatis, postquam facit, quae jurati sibidixerint facienda
^18
non (l('l)cl roinpt'lli per siios ronrlilicc?, (jnod H(l coriini c/a iliurii
et unioncin (|iii('(|uaiii soImiI, iino lihcre siciil ullcr civis (lebet
Irnclare res suas, siciil luiheliir in privileirio re«^is W c n e e s I u i
in penulliino : Slaliiinins iiisiiper et voliiiiins etc. Kl si talis iio-
vieiiis lereNisiaru, hrasiuin vel alias res (|ii;jseun(juc seciim in
civitale diicit, propinando vel alio modo in deiiarios eas eoii-
verlere polest. Poslea vero , si jn-opinare voliierit cerevisiam,
lanluin in eivilale hraxabil. Sic senlentiatiini est per jnralos in
consilio civitatis. El notanduni, quod sicul iiniones niechanicorum
ex praeaIle<rato privilegio W e n c c s I a i rcj^is sunt prohibitae, sie
ctiani per excellentissiniiim dominum noslrnm K a r o ! ii m nunc \\o-
manornm et nolieiniae reooni, cum adlinc in minoribns consli-
tulns marchionatum Moraviae regerei, sunt cassalae, ul aj)purel
ex literis suis in cisla civium servatis, quarum tenor talis est:
Karolus, domini noslri rcgis Bohemiae primogenilns Marchio
Moraviae, dileclo lideli sno Conrado de Vit bis Burf^gravio in
Spilberk salnlem cum pleuitndine omnis boni. Constiluli nuper
in Moravia relalione (ide dignorum , quam plurimorum lam
in Olomuczensibus , quam Snoymensibus civilalibus manileslc
comperimus, quod cum statuta, quae carnilices et pistores et
alii civitatum noslrae terrae Moraviae mecbanicae arlis operarii
odiose inier se facere consueverint, communilalibus civilalum
ipsarum plurimum sint damnosa, propler quod in diclis civila-
libus statuta bomini suslinere diutius non valenles in Olomicz
et Snoyma ea cassavimus, et fecimus in anlca ea non commilti,
et volebamus id ipsum Brunnae procurare, si in boc negotiorum
prolixitas nos non impedivissct. Commiltimus igitur tibi, et se-
riöse mandamus quatenus, ne statuta talia inter meebanicos Brun-
nenses deinceps fiant, vel etiam observentur, quod, quam prope
civitales noslras circumcirca infra nnius miliaris spalium non
babeantur, de celero studeas auctorilale nostra inlercipere cum
elVeclu contra rebelles tibi in bac parte seriosius, prout necesse
fueril, procedendo. Dictus ilaque C o nra du s praescriptas lileras
judici et juratis assignans eis in praemissis commisit plenarie
vices suas. Ut autem a fuluris cognoscalur, quod perniciosa
sunt civilalibus dicla statuta, eorum aliqua duximus exprimenda.
Mecbanici in czecbis et capitulis suis quando conveniunt,
ubi de Salute lanlum animarum Iraclare deberenl, ordinaliones
pro suo privato commodo faciunt in hunc modum.
Pistores inhibent, quod solum ter in septimana et non in
omni die recens panis pislelur et ad vendeiiduin in foro, expo-
natur. Simililer carnifices inbibent, ne pecora maclenlur, ante-
quam carnes antiqiiae veildaulur. Cerdones ellam cum carnifi-
cibus speciales habent uniones, secundum quas nullus ad opus
eorum admiltatur, nisi cum pecunia jus et czecham secundum
gratiam ipsorum emat, vel aliquis eorum filiani in uxorem ducat,
si paler carnifex vel cerdo moritur et pueros suos cum bonis
eorum alteri homini, quam carnifici vel cerdoni commiserit : lales
pueri jure operis, quod pater eorum se nutriverat, sunt privati.
Prohibent etiam cerdones, ne liospites corium , quod Brunnam
ducunt sutoribus et aliis mechanicis indigentibus corio, in do-
mibus vel in foro vendantur. Eodem modo sulores multos operis
sui, qui cum civitate contribuunt, propter hoc solum , quod in
czecha eorum non sunt, calceos suos in foro etiam communi
die forensi vendere non permitlunt. Ditiores etiam cerdones
prohibent, ne aliquis eorum operis corium, nisi pro paratis de-
nariis sutoribus vendat; de quo pauperes cerdones pereuntes
plurimum damnificantur. Et insuper, quando nocivum est ma-
xime, communiter mechanici in czechis suis compromittunt, ne
aliquis juvenis et puer opus eorum informetur, nisi prius pa-
rentes ejus cum tot vel tot marcis jus czechae sibi compararent,
quas marcas puero moriente, vel ab opere discurrente pro
czecha recipiunt et conservant. Item sartores inhibent, ne fa-
muli ad civitatem venientes laborent sartoribus non existenlibus
in czecha, eosdem sie a civitate repellentes. Item communiter
dicitur, quod mechanici, qui sunt in czecha, inter se statuunt :
Si novicius ad civitatem se recipiens , et czecham secundum
eorum beneplacitum convenire nolens, per quemcumque eorum
occidatur, pro illo debeat salisfieri et emenda solvi de pecunia
czechae: quam tarnen solum pro salute animarum se dicunt com-
ponere, taliter dictam detestandam malitiam occultantes. Haec
et his similia, communi bono contraria tamquam ad inventiones
pessimas, quasi omnes machanici in suis czechis ordinant et
confringunt; cum tarnen salubre sit et utile, quod omnis homo,
cujuscunque operis sit, absque quolibet impedimento Brunnam
vel alias se recipere, et ibi laborem, quem sciverit, libere va-
leat exercere.
478. De jure vinearum. (H. 113. D. 104''.) Vineae cum
suis montibus, siciit et montana metalli cujusmodi sunt aurifodinae,
argentifodinae et labores consimiles, quibus ferrum, plumbum cete-
raeque species aeris, in aqua vel terra queruntur, speciali gaudent
jure. Unde omnes causae, liles, sententiae, traditiones, cessiones,
obligationes, appellationes, et universaliter singula, et siugulariter
universa, quae circa talia per modum quaestionis, responsionis
220
vel aliiirn qiicrnvis niodiirn, sive super prituipuli vcl «((«rssoriis
nnucxis iiuidciilihiis vi ('iiu'r*>(MitiI)iis occiinuiil, in illis jiKÜciis
sunt quncrciKia, iibi vineae scu niuntana sita sunt: et nun ibi,
uhi (loiniiii Niiieaniin et nioiitiiiioruin, si forte in locis aliis resi-
dentiiin» liahenl, habilare cünsucveriinl. Kt ergo euni super vinea
(piadam ex parte cujusdain civis Bruunensis et cujusdani rustici
de La u t s c li c i u s quaeslio esset suborta, jnrafi Hninnenses quae-
slionem eandeni ad juralos in A u s p i c z , iil ibi lenuiuarelurj quia
vinea ibidem fuit sita, deduci jusserunl. Qui senlentiain ejusdem
quaestionis, de qua dubilabant, ulterius ad juralos in Falcken-
stai n, ubi antiquiora sunt inoulana viuearuin. (|u;itn in alicpio loco
in Moravia, vel ex ista parte Üanubii in Austria deduxeruul. El cum
per eosdem sententia fuisset in scriptis Burggravio de Eichhorns
Iransnüssa, ipse ad examen juratorum Brunnensium eain dirigens
a juratis et pleno consilio responsum accepit in scriptis sub bis
verbis: Domine Burggravie, ad vestras semper stare preces nos
habetis inclinatos , in praesenti tamen casu , qui jus vinearum
tangit , quamvis libentissime faceremus, nihil ad nos perlinet,
ncc expcdit, quod vel super facto principali, vel quovis acces-
sorio, principali annexo, incidenti, emergenli, seu per appella-
tionem et modum alium quempiam intervenienti, dilFinilivam sen-
tentiam proferamus. Habent enim vineae jus speciale monlium,
in quo omnes dictae causae consuev^^runt terminari. Ad idem
etiam jus nos et anlecessores nostri singulas causas tales soliti
sumus remitiere, ut modo debito lerminentur. Unde non aegre
feratis, quod pronunc ab admissione precum vestrarum juslitia
consueludinaria non excusat.
479. De jure nov alium, cujusmodi est novo-
rum agrorum mensuratio, metarum signatio, ter-
minorum positio et eorum evulsio,et de emendis
pro talibus solvendis et aliis diversisin hac mate-
ria contingentibus, prout articulatim sequitur in
haec verba. (B. 83^ 1. C. 28^ 9. D. 105^ 1.) Cum in
villis nee scriptorum nee literarum habealur copia ideo sub-
scripta, jura agricullurae deservientia verbis vulgaribus , ut a
rusticis intelligantur lucidius , taliter conscripta sunt : Wann
man new ecker mist , so gait man einem leben als vil, als
den andern , vnd tailet mager ecker vnd fruchtber ecker
czu iczlichen lehen vnd was dann das los einem iczlichen gait,
das ist sein , vnd mit rain vnd mit gemerkhen , es sei stein
oder kolen, die man in grossen höfen in die erde grebl, vnd
steiuhauflen darauf legt, ader semlich ander dink , mercket mao
I
22 i
die mafs der ecker, das die niemant prech, nach die rain aufz
erde, nach die staine von iren rechten steten lege; wann wer
das thuet mit vorsacz vnd wirt des vberwunden, sam ein recht
ist, der ist bestanden wandeis funffczig gülden , die machen
zehen marck grofser pfennige. Thuet es ader des herren knecht
ader sein dirn in argem list an des herrn wifsen vnd an sein
gepott, so ist der herre vnschiildig vnd der knecht ader die
dirn ist mit dem halze bestanden, si wolle dann der herre mit
funfczig gülden ledigen. Bescheicht aber ein semlich aus eren
(von geschieht?) von eim tayl des ackers ader von vndenken, aber
ob die staine dieplich eczlichem czu schaden geruckt wurden,
dann sie von ersten gelegen sint, das ist nit buefs wirdig.
Chumpt ader einer vor den richter, vnd pit das man seine ecker
vnd Seins nachpaurn ecker mefs durchs rechten willen, vnd der
ander begert auch desfelben, vnd keiner vnder in klaget auf
den andern, das er in hab vber arn an semelicher sache, mag
sich wol die mafse an bufse ergeen. Claget ader einer auff den
andern mit namen, er hab in vbereckert, ader die rain ader
die gemercke zuprochen wifsentlich vnd willighch, des wolt er
in wol mit der masse vberwinden, wer dann vnder in schul-
dig wirt funden, der ist der bufsen bestanden, doch schullen
richter vnd schöffen fleifsichglich betrachten ein semelichen Sachen,
ab czwischen nachpaurn nach der ersten mafz icht newer wil-
kier sei geschehen ader wie die ecker, ader der acker mafz
von einen auff den andern sei kumen mit kauffe , mit erbtail
ader mit geschafte ader mit ander Sachen, das dornach einen
iczlichen ein recht geschehe, wirt auch krieg zwischen nach-
paurn vmb czwaierlei ecker die ee ein man hat gehabt, der-
selbe hat er sich wol an trewe vnd an warhait enthalden, mag
der krieg wol entweren, mit welchen gemercken er einem icz-
lichen seinen acker hab verkaufft; wer auch umb semeliche
Sache auf dem andern klagen wil, der schol sich wol ee vor-
sehen, das er in icht an potwar vnd welle im mit vnrechte
seines ackers abgewinnen; wann wirt er des vberwunden mit der
mafse und der warheit, so verleist er seines aigens ackers als
vil, als er mit argen listen frembdes ackers wolde haben ge-
wunnen. Teitigen vmb rain prechen ader vmb vbereren gehört
czu veldecker, vnd nit czu hauszecker, ader gerten, die mit
czewnen ader mit andren dingen sind befrit , wann vmb se-
meliche ecker ader umb maierhöfe ader vmb heuszer in den
steten, die mit wenden vnderschaiden sind, vmb ir hoffstete,
vmb ir weite, vnd vmb ir lenge, do taidingt man nicht vmb die
vorji^escliribene l)nfse ; wer »luli vheruiuidcii >viii, (his er den
niulcrn vhereren liiih, uder die raiii c/.iiproelieii liul, der scliol
dem andern seinem neker wider guncz mueheii vnd besundern
Ulli sieliti«^eii «i:enuTl\en vnd scIioI das lliiien in den niiehslen
viere/.cluii la»>(ii luieh dem >nd die saelie <r(!lai(lin^el ist, er
nuig: dann vor eliafliger noll len<;er lat> liahen vnd scliol im
darvher densell>i<;en aeker als lan<;e vnd als prait er ist wol
tungen mit misl in den vorgescliriben viere/elm lagen, wo er
das niehten lliucl, so ist er im mit X\V gniden bestanden.
Wann berren ader frawen die aigen ecker baben der vorge-
nanlen buelV. vberbaben wollen werden, so seliollen si new
kneeble, die si ezu iren eeker e/.u pauen neinen aull die eeker
füren vnd scbollen in czii angesiebt der necbslen nacbpuurn
die ecker, die rain die gemerke an prait vnd an ienge czaigcn
vnd scbollen in gepieten , das sie recbt ackern vnd niinant
das seine nemen \ tbun si das, so werden si der pusse ledig vnd
die knecbte mufsen verpuesse, ab sie icbt vnrecbt tetlen, (pricbt
derselbige scbol wann man in anspricbt umb vbereren ader rain-
precben, es bab sein pllugknecht getan an sein wifsen vnd an
sein gebeifse, begert dann sein der clager, er muels darumb sein
recht vir dem creucze tun, vnd feit er an dem recbten , er ist
mit dem wandel bestanden, er hat dan dem knechte ec die ecker
geczaiget vnd habe in recht baifsen. ercn, als vorgeschriben ist;
vmb vbereren ader rainprechen , mag ein iczlich nachgepaur
auff den andern clagen, doch Aver ee fiier dem richter seine
clage bringet, er werde schuldig ader vnschuldig, er hat die
vorklage. Dem mefser schol beide der clager vnd der antworler
sein Ion geben. Haben czwene miteinander einen gemeinen grünt
ader erttreich, do vil ecker aufliegen, do rein durchgeen, der-
selben mag ainer aufl" den andern nicht clagen vmb vbereren
ader rainprechen, die andern nachpauern mögen wol auf si
clagen , ader si auf die andern ; hab ich und du einen gemainen
acker, vnd dobei hab ich allein ein besundern acker, von der-
selben wegen mag ieh auf dich nit clagen vmb vbereren ader
rainprechen, wan was ich auf dich clagen, das gieng auf mich,
selben dauon, das ich vnd du von des gemainen ackers wegen
an eines ackers slat stehen. Die maierhöfe haben, die schollen
ir mair ader ir pflugknecht, ab sy die höfe mit knechten pauen,
vor die schofTen stellen, vnd in gepieten, das si niemancz
vbereren nach acker gemercke prechen , so werden si furbas
der pufse ledig vnd die mair ader die knechte muefsen vor-
puefsen, was sie vnrecbt daran begeeul. Darumb wer dreyfsig
25ja
jar sweiget vmb vbercren ader rainprechen der mag furbas
dariimb auf den andern nicht clagen.
De agro. (D. lOG". 1.) Sententiatum est de eo, qui agrum seu
partem agrorum sibi usurpavit, quod restituat agrum firmatum et
secundum quemlibet de communitate residentem et habentem lie-
reditatem solvet quinque grossos pro emenda. Similiter qui deducit
annonas alienas de die, violenter reddat annonas et stramina et
secundum quemlihet solvet quinque grossos ut supra dictum est.
Mensurati 0 miliarium regalium. (B. 84'*. D. 106''.
J.)Das ist die mafse, wie lang ein daicze rechte maile ist, ader
sein schol, die do behelt kuniges mafse : Ein rechte daicze mail
kuniges mafse die schol vir ecker lenge haben, vnd iede ecker lenge
sol haben czweliff gewende, das sint acht vnd vierzig gewende,
vnd iedes gewende sol haben dreifsig mefsruten, so schol iede
ruten behalten funffczehen waldelen ader rechte holczelen, das
ist ein rechte daicze maile kuniges mafse , vnd wann man die
mefsen wil ader schol, so soll man das zaile anlegen an der
stattor, in welcher wagenlaise man wil.
De laneo. (D. 106**. 2.) Man sol mercken, das czwai vnd
dreifsig daumellen machen ein sail; newn sail lang vnnd czwai
sail prait, vnnd ein schritt machen ein lechen.
Alius modus miliarium. (D. 106''. 3.) Quinque pedes
passum faciunt, passus quoque centum vigintiquinque Stadium,
si vis miliare, octo tenet stadia ; duplicatum dat tibi leucam \
quinque vero leucae germano dant miliare.
Capituluiii de literiü«
480. De literis negandis. (H. 114. A. 37. 1. B.
51^ 1. C. SO«*. 1. D. lOe''. 4. K. 193^ 1.) Jurati licet per-
sonis jure civitatis utentibus ad eorum facta et ordinationes
confirmandas, cum rogantur, literas sub sigijlo communi civinm
confectas denegare non debeant ; tamen, si inter personas tales
pacta fiant et promissa, seu tractatus et compositiones , quae
juribus civitatum derogent^ vel honori vel utilitati reipublicae
praejudicent, talia confirmare per literas non tenentur.
481. Ad idem, quomodo literae missiles ne-
gantur et pertestes refutantur. (H. 115.) Cum Wentla
soror Michaelis et Margaret ha ejus uxor pro domo per M i-
chaelem relicta contenderent, consenserunt in plebanum de Ni-
colspurga, quicquid inter eos diceret, eis placeret. Et cum idem
plebanus Brunnam prae infirniitate venire non posset, Wentla
224
ipsum occessit, qiii iina cum ei< scolarcm suiiin cum si<>:illu ßruiinuin
misit, ut scril)i prociiraret in lileru cluusn, (piod duintis ud Olurgu-
r e th 0 m et non ad W c ii 1 1 u m pcrtincrel. Sculuris uulein lumquain
ciriMnn.spccIus iic^lrxil , (piod NN' e ii 1 1 u scrihi procnruvil , (juiu
plcbaiius Icsturclur, quod doimis ad cum vi iioü ad M a r g: a r c l Ii a m
spcctaret. Dicta vcro lilera cum Jtiratis esset praesenlata et
coram Mar garet ha Iccta, appcllavil ab ea, quia esset verilale
tacila impetrala. IMacuit ergo juralis, quod ipse plebanus per-
sonaliter ßruunam veniret et diceret, quid sii)i de dicta domo
constaret. Qui cum venisset et literam personaliter legisset, dixit
sigillum esse suum, sed maleriam suggesla falsitale niulalam;
adjiciens, quod hoc ex improvidenlia Scolaris, cui sigillum suum
commiserit, processisset. Ad quod W e n tl a pro se scnlenliari pe-
livit, utrum plebanus literam suo sigillo signatam ncgare possei.
Contra quod plebanus replicavit, quia per plures fide dignos tes-
tes de N i c 0 1 s p u r g a , qui ullimae volunlatis patris Michaelis
et Wentlae interfuerint, oslendere vellet, quod domus ad solam
M argaretham ex obilu Michaelis, de cujus hereditaria porti-
one fuisset comparata, pertinere deberet. Et cum ulraque pars eos-
dem testes acceptasset, et ipsi vocati pro M a r g a re t h a deposu-
issent, domus fuit eidem per deffinitivam sententiam, silentio
Wentlae imposito, adjudicata. Ex qua sentenlia colligitur, quod
literae missiles clausae ex causis rationalibus negari possunt,
et extingui per illum, sub cujus sigillo sunt confeclae. Vox
eliam viva testium idoneorum, ut in praesenti factum est casu,
literis talibus antefertur, (et est casus, quod ille, qui debuit
literam pro N i c o 1 a o procurare, scribere ; pro C o n r a d o, (?) ex
negligentia sui scripta fuerit; ergo vox viva, si adest testium
idoneorum, literis talibus antefertur). Utrum autem literis si-
gillis clausis et teslibus pro una parte facientibus praeferri
debeant, soli testes per aliam partem producti, testium idoneitateac
attestationum consonantia ceterisque circumslantiis diligenter con-
sideratis, perscrutatione indiget sapienti. Require supra sub illo
titulo : Utrum jurati possint testari extra Judicium proprium per
literas.
482. Quod per litteras vincuntur proscripti
pro maleficiis. (H. 115. D. 107*.) Cives P ragenses scrip-
serunt sie : Prudentibus viris etc. Prudentiae vestrae praesentibus
innotescat, quod Andreas Tuchmacher concivis noster in
ipsius civitatis Pragensis judicio, prout in nostris tabulis et
libris invenimus, Fridlinum fralrem Albini P fefflini apud
Yos detentum pleno jure proscribi procuravit , et plene jus
2^5
suuln est assecültis. Souper eo, quod ipse t^ridlinus diclo An-
dre a e iixorem M a r I li a ni iinacum rebus valoris X sexaa'. irroi^s.
dei et juris tiinore postposito alias abstulit oc deduxit. Quo
circa Vos rogömus sincere, qualenus ipsi Andrea ie^ aut suo
nomine aniicis suis praesentiiün exhibiloribus de diclo Frid-
linö facialis jusliliani expedilami
Hamm ig^ilur virlute lilerarum Corain judiciü publice lecla-
rum ipse Fridlihus ex sententia diffihiliva pro furlo abju-^
dicatus et in ligno palibuli süspensus fuit»
Capitulutii de ludo iai^illorilBtii
483. De lüdo taxiltofum. (H. 115. A. 38. 1. B.
51*. 4. C. 30^ 5. D. 107^ 2. K. 194«» 5.) De Geyaw
judex et jurali scripserunt sie ; Actidit^ quod quidam nobilis
oppidum noslrum subiutraiis la quodam hostl-o quaesivil oppi-
daho , utrum ejus fidelis et bonuö hospes esse Vellet, cui au-
dacler respondil: ille introiehs equös loCavit, et ad hospitem
lecedit. Mora autem elapsa quidam SUperVenieiis cum hospite
super praehabilum hobilem conspiraVit et teiiüit occullei^ et dum
pariter luderent hospes^ geböte s VulgaHter dictos, gebot po'-
nebal. Uli aulem ludo uhus scabiiiol'uill compUtaUs ussedit et
cüusideravil injuriam hobiii bina Vice factam et contiuuo ab
eis surgens recedere iiitendebat ^ öC tarnen precibus victus lu-
dentium eis tamdiu commansil ^ quousque memoralus nobilis
novem marcas forluna contraria delusiL Solutione autem totali
iilius pecuniae facta iteruin ille liobilis hobis aslanlibus ab
hospile^ ad quem deluseral, quaesivil^ si promiseritj ejus esse
fidelis bospeSi Ipse mahifeste fassüs cognovit. Nobilis vero
in nos proleslans de illala sibi injuria a nobis justitiam po-
stulavit. Ea de causa ad vos recurrentes de tali nos pelimus
causa literatorie informari, qualiter sit decidenda. Q u i b u s r e-
sponsum fuit sie: quia in nostra civitate secundum approbatam
ab antiquo consüetudinem servamiis , quod pro ludo seu pro
debito ludi nullam alicui justitiam exhihemus, attamen rigore
juris exigente , quia literae veslrae dicunt , unum de scabinis
ludo compuiantem et numeralitem affuisse et nobili bina vice
injuriam faclam esse considerasse, et hospitem super nobilem
conspirasse occulte et tenuisse, et gebot es, vulgariter dicendo
gebot, posuisse, bene consonat justitiae, quod nobilis ad So-
lutionen! pecuniae taliter delusae non tenealur. De enienda vero
et correctione hospitis, qui coram vobis fassus est promisissö*
se velle dictum nobilem bene el fideliler hospitare, dicimus,
15
(|tMi(l in pocilit (|niii(|ii(' liilciiloniiM . (|ti(iniiii Icriiti |)!ir>< jiKlici,
(iuac iMviluli soivi liclxiil^ juslitiulilcr ohli^aUir.
4H4. ()n()d c o m t* II s u I (' s n o ii |)()ssuiil res d o-
m in Ol II IM SIMM- Ulli d c 1 ii d c r c. (II. 1 I (J ". A. i-5H, LH. TjI".
5. C. HO''. 7. I). 107''. 2. K. 194». 1.) Senlcnlialiim csl in
C r i 8 » II s, (|ii()d iicc piirri iicc lumuli res pulruin et doiiiiiionim,
(|ii()riini paiuiii coincdiiiit , cum tesserihiis deludere possunt, el
est Iracla isla senleiitia de j u r i h u s o r i o^i n a I i I) u s ex
rubrica de ludo laxillonini : proinheiiins cliaiii el inl'ra.
485. De laxillis injuslis. (II. MO". A. H8. 2. ß.
51 '. 6. C. 30 ^ 8. D. 108". 1. K. 194V 2.) Ad loca diversa senten-
tiatuin est, quod in eiijus liidenlis manu falsi el injusli laxiili
t'uerinl invenli, illius poliex ampulelur el omnihiis lall ludo ac-
quisilis careat.
CapHuliiiti de liiiiiiiiibu.«$.
486. De luminibusurbanorumaedificiorum. (II,
116*. A. 39. 1. B. 51^ 1. C. SO»'. 9. D. 108V 2. K. 194V
8.) Luiniiuim Servitute constituta id adquisitiim videtur, ut vi-
cinus luinina nostra excipial et transmittat. Cum aulem sei-
vilus impoiiilur, ne luminibus noceatur, hoc maxime adepli
videamur, ne jus sit vicino, invitis nobis aliquid aedificare et
minuere lumina aedificiorum noslrorum ; invitum autem in ser-
vitulibus accipere debemus, non tantum eum, qui contradicit,
sed etiam eum, qui specialiter non consentit.
Item infantem et furiosum invitos recte dicere possumus,
non enim ad factum , sed ad jus servitutis haec verba ref^-
runtur. Cum eo, qui extollendo obscurat vicini aedes, quibus
non servit, nulla competit aclio, quia nulli facit injuriam , qui
utilur jure suo. Si ita sit eaulum, ne luminibus noceatur, hoc
verbo generali omne lumen Signatur, sive quod in praesenti,
sive quod tempore conventionis conligitj futuro enim aedificio,
quod non dum est, vel acquiri vel imponi servitus polest,
Eos , qui jus immittendi luminis non habuerunt, aperto pariele
communi nullo jure feneslras immillere patet. (Ad loca diversa
sententiata sunt. H).
Capituluiti de mulieribus.
487. De mulieribus, quantum ad actionem et
responsionem, sive uxores sint vel viduae^ sive
per ße, sive niaritipro eisjurentvelproeisagant,
2:^7
vel causas dereiidunl. (II. il6. A. 40. 1. B. 51»'. 2.
C. 31-\ 2. 1). 108". 2. K. 195^ 1.) Civihus de Cruri. law
scriptum est, quod vir ad ogendum vel respondeiiduui pro uxore
rigore juris compelli nou potesl. Si vero voluiilarie causaiti
uxoris sibi assuniit in jurando , sicut in causa propria cadil
et causam amittit.
Uxor autem vicem actoris gerens et causam jurando ob-
tinere volens in juramento cadit et causam perdil sicul vir: locum
vero rei tenens, hoc est respondens et causam defendens, hac
praerogativa et privilegio mulierum gaudet, quod in jurando
non cadit. 31ulier tarnen vidua, quia bonorum est domina, sivc
agat, sive respondeat, tamquam vir jurando cadit et causam
oblinet vel amittit. Si tarnen adversa pars pro se hoc sentcn-
tiari petierit, qua petitione neglecta, si advocatus viduae jus
mulicbre sibi excipiat: tali jure debet gaudere , scilicet quod
vicem rei tenens jurando non cadit.
Item mulier habens maritum a civitate declinantem et anno
et die legitime non impeditum absentem existentem , si
medio tempore civiliter, hoc est pro possessionibus vel debitis
in causam Irahitur, ad respondendum compelli non potest.
Post dictum vero teinpus, quod spatium praescriptionis in
jure civili continet, non obstante mariti absentia, si nuilier ad
Judicium citata fuerit , ad motas sibi querimonias compellitur
respondere. Praenotato etiam tempore anni et diei currente si
mulier aliquem judicio convenerit, ex hoc, quod vivum habet
maritum, qui non adest, conventus non compellelur ejus ob-
jectionibus respondere; et est causa, quia mulier maritata, cum
bonorum non sit domina, sicut vir res et possessiones non
tarnen potest perdere, sie nee polest judicialiter obtinere.
In venditionibus et emtionibus rerum, ornalum muliebrem
respicientium , cujusmodi sloieria pepla sunt, vittae, crinalia et
consimilia, dummodo non sint magni pretii, quia frequenter mu-
lieres sine virorum praesentia talia tractant, possunt judicialiter
contendere et vicem actoris et rei gerere non obstantibus virorum
suorum absentia, praedictaque justitia rigorosa.
Et pro ista materia legas sententias Script as inferius sub
titulo de juramento mulierum.
488. De mulierum et virginum oppressionibus,
scilicet de stupro, adulterio, raptu et excessibus
CO nsimi 1 ibus, quibus virginibus et mulieribus vio-
15^
22S
ienliH infiilur. (H. 1 17. A. 41. i.\\.y^\ i.C.lM ".().!). lOS''.
1. K. lOö''. 1.) C'ivcs (1(^ II H II s (' i n s de violcnliis, qiinc itife-
ruiitur vir^:iiiihus et miilicTii)iis, kuiiI lalitcr informnti : 0>i><'»ii^<|"^
de opprcssiüiie violenta convictus iurril, decullubilur ; tuli autem
modo viiuH'tiir;
Si \iig() fucril dcllonil!!, iiiil mulicr lioin'sla viohila, nno
teste in cum|)(), sive sil paslor, sive aliiis, duobus vero in ci-
vilale ('«»-ehit : per quos si probaNcril, s(! exciamasse illo tem-
pore, cum opressa vel rapla liieril , vel slalim postea, suain
querimuiiiam pr()|)osuei'it, iiiteiilum ol)tiiiei)il.
Si vero virgo vel mulier honesta non liahens tesics cnm
signis oppressionis et violenliae sihi laclae, sicul sangninolenta
et cum vestibus laniatis , conquesla fuerit, incusatus cum duo-
bus testibus se expurg^abit, Si autem sine signis praedictis,
etiam sine testibus conquesta fuerit, accusatus cum duobus digilis
in cruce se expurgabit. Et quia in juribus originalibus
circa istum tilulum mentio fit de exciamatione et termino que-
rimoniae, considerandum est, quod semper cum virgo vel mulier
querimoniam vult obtinere, debet specialiter probare clamorem
se fecisse. Si enim non clamaverit, sed tacuerit, videbitur vo-
luntarie consensisse. Ad terrorem autem oppressorum, quod
a dicto scelere sibi caveant , est tcrminus in bujusmodi queri-
moniis ad dies XIV prolongalus; unde etiam in praescripto ti-
tulo praeter modos conquirendi et expurgandi praedictos scri-
bitur sie propterea :
Si illa infra dies XIV testimonio VII credibilium virorum
illum convincerit, nulla sibi conceditur expurgatio, sed capilali
sententia punietur.
De oppressione vero mulieris communis quaeratur superius
titulo de praescripta rubrica.
489. De raptu uxoris ligitimac. (H. 117. A. 41. 2.
B. 52^ 2. C. S\\ 7. 3P. 3. D. 109^ l.K. 195^2.) Si quis al-
teri uxorem legitimam deduxit, Septem idoneis testibus aut duobus
vicinis illius, cujus uxorem rapuit, et convincitur, et una cum
uxore rapta pali, id est ligni praeacuti seu fuslis poena morielur.
490. De adulterio. (H. 117.D. 109^2.) Si quisjuxta uxo-
rem suam quempiam deprehenderit et ambos, scilicet adulterum
et adulteram interfecerit, statim judicem et juratos vocabit et
dictas personas interfeclas ad terrorem aliorum pale seu fuste
perforabit. Si vero virum interfecerit et uxor eflugerit, vel e con-
verso uxorem interfecerit et vir effugerit, tunc si interfector fugam
et recessum unius mettertius probaverit, pro interfectione alle-
2'49
rius nulli emendae seu satisfactioni subjacebit. Et in casu educ-
tionis uxoris vir non agel per procuratorem , eed propria in
persona.
Si autem vir vulneratus vel uxor vulnerata efFug-erit, postea
idem vir detentus vel inulier detenta fuerit , VII manuum te-
stimonio convincitur et capilalem sententiam sustinebit.
491. De superductione secundae uxo ri s. (ibidem)
Si aliquis ab uxore sua legitima recessit et ea vivente aliam super-
duxit et de hoc convictus fuerit, decollari debet.
493. D e eductione filiae a licuj us. (ibidem) Si quis
alicui liliam suam eduxerit et cum ea captus fuerit, judicio tali
judicabitur in praesentia judicis et juratorum et aliorum proborum
virorum ac parentum ; filia praedicta nee minis perterrita, nee
promissis demollita in medio circuli ponetur, et si ad educ-
torein iverit, ipsum ducet in uxorem, sed si parentes accesserit,
decollabitur; et ad idem quaere rubrica : de virginum et viduarum
eductione.
493^. De mulieribus, quantum ad titulum prae-
scriptum. (H. 117\ A. 41.2. ß. 52»'. 1. C. 31^ 4. D. 109\
1. K. 195''. 2.) Sententiatum estjuratisin Heinrichs. Si mu-
lier confessa fuerit, quod ante querimoniam in tertia septimana
detlorata vel oppressa sit, ad ejus querimoniam reus non re-
spondebit; si tamen ipsa mulier tempore praedicto causa legitima
non fuit impedita et propter quam forte non potuit querulari.
493^. Q\xi vendiderit propriammulierem suam
alieno. (ibidem) Sententiatum est in pleno consilio de eo,
qui uxorem suam legitimam alten vendere praesumit, in hunc
modum, quod talis vendens in cippo per quatuordecim dies de-
tineatur captivus , et insuper solvet duas libras pro emenda.
Item emens solvet unam libram denariorum pro emenda, qui
legitimam alterius emere praesumit. De quibus emendis judex
lerliam partem habebit, duae vero partes ad civitatem pertinebunt.
494. Qualiter reus querimoniam deflorationis
vel oppressionis per testes evadere non possit.
(H. 118. A. 41. 2. B. 52\ 2. C. 31b. 5. D. 109''. 1.
K. 195''. 2) Sententiatum est in Heinrichs: Si reus ad
querimoniam super defloratione vel excessu consimili factam
respondebit, quia confiteatur, quod virginem defloravit vel muli-
erem oppressit, et hoc de bona sua voluntate , cum ante
deflorationem vel oppressionem pecuniam sibi pro eo dedit, quod
vellet per testes idoneos demonstrare : ex tali responsione non
absolvitur, nee ad hujusmodi lestimonium «liqualiler est admit-
i>30
teiuiiis ; iiicrilo ciiiiu priicsuiiiilui' , (|iii)(l lalcs Uslcs iiec idoiici
sinf nor jusli , riiiiii posl fiirlum prurdiclus exi't'ssus loiiussis
\){'V bonos hoinincs placiliiri possif.
Ad pliuilandiiin iiiitciu de i|)SO, (jiiod iiat in fuliiro, noii
eoiisiu'Ncriiiil sc, nisi niali cl ncqiiam lioiiiincs iinniiscrrc.
ncsidinini (|iuhm'(> iiilVrius de sUipro cl riiplii innlicrntn.
495. 0"<><l c Oj? n OS ccn l (' s luiilicres v u ^^ a s non
sunt spoliandi. (II. 1 18. A. 42. 2. IJ. 52''. li. C. .'U ''. (1. \).
10*.)''. 1 K. 19;")''. 2.) (Jni clcrirnni vcl lai( um oh hoc, (piod niu-
Ucrcm \a«;iini (hei vcl noctis tempore in (|iio(iini(|U(' h>co co-
^noscit carnalilcr, rchns vel vcslihiis suis privat vcl dcnudat,
pociiam furli vci spolii snslincbit.
49i). ü t r u m m u 1 i e r a 1) s c n t c m a r i l o i n c a ii s a
criminali tigere possit. (H. ^I8^ A. 41. 3. ß. r)2 ''. 4.
('. 31^ 7. I). l()9^ 4. K. 19^)^ l.) .iudex cl jurali de Hos k o-
Nvic/. scrij)scrunt sie. (juia (juaedani muiicr pro pucro suo inler-
Tccto quemdam liominem ae filium ipsius eoram nohis jndicio
praesidcntihus impetivit, cpiod cjusdern liominis fiiius equilans
per phitcam pcpulit equum ante sc, qui quideni equus piierum
praedictae mulieris ealcando intcrlccit. Ad cujus (picrinjoniam
jdem impetitus respondere noiens propler absentiam mariti mulieris:
posquc ad ejus rcquisifionem senicntiavimus, quod cum marilus
ipsius mulieris j)lurihus annis trnnsaclis ab ea recesseril, nee
sciatur ubi sil, quia mulier ipsum marilum suum per sex septimanas
intra terram quaerere et adducere deberet, si viveret; quibus iinitis
dicla mulier coram judicio comparens et petens sibi et amicis
suis, quos habere potuit, de diclo homisie et filio ipsius pro diclo
puero suo intcrleclo justitiam exhiberi asserendo, quod maritum
suum quaesiveril intra terram, quem invenire nullatenus possit nee
habere, volens hoc per juramcntum suum demonsfrare et pro-
barc. Ipse vero impetitus pelitionem mulieris admittere nolcns,
sed repetens lidejussores ab ea, quod a marito ipsius sit se-
curus, et in posterum per cum. si unquam ipse redire contin-
geret, minime impetatur, quos mnlier dicta, cum sit pauper,
lidejussores habere non potuit, sed promitlere sub juramento
voluit, quod si maritus ipsius unquam rediret, et ipsum hominem
et filium suum, quem pro puero suo impeteret, ipsa ab impe-
titione lldeliter removere vellet, et infra. Quaerimus ergo, cum
eadem mulier lidejussores habere non possit , utrum impetitus
sibi super interfectione pueri debeat secunclum justitiam respon-
dere. Quibus dill'initive respousuir t'uit : cum muüer sex septi-
manis, sicut jurali et non irrationahiliter senlentiaverunt, mari-
i>31
liiin suum intra terram quaerens noa invenerit, ipseque multis
aniiis nee adhuc, ubi sit, sciatur, absens fuerit, reus debel ejus
querimoniis, secundum formam justitiae respondere , dictaeque
mulieri est tarn pleiia justitia, sicut marito suo, acsi persona-
liter compareret, secundum puncta juris singula facienda.
497. Mulier allegans, se habere maritum ab-
sentem et viventem, debet probare quod vivat, si
pars adversa petit. (H. 118^ A. 41. 3. B. 52^ 5.C. 31 ^
8. D. 110^ 1. K. 196''. 1.) Sentenliatum est praedictis juratis
in Boskowitz: Quamvis mulier in absenlia viri, qui personam et
actoris et rei pro ipsa gerere polest, in causam ex consuetu-
dine non trahatur; tarnen si praetextu praedictae absentiae ad
Judicium vocata se vult tueri, debet parti adversae requirenti de
vita niariti fidem et certitudinem facere ; de homine enim extra
sensum existente dubium est, si vivat.
498. De mulieribus allegantibus absentiam
maritorum viventium. (H. 118. A, 41. 4. B. 52''. 6. C.
SP. 9. D. 110^ 2. K. 196^ 2.) Si mulier maritata pro de-
bitis tempore viduitatis, vel prioris mariti praemortui per eam
contractis in causam trahitur, non obstante , quod pro nunc
allegat, maritum vivum sed absentem se habere, actoris queri-
moniis respondebit.
499. üejuramento mulieris, licet per se non
ca d a t , t a m e n t e s t e s ej u s c a d u n t. (H. 1 1 8 ''. A. 41 . 5 .
B. 52\ 7. C. 31^ 10. D. 110\ 1.) Ouamvis mulier jurare
debens in juramento non cadat, tarnen testes ejus, si in forma
juramenti deviaverint, cadunt et in causa succumbunt.
500. De juramento mulieris viduae specialiter.
(H. 119. A. 41. 5. B. 52\ 8. C. 31\ 11. D. 110^ 2.) Jurati
de Crumlaw venientes ad maniloquium proposuerunt, quod
ante aliquot annos informati fuerint hie in Brunna, quia mulier
vidua sive agat sive respondeat, jurando cadat, cum bonorum
suorum sit domina , et cum in praesenti quaedam vidua
ratione debitorum per maritum suum, dum viveret, contractorum
cuidam actori jurare debeat et quaerat, utrum illo jure, quo
prius vivente marito usa fuerit , etiam modo uli non debeat,
informari petiverunt, quod sit juris in hoc casu. Quibus verbo-
tenus responsum fuit, quod mulier vidua in causam tracta seu
ad Judicium cilata pro debitis per maritum suum contractis, si
jurare debuerit, jurando non cadit ; in hoc enim casu gaudebit
eo jure, quod sibi vivente marito competiisset.
Si aulein viduu pro dehilis (eiiipoie viduilatis üiiac He
bonis ad ipsatn propiia cl persoindiler |M>rliiu>iilil)iis, vi (|ii(>i'uiit
[HT se esl domina , conlrarlis aliciii i[)saiii impcleiili jurarc
dobueril, in hoc casn, si impetons contra ipsani liujiistnodi alU*-
p:al, jiiraiulo cadit, in causa succuiui)it. Si vcro talia contra cain
allcyala noii fuerinl, et ex ejus parte jus inulierntn sibi exci-
piutur, jurando iion cadit, et esl ratio, duni \idna de bonis
propriis, (pioruni per sc est domina, faccre possii et disponere,
(|uid(|uid plaiel sicut vir, (li<rnuni censetur, (piod ctiain aj^endo
vel respondendo super bonis talibus eideni juri siibjacebit, cpio
vir subjacel ipso jure.
501. Quod niulieres regere possunt bona v i r o-
ruiii inutilium. (II. 119 A. 41. (i. li. 53". 1. C. 32". 1. D.
110^. 3. K. 11)6''. 3.) Juratis de Bisen cz senlentiatum est :
Quum muliercs a domo parenlum per j)atrimonium emaiici-
patae sui juris sint ellectae, si sagaces sunt et aetalis legitimae,
et marilos babent l)onorum dissipalores, bona per se ipsas re-
gere possunl et immiscere contraclibus sicul viri.
502. Qu od muliercs tulelam et cur am piipil-
lorum gerere non possunt. (ü. 1 19. (A. 41. 7. B. 53''. 2.
C. 32^ 2-3. D. 110^ 4.) Sententialum est in Radisch, quod
matertera quorundam orphanoruin , qui nullum alium consan-
guineum babent praeter eam, de i[)sis et eorum bonis nomine pro-
visoris intromittere se non debiiil, sed potius jurati curam talis
provisionis secundum eorum conscienliam debenl committere
probis viris.
Mulieres tarnen viduae curam Pdiorum et bonorum, quam-
diu stalum viduilatis non mutant, licite rcgunt; dicunt enim j u r a
origiiialia: Slatuimus insuper, quod quicumque civium mo-
riatur, si uxorem habuerit vel liberos, judex vel advocatus nequa-
quam inlromiltent se de bonis ipsorum, sed sint in potestale
uxoris et liberorum.
503. Quod mulieribus non est committendum
arbilrium. (H. 119. A. 41. 8. ß. 53^ ibd. C. 32^ 3.
D. HP. 1. K. 196''. 4.) Secundum rigorem justitiae mulie-
ribus non esl arbilrium committendum: nam juxta regulam juris
civilis feminae a publicis officiis sunt remolae.
504. Quod mutiere mortua bona transeunl ad
marilum. (H. 119. A. 41. 9. ß. 53^ ibd. C. 32^ 4. D. lll^
2. K. l97^ 1.) Senlentiatum est in judicio civitatis: Si vidua
res habens et pueros marilum duxerit, et postquam ab eo car-
naljler cognita fuerit, decesserit , portio bonorum , quae eam
233
contingebat, ad mariluin etiam pueris reclamantibus devolvetur.
Vir enim non solum corporis, iino bonorum uxoris et dominus
est et rector. In bonis tarnen maternis, quandoque succedunl
propinqui matris, et de hoc leg-e superius in sententiis de here-
ditalibus prope finem , et incipit sie: Jurali de ßu despitz
proposuerunt hunc casum.
505. Qu od mulier es impraegnatae pro malefi-
ciis non sunt occidendae. (H. 119. A. 41. 10. B. 53^
ibd. C. 32». 5. D. 111«. 3. K. 197 \ 3.) Mulier impraegnata
pro maleficio capta propler foetum, quem habet in utero, morti
non est tradenda, sed moderate flagellanda; et si verbis ejus
non creditur, quod sit impraegnata, tunc duae mulieres honestae
in secretis eam examinent, quae si virtute juramenti sui im-
praegnatam ipsam attestantur, eis est credendum.
506. In quibus casibus mulier testimonium ferre
p 0 1 e s t. (H. 1 19. A.41 . 10. B. 53. C. 32^ 6. D. 1 1 1. 4. K. 197^2.)
Si examinari debet, utrum virgo sit deflorata, vel utrum sit mulier
impraegnala, vel si in conlraclum matrimonium testimonium exi-
gilur, vel si numerus annorum discrelionis alicujus juvenis sit
probandus, vel si aliquis claustrum intrans in dormitorio vel
alio loco, ubi mulieres tantum habitare cousueverunt , unam ex
eis defloret, in talibus casibus et eis consimilibus est recipiendum
testimonium mulierum.
507. D e mulieribus , quantum ad testimonium,
quod uxor testari non potest sine consensu ma-
riti. (H. 119. A.41. 11. B. 53\ 1. C. 32^ 7. D. HP. 1. K.
197". 3.) In judicio civitatis sententiatum est, quod mulier
existens uxor de dote, vestibus, peplis et consimilibus, quae
apud juristas paraphernalia dicuntur, seu clenodiis et rebus
quibuscumque nihil legare, nullumque testamentum facere potest
sine consensu mariti sui, qui, sicut uxoris sie et bonorum omnium
dominus est et rector. Vidua vero de portione eam contingente
disponere et testamentum potest facere, sicut placet.
508. Ad contrarium, quod uxor quandoque te-
stari potest invito marito suo. (H. 119. A. 41. 11. B.
53 ^ 2. C. 32 ^ 8. D. 111 ^ 2. K. 197 ^ 3.) Sententiatum est
rusticis in Strucz, si virgo vel mulier res habens maritum
duxerit, cui certum promittat dotalitium, et tandem pueris secum
non habitis moriatur, de rebus dotem excedentibus reclama-
tione mariti cessante, sicut vult disponere potetit et legare,
509. Quod uxor invito marito suo testari
potest quandoque. (H. 120. B. 53 ^ 3. C. 32«. 9,
2:u
I). 111''. M.) In S I I U (» ^^ i (- /. \i(liiii liiiK-iiiii liiihcns liluiiii siiain.
riii iioiiiiiKMiolis iiicdiiitii Iritdidil. viio iiiiilriiiiüiiiiililer ropiiluvit ;
(di |>()sli|ii;itn iili(|ti()l iiiiiiis i-(>iiiil)ilassct^ ex «-jusiiitc scinitic jxk ros
procrciissrl , iiiahr ij)siii.s itliiiiii hifici incdiclalcni in artiiiilo
mortis posita sil)i .speiialiltT exrluso nuirilu <lepiiluvit. Kiidcin
anlciii tilia ciirsiiin liiijus vitae ünire dehons diilum mediclaleiri
laiuM sil)i per inalreiii U'<>atam avniKMilo siio disposiiit. Quod
niaridis roiilradicciis pro se sctilciiliari pelivil: iilniin uxor siia
poleril aliqiiid eo reluclante disponcrc vcl lefrare. Ad cujus
pi'lilioiuMi» jiirali de Slikowicz sciiUMitiavcniiil, qiiod uxor in-
vito viro in l)ünis (|uil)iislil)ct laiiliini de tribiis ol)ulis polesi
conderc teslainenluiu. A (pia seiilenlia tainqunin iniqiia pars ad-
versa ad juralorum Bru n ii c n s i n in consiliuni appellavil, et inl'ra.
Su|)er quo dilTiniluni fuit, heue esse appellaliini el male senlen-
lialum : ex quo maier exceplive medium laueum filiae le^avil,
constat, quod marilus nulluni jus ad ipsum liahuit. Unde non
de bonis suis, de quibus forlassis, sicut dicla sentenlia dicil,
tanlum ad Ires obulos legarc poluit, sed de bonis propriis
avunculo suo, proul de jure poluit, supradielum laneum medium
depulavit. Et insuper si dicta lilia sine prole intestata deces-
sisset, lieredilas praenolata polius forlassis ad propinquos matris,
a qua iiliae data fuit, quam ad maritum hereditarie transivisset.
510 De testamento m ul i er i s. (H. 120. B. 53^ 4. C.
32''. 10. 1). 111'». 4.) Mulier vidua filium habeas maritum duxil
viduum friam babentem. Qm poslquam pueros ex ea generassel
moriens quaedam bona sibi specialiter depulavit. Quae bona cum
ea decedenle primo fdio suo leg-averit, quaerunt pueri, quos ma-
rilus ex ipsa generavit, utrum talia bona, quae ab eorum pro-
cesserunt palre, non debeant ipsis polius, quam alleri cuiquam
deputari, et infra. Super quo senlenlialum fuit, quod disposilio
mulieris valet. Quicquid enim sibi nominatim datum fuit a marilo,
primo fdio sequenlibus pueris vel alteri cuicumque legare poluit,
ut volebal. Competit enim homini , quod über sit slilus ejus
ultimae voluntalis.
511. De mulieribus, quantum ad matrimonium
et dotem correclionem et divortium. (H. 120. D. 1 12''.
5.) Poslquam Georgias ferreus civis Brunnensis uxorem suam
verberans, capillis per domum trahens, pedibus calculans et plu-
ribus aliis modis illicitis non pie disciplinando, sed magis crudeli-
ter corripiendo inhoneste tractavit, nee affectione vellel prosequi
maritali, uxoris ejusdem parentes ipsum per se, tandem per juralos
frequeutissime, quod a dictis cessaret enormitatibus alTectuose
235
pelenles rnonueriiiit. Qui respondit, quod iixorem suam, cujus
ipse Caput essel et doiniiuis, ut sibi placeret, magistrare vellet.
Et cum quaereretur al) eo, in quo excederet, et quod mali fa-
cerel, asseruit, quod uullarn inlionestam causam sibi ascriberet,
sed solum, quia in aetate tenera ipsam taliter corrigere vellet^
quod tempore succedente eum timere, coutraque sua praecepta
non cousuesceret aliqualiler rebellare. Videutes autem parentes,
quod nee praecibus, nee salutaribus monitis Geo r gium a maligni-
tate, quam conceperat, averlere possent, petiverunt judicem et
consules, quod juris beneficio eis suffrageretur, ne sine culpa
ipsorum iiiia niortis periculum sustineret. Consules vero habita
deliberatione Georgium accedentes sibi suaserunt, quod cum
uxore benigne viveret, eampotius bonis affatibus et virgae disciplina,
quam turpibus alloquiis, flagellis et violentis castigationibus ad
bonos mores et consuetudinem laudabilem exhortando. Ad quae
verba G e o rg i u s subridens dixit, quia libenter videre vellet, quae
juslitia posset impediri, ne uxorem suam qualiter et quotiens
veliet, jux(a libitum verberaret. Quo facto cum parentes uxoris
viderent, quod Georgius de die in diem semper inpertinacia cres-
ceret, et hora quaedam eorum filia manus ejus, qui pro tunc
decumbens ipsam sulFocare nitebatur, in quandam cameram, ubi
se clausit, effugisset, iterum judicis et juratorum auxilium im-
plorabaul, ut ipsorum filia de camera excepta eis assignaretur,
ne miserabiliter sie periret, quod et factum fuit, et G e o r g i o ad in-
stantias parentum dies praefixus peremtorius , quo et uxori et
pareutibus ad objecta de justitia responderet. Pendente vero die
Georgius per appellationem inlerpositam dominum Marchionem
ininvitavit , ut in causa, quam uxor sua motura sibi esset judicio,
praesidere personaliter dignaretur. Quo praesidente uxor et pa-
rentes secundum modum praelibatum de verbo ad verbum sunt de
Georgio querulati, rogantes pro se sententialiter inveniri, utrum
uxor dotem promissam scilicet centum marcas grossorum Pra-
gensium et omnem donationem antenuptialem in vestibus, lecti-
sterniis et aliis diversis clenodiis, in quibus fuerit, non esset
judicialiter consecuta. Ad quam querimoniam cum Georgius ratio-
nabiliter non responderit, sententiatum fuit pro uxore. Quo au-
dito Georgius domini Marchionis gratiae se subjecit, quam CC
marcis datis, cum in c arcere conlinuasset aliquandiu, difficuUer
meruitobtinere. Et sie parentes eorum filiam assumpserunt, nee cum
Georgi o ulterius babitavit. Et pro ista sententia coram domino
Marchionelecla fuerunt verba legum, quaedicunt sie: Si mulier po-
terit oslendere maritum aut adulterio delinquentem aul veneficii
2:i6
sistentein, aut sedilioiiibus occupaliim, aut lutrociiiiiirn sectnntcni,
mit lalrociiuintein siiscipienlein^ uut si probet^ oiiin pliiirjnriiiin
mit luxuriöse vivcnlcm, uiil inspiciente uxoro nitn «liis corniiii-
palur, nul si iiisidias sc pnssas a viro probet circa ipsius salii-
tcin, aut ^ladio, aut vciicuis, aut per aliqucm aliuin ruodum, aut
cliaiM si llatrcllis super ea utatur: si i<ri(nr tale ali({uid uiulier
üsleudere poleril, liceuliatn dal ei lex repudio uti, et nupliis
abslinere dolenKjuc percipere, et aiiteuuplialein douatiouem lotaiii
et non solum, si omnes probaverit causus, sed cliaiii si uuam.
Item lex licenliam dat viro mulierem abjicere si adulteratani in-
venict, aut venelicain aut deliiKiuenteu» bomicidiuin, aut sacri-
legium aut plagiariain exisleiilein, aut raveiitem lalronibus, aut
viro uesciente vel etiain probibenle gaudentein in conviviis ali-
orum iiibil sibi conipclentiuin, vel etiain invito viro contra ratio-
nabilein causam foris pernoclanlem, aut contra ejus voluntatein
spectaculis inbaerenlcm, aut insidias sibi facientem, ex veneno
aut gladio vel alio modo factas, ex quibus circa vitam peri-
culum est, aut falsitatis ream constitutam, aut conscientiam tiran-
nidem meditantem, id est, contra imperalorem cog-ilantem, aul
audaces ejus manus inferentem sibi marito : lex concedit abjicere
mulierem, si solam probaverit dictarum causam, et lucrari quidem
dotem et antenuptialem donationeni habere.
Qualiler puniendae sunt mulieres pro maleficiis, quaere
inferius in sententiis de poenis.
512. In quibus causis uxor regere potest bona
loco mariti sui. (H. 120^ ß. 53^ 5. C. 32\ 2. D. 112'».
1.) Si maritus naturaliler puta senio, aetate, decrepita aegri-
ludine, maxime tarnen rationis privalione, loquendi impotentia.
seu communis cohabitationis hominum separatione, sicul acci-
dere consuevit, freneticis, furiosis, apoplexia percussis et leprosis,
vel casualiler ut vulneratis et in membris truncatis, vel culpa-
biliter velut occisis tabernariis, taxillariis, et aliis modis praedictis
consimilibus ad illum statum pervenerit, quod curam domesticain
cum ceteris, quae ad officium patrisfamilias spectant, regere
non poterit vel negligat, rationabile judicatur, quod uxor legi-
tima, si circumspecta, provida fuerit et honesta, omnia faciet,
ordinet et disponet, quae in venditionibus, enr.tionibus et sin-
gulis aliis contractibus ipso marito praehabitis, non obstanlibus
impedimentis, ex eo, quod caput est mulieris et dominus, com-
petere dinoscuntur. Et idem censendum est, si vir rationis compos,
corpore sanus et defectibus carens uxorem suam scienler et
publice, hincinde coram populo, modo praemisso curam regi-
V
I
minis ad se pertinenlis ag-ere paliatur. Sic cribratum est et pensa-
tum per juratos. (Cum S y n d r a ni u s F e r r a t o r civis Brunnen-
sisvesanus et rationis expers coram judicio et in consilio atten-
tabat in irritum revocare, quae per niulierem sensatam et ho-
nestam, quam de ancillari suo servitio matrimoniali copula le-
gitime sibi associaverat, tiactala fuerant creditis debiiis, solutio-
nibus et aliis contractibus supradictis, quaere folio CX sub illa
rubrica: quod mulieres regere possunt bona virorum inutilium. D.)
513. De virginum seu viduarum eductione et
deceptione in communi. (H. 121''. D. 113^.1.) Statuta super
sexus feminei deceptione quondam edita, et propter ejusdem
abusum vitii, quasi oblivioni data, moderno tempore, quo dictum
ob otiosorum ei inutilium malitiam hominum nimis inolevit de-
lictum, iterum innovata ad perpetuam memoriam, ac firmam ob-
servantiam in haec scripta sunt, verbis sequentibus sunt redacta:
Nos jurati moderni et antiqui habito consilio maturo seniorum
civitatis, quia frequenler experti sumus et quotidie videmus,
quod personae leves ac homines vanam vitam ducentes, taber-
nas sectantes, rerum et bonorum consumtores , et laboris in-
sistere non curantes, bonis hominibus eorum filias, neptes, pro-
neptes, cognatas, agnatas et consanguineas, ac nomine tulorio
eis commissas, vel per ipsos in filias adoptatas virgines ac viduas,
non propter matrimonii fidem, sed potius propter earum pecu-
nias dissipandas decipere et educere consueverunt. Statuimus
primo , communis boni honoris et utilitatis civium Brun-
nensium, et futurorum et praesentium causa: quod quicum-
que de cetero talis inutilis homo alicui filiam, neptem et infra
ut superius et inferius continetur, virginem vel viduam suam
commensalem non emancipatani per ipsum, si fortasse ut
tutori vel sub alio quovis honesto modo et decenti conditione
sibi commissam habet, eandem alias a pane suo proprio locatam,
quod educatur et traditam praesumserit educere, absque omni
spe reversionis et gratia a die eductionis per annos L a civi-
tate unacum educta debel absens esse; de bonis seu heredi-
taria portione, puellam seu viduam talem contingentibus, et eductor
et ipsa infra annos praedictos nihil penitus percepturi. Ante
finem autem dictorum annorum si viro mortuo mulier redire
voluerit, civitatis sibi introitus non est denegandus, et si per
sanguineos suos, vel eos, quorum interest, petita et obtenta li-
centia juratonjLim aUquid sibi de gratia datum i'uerit, hoc habebit;
sed de jure nihil repetere poterit ab eisdem.
t>38
TransHclis rliiuii jiiinjs I,. si \ir nmi iiiiilKrc rcvcrsns
fiierit, pro niillis hoiiis (-oiisniiK^iiincos iiiulicris, vcl cos, in\ (|iio.s
pcrliiu't, iuiix't itiiprlcrc, »vi\ liiiiliiin propriis hiborihiis sihi ipsis
v[ luMcdibus suis, si (pios linbi'iil, de lUMCssariis i)rovi(l('l)iiiit.
5 11. De V (I II c t i 0 n c \ i d ii a e c m a n c i p a l a c i n s p v-
ciali. (II 122. Ii. 5 1». 2. C. :\2\ 4. I). 113''. I.K. adid.)
(Jiii vidiiain propriam mi'iisam liabcnleiii educcrc pracsiim-
seril, Ulla cum ipsa per \ annos coiilimios civilalcin vilahil
et de bonis viduae ipsiiis ronsanffiiinci proximiorcs , vel illi,
ad quos spectat, se inlroiuiltant, nibii de eisdeni penilus ei dando,
nisi forlasse nuilier inlra X aiiiios viro dcriinclo, vel post X
annos ipso vivenle ainbo sirnul rcdire Noinerint; lunc enini non
de jure, sed soliiin de «^ratia in hoc casu, sicul et in prae-
scriplis a consilio civitatis nominalim oblenla, si quidquani eis
daliim fuerit, hoc habebunt.
515. De r a p t u, s e u r a p t o r i b u s v i r g i n u m et v i-
duaruin. (II. 122. B. 54 «. 3. C. 33 ^ I.D. 113^ 2. K. ad id.)
(juicuiKjiie puellam, quae annos XII non eomplevit, in loco quo-
cunque, vel puellam post annos XII, vel viduam in domo, in
ecclesia vel alio comodo, quod ostio claudi potest, raptam edu-
cere praesumserit, absque omni gratia tamquam spolialor decol-
labitur, vel perpetuo , si evaserit, civitale carebit. Ipsa vero
puella vel vidua statutis gandebit supradictis.
5 1 6. D e d e c e p t i 0 n e j u v e n i s m a s c u 1 i n i s e x u s. (II.
122. B. 54^ 1. C. 33^ 2. D. 113\ 3. K. ad id.) Cum non
sit malilia super maliciliam mulieris: si mulier vel adulta puella
fdium, fratrem, ncpotem et infra, ut superius continetur, alicujus
boni hominis annos decemocto non habentem, dolose ad hoc
induxit, quod occulte sine consanguineorum vel illorum, quoruin
interest , consilio, vel eam duxerit, vel per verba , quae non
revocari possunt, ducere promiserit, vel secum exiverit, heredi-
taria porlione perdita talis seductrix cum seducto annis quiu-
quaginta civitate carebit : servatis tarnen conditionibus de re-
versione, infra vel post dictos annos, si fieret superius prae-
notatis : nisi fortassis talis juvenis cum bonis suis a consan-
guineis vel cura tutoris divisus, propriae fuerit poteslatis, tunc
enim si stuite vel male egerit, imputet sibi ipsi.
517. Quod orphani pertut oreni maturo te m-
pore matrimonio sunt trade ndi. (H. 122. ß. 54^. 2. C.
33^. 3. D, 114^. 1. K. ad id.) Si orphani eujuscumque se-
xus, virgines vel puellae res habentes alicui eoriim consanguineo
vel extraneo, tamquam tutori et provisori commissi fuerint, qui
^:^9
forsan ex eo, qiiod bonis coriini iililur, ipsos nuttrimonio tra-
(iere nimis tradat , ad uliquos de consilio juralonim seu ad
plebanum seu cont'esssoreni ibuiit, qui ipsoriim volunlaleni et
iiilenlionem de contrabendo matrimonio ad coiisiliiim civitatis
deducent. Quo audito consilium per se contradictione tuloris
non obstante, ut talium compleatur desiderium orpbanorum, sta-
tim cum diligentia de contrahendis nuptiis providebit.
518. Hominem trigenarium non ligant statuta
praedicta. (H. 123. B. 54^ 3. C. 33\ 4. D. 114^ 2.
K. ad id.) Postquam vir et niulier ad annos XXX pervenerint,
statutis praedictis non subjacebunt, nee poenis in eis contentis
(aliqualiter ligabuntur).
519. Poena procurantium eductionem velrap-
tum. (H. 123. D. 114^ 4. C. 33^ 5. B. ibid. K. ideni.) Quicumque
etiam virorum vel mulierum convictus fuerit , quod praedictani
eductionem vel occultam copulam sine scitu et consilio parentum,
seu iilorum , quorum interest, viri et mulieris ordinaverit et
procuraverit, seu consilium et auxilium ad boc dederit, sine
spe redeundi per annos L carebit introitu civitatis.
520. Poena parentum contra statuta prae-
scripta venientium. (H. 123. B. ibid. C. 33 ^ 6. D. 114^
5. K. idem.) Q^i^umque de numero parentum vel iilorum,
quorum interest, juvenis masculini, puellae vel viduae prae-
habito modo statuta violare praesumserit qualitercumque, absque
remissione tantam summam pecuniae, quantam masculus , virgo
vel mulier in sua habere debuerat portione, solvet pro emenda
in usum civitatis convertendam.
521. Quod praedicta statutanon contrarian-
tur privilegiis civitatis. (H. 123. B. 54\ A. 42. 2. C. 33^
7. D. 114^ 1. K. 199^ 1.) Nee per statuta praetacta pri-
vilegia vel sententiae juris civitatis cassantur. Quia^ cum di-
citur, quod in arbitrio fdiae alicujus vel viduae est nubere vel
non nubere cuicumque velit, hoc intelligendum est, quod puella
vel mulier ad virum hunc vel illum ducendum non est cogenda;
nam sicut ad fidem seu baptismum nullus compellitur nisi vo-
lens , sie nee ad conjugium est homo per violentiam compel-
lendus. Ex hoc patet, quod iste, qui pueüam vel viduam
educit vel rapit, non potest se salvare per jus praescriptum,
cum veniat contra ipsuni ; nam frustra invocat legem, qui peccat
in legem. Per violentiam autem virgiuem vel viduam qui educit
vel rapit, ad matrimonium nititur coartare, quamvis etiam puella
vel vidua componat occulte cum eductore, vel in raptum coa-
*^40
sontiiit volunliirii", tunu-ii noii de ^(■(-r(■li.s liiijiisiiiodi, sed iiui^^is
H(> rii|>tu et (>diirtj<)iu> iiuMiiicslis linlxiil lioiiiini-s judinirc. Illu
olinm siMitenlin, qmi<> diril, qnod lilia «•diirln tum cdiictorc vcl
liiptorc sit in riiM iiliiin siiiliu iiila, dchct iiil('IIi<>i de NJro piobo
vi liont'slo, (|iii hvwv. se toiiscivjivil , scniper jmI Iioc lahorjniM,
«juod in Itoiiis inoliciiil t'l Iidnore , i'l qui setuiidiiin pincn-
(cliint, Niltini, sliihiin, digniUilciii, conditioiicin , res el lionorcH
corri'spondeiis esl, el similis nmlicri vel virgini , qiiuni ediixil.
El licet ad virun» lalcm vir^^o vi«! nmlier in circulo decliiiaviril,
udliiic proptcr vioU-ntiain , (|iiaiii in cdiiciionc vcl ra[)tu inlulil
rivilati, nihil de porlione dahilur luredilaria eideni mnlicri >el
virgini per parenles vel illos, qnornnt interest, nisi de gralia,
si ipsani a consilio obtinuerit civilutis.
«
C«')pBtiiluiii i\o iiiortificatione.
522. Ouanlum ad di ffe r en t i a m. (H. 123. A. 43.
1. B. 55". 1. C. 33^ 1. D. 114''. 2. K. 2()()«. 1.)
De Budespicz jiirali quaerentes de diflcrentia niortificalionis
sj)olii el honiicidii, informati sunl sie: Mortificatio in hoc prae-
cipue dilTert a homicidio , qiiod annexum sibi habet spolium,
vulgariler dictum reraup. Unde morlificalor proprie dicitur,
qui postquani alium occidit, res ab eo aufert. Qui vero sine
occisione res toUit , spoliator dicitur. Sed homicida dicitur,
qui ex ira ratione vindictae de vilipensione sumendae, vel ex
conlentione in taberna vel alibi facta cum alio pugnans ipsum
inlerficit. Mortificator etiam ex consequenti dicitur, qui dor-
niienteni, vel in leclo quiescenlem. vel in niensa comedenlem,
vel in balneo existentem interimit. Item hospes etiam inqui-
linum et advenam, vel e converso inquilinus et advena hospiteni
pro rebus aulerendis jugulans, mortificator dicitur. Unde qui-
cunque animo deliberato positis insidiis alium expectando cap-
tiose ipsum interficit, mortificator dici potest. Et talis si eflu-
gerit , statim sepulto mortificato semel citatur et statim pro-
scribitur ipso jure. Homicida vel spoliator tribus judiciis infra
IV septimanas citatus , si adhuc per duas se|)timanas quarlo
judicio non comparuerit, est proscribendus. Mortificator quidem
equo alligatus per plateas est trahendus et postea rolandus;
sed homicida et spoliator poena gladii mori debent.
523. De mortificationisprocu ratione. (H, 123. C.
33^. 3. D. 115*. 1.) Qui consilio et pecunia aliqucm occidi pro-
curaverit, poenam non simplici homicidio, sed mortificationi de-
bitam sustinebit.
II
2i\
lumniae et prodiictis teslibus, cum quibus sulTicienter probet
intentum, alias reus tribiis edictis, sicut consuetuin est, citatus,
si quarto judicio non comparuit, proscribilur.
525. De mortification e et traditio ni bus et eo-
r u m b 0 n i s. (H» 1 24. D. 1 1 5\ ergänzt in J. und W.) S t e p h 11-
nusde Tracht civis Brunnensis, collector hospilum duos
mercalores de Gewiczka domum suam sicut hodie intranles et
pecuniam octoginta marcarum sibi ad servandum dantes bona
fide ; cum die crastina quia in aurora recepta pecunia abirent,
perfide tradidit, quod per suos complices ipsos sequentes in
campis sunt invasi, pecunia depredati, vulnerati letaliter, et se-
mivivi relicti ; et qualiter jurati veritatem dictorum maleficio-
rum ex confessione Stephlini, quam in tormentis et post tor-
menta constanter in ea perseverans fecit, cognoverunt, apparet
ciarein processu subscripto, qui in praesentia Stephlini primo
in judicio et secundo in solario domus suae , ante cujus ho-
slium patibulum ereclum erat, in quo Stephlinus cathenis usque
ad triduum pependit, coram populo est sub verbis theutonicis
voce praeconia taliter recitatus: Der vntrew bozbicht
Stephel von Tracht, der hie stet, hat seine gesl,
die in seinen haus gestanden sint, feischlichen
verölen, das si ermordet seint, die scheppfen in
der weis auf die Wahrheit kamen. „Si haben ge-
sant czu der Gewicz czu denselben gesten vnd
liesensi fragen, von wem si iren schaden bieten;
do bechanten si, do si der morgens frue aus Ste-
phleins haus schölten cziehen, do wolt man si
nicht auslafsen,vnd in der weil stund Stephel auf
u.nd chomen leut vnd clopften an die tue r, czu
den gie Stephel aus dem haus und raunet mit den,
dornach do lies man die gest aus, die sahen in
dennoch sten und raunen mitdenselben leuten,
vnd auf dieselben leut legen die gest iren scha-
den. Nach derselben bechantnufs haben sich die
scheppfen gericht, vnd haben gefangen Stephlein,
vnd all sein hausgesind, vnd fragten Stephlein
umb dieselb vorretnufs, der czaigt auf sein
knecht, das man die dorumb czichtigicht, vnd
die hat man gemartert, die haben alleweg ge-
laugnet, das si in umb die vorretnufs nichtes-
nichte chunt sein. Dornach hat man Stephlein ge-
martert, do man sach, das er ofsein knecht ge-
16
-^ I ^
Ionen iicrt, (1 0 hat er dir wailicil hccliiiiif also:
Er li a I) vir gesellen k' e li a h ( , die ii a I) e ii mit i ni a ii-
g e l r a «ü: e ii u ii () er mit in, v o r S l e p h I e i n s l u c r n n d c r
d e in ^ e nv e 1 1) , da s ni a n d i e g e s l er ni o r d l hat, u n d
i r s g n le s p c r a n I) e l u n d h e e l i n e z a i c li e n g e g e I) e n,
d u s s i f r n e k u in c n v n d K 1 o |) l'l e n a ii s ein l n e r , so s i
in treten. Do s I n n d Sle|)liel auf, vnd gab dun ge-
sellen i r gell, und ging vor die liier c z u d e n s e I-
ben in ordern sein gesellen, n ii d lies si selten,
das sein gcst mit dem gelt ansrilen. Die riten
in nach u n d in o r d e l e n s i u n d n amen in das gel l.
Dos c hol S l e p h e 1 t a i 1 h a b e n , a n v n d d o r u m b , av e n
er ein v n g ew o n igleich pozheil vnd vorrelnuls, di
ee nie ist czu lirunn geschehen, getan liat, do-
rumb legt man in einen vngewonigl eichen tod an,
das man s c h 1 a i f t vnd für sein a y g e n haus h e e c h t,
do di vorrclnufs ausgegangen ist vnd daz tuet
man czu einem p i 1 d e , das sich ein j e g 1 e i c h man
vor sem lieber posheit huette. Und wer das hin-
dert mit werten oder mit werken, der ist mit
leib vnd mit gu et bestanden,
Intcr cetera Stephlinus intcrrogatus, de pecunia confessns
est, quod eodem die, quo fuit reccpta, complices ejus parteni cum
conlingentem sibi olTerebant, quam assumere nolens caulelose
se suggessit, quod eo domi dimisso, donec factum antiquaretur
et rumor in populo cessaret, pecunia Iota simul a civitate
Brunnam ducerctur, ibique quilibet partem suam capiens ad di-
versa annualia fora in S t i 1 f r i d, in P e t r o n e 1, II a i m b u r g a m,
et alias divisim declinarent et diversi generis mercimonia, post-
quam emissent, successive per intervalla temporum Brunnam
ducentes interrogantibus, responderent , quod sub credencia hinc
inde apud socios et amicos pecuniam praetextu participationis
lucri commodassent. Recedentibus igitur cum pecunia compli-
cibus Stephlini ipso, ut praedicitur, in patibulo mortuo de
bonis per eum relictis coram judicio excepto domini M a r-
chionis specialiter ad hoc habita motae sunt querimoniae sub-
notatae. Primo creditores multiplices , tarn christiani quam
judaei proponebant, S t e p h 1 i n u m in diversis eis debitis, obligari
petentes pro se sententiam, cum in omni jure mortuo debitore
principalis heres sit credilor, utrum ipsi de debitis eorum,
quae vel libro civitatis vel litcris sub sigillis juratorum con-
feclis vel alio fide digno testimonio demonstrare possint, non
243
sint ante omnes impetilores de bonis Stephlini pagandi. Uxor
vero Stephlini proponebat, qiiia nomine dolis proinisissct sibi
quadraginta marcas, quas habere deberet supra domo sua, sive
habitis, sive non habitis heredibiis, diem extremum clauderet
vitae suae, obligans se ad verificandum propositionem suam per
testes idoneos ad contractum nuptialem vocatos et rogatos
verum judicum civitatis Brunnensis, et alium probum virum
de Pohorzelicz. Qui auditi, modo, quo praemittitur, testa-
banlur. Ultimo nomine mercatorum de Gevriczka, qui dolo-
ribus vulnernm , tamquam obstante causa legitima comparere
non valebant, uxor unius eorum conquesta est in hunc modum.
Stephlinus de Tracht maritum meum cum socio et eo^j^m
pecunia, quam fidei suae comiserunt, in domum suam tamquam
hospes recepit, et postquam facto mane recederint, ipsos suis
complicibus, sicut homo perifidus tradidit, qui eos insequentes
pecunia spoliarunt et mortifere vulnerarunt. Petivit igitur in
sententia diffinitiva sibi dictari, cum Stephli'nus dedicla tradi-
lione sit confessus , prout notum est judici et juratis, et
poenam mortis pro ea sustinuit, utrum de Omnibus bonis, quae
reliqiiit, non sit pecunia per malum dolum et fraudem Stephlini
tradita persolvenda. Cessante praecipue uxoris questione de
dote cum ipsa una cum Stephlino, si aliquid de dicta tradi-
tione ad cum pervenisset, particeps fuisset, celasset, expendisset
et in usus proprior convertisset. Super quibus diffinitum fuit:
Si quidquam de bonis mercatorum de Gewiczka in potestate
Stephlini uxoris ejus vel alibi inventum fuerit, hoc ipsis debet
restitui , contradictione qualibet quiescente» Ad judicem enim
pertinet, quod justis ablata restituat et malificos vivere non
permittat; in aliis autem bonis Stephlini, cum ipse morte de-
liclum suum poenituerit, potiores sunt habendi creditores. De
dote vero mulieris inspectis et perlectis diligenter diversis sen-
tentiis super questionibus dotis ad loca plura scriptis et datis
pronunciatum fuit, quod quia non esset sulTicienter de ea cau-
tum, erg-o creditores de bonis Stephlini essent secundum tem-
poris prioritatem, tamquam heredes propinquiores de suis de-
bitis, quae legitime probarent, expediendi. Domino etiam Mar-
chioni quaerenti , quod juris sibi ad bona Stephlini sibi
competeret, ostentum fuit in Aichorns per juratos trans-
scriptum privilegiorum civitatis, in quo hinc inde legeretur : nihil
talium est inventum, quia de casu tradilionis non fit ibi mentio
specialis. Omnes etiam emendas ibi scriptas tollit judex no-
mine Marchionis, quod sicut judicii sie est et domino ci-
16*
2U
vitntis. (juniuloquc (iiiiicii jiuicx liiihct jus ud hoiia liiiiliiin,
qiiiiiKloqm' lul iilriiiii<|iu'. Kl (ic hoc qnacri; iiitrriiiH siil) illo
(itiilo: (lo poenn iHlsiirii (ieixirioriim et moiielae, circa (iiicin
ejusdcni scnliMiliac.
520. M () r t i r i c a l i o n o ii c u m m i t ( i l ii r i n t c r i ii i-
m i c 0 s. (II. 125, 1). 115''. 1 .) Cum .1 a c o b u s d i c l u m
D r 0 s b i c z j)er coirnalos L e o n i s PI a ri l o n i s , quem prius
ordine judiciario scrvalo cremari procuraNciaf, in caiiipis oc-
cisus tuisscl, quacisilum est, ulruui (alis oicisio morlilicalio sil
ccnsenda. lux adversa vero parte quaesitum est, utrum inimicitiu
manifosla, quae iiitcr cof^natos Leonis et Jacob um aliquot
nniüs duraverat, morliücalionem nou excusel, et infia. Scn-
tentiatum fuit, quod qui prius nolorias cum alio liabuit inimi-
citias, si eum occidit, mortificator dici non meretur. Quilibet
cnim cavere sibi debet ab insidiis inimici. Unde propriissime
nequam homines, qui ex inlima cordis malilia non ex ignoran-
tia vel impotentia peccantes mortem hominibus inferunt, morli-
ficatores dicuntur.
527. De mor ti fi cation e , quantum ad r e u m,
qiiantum ad fugam, quantum ad excusationem,
quantum ad convictionem, quantum ad calumniam,
quantum ad pr o scr ip ti o n e m e t a I i a d i versa. (II. 125.
B. 55 ^ 1. C. 33 ^ 6. D. 115^ 2. K. 200 ^ 2.) Praescriplo
homicidio in persona Jacobi Dresbicz facto, cum plures
boni homines villani accusati fuissent, sententiata sunt subscripta.
Si mortificatio fiat extra habitalionem hominum, sicut in campis,
silvis vel aliis locis consimilibus et actor conqueritur, de aliquo,
tunc videndum est, ulrum talis reus prius laudabile nomen ha-
buit, et si sie est, actor metsecundus jurabit de calumnia, et
si jurando deviaverit, reus absolvetur. Si autem non deviaverit,
reus se metseptimus expurgabit, hoc eliam considerato, si reus
tempore mortificalionis in alio loco tarn remoto, quod hie esse
non potuit, se fuisse probavit per litteras sub sigillis authen-
ticis confectas, vel teslimonio proborum virorum, tunc raliona-
biliter absolvetur: nisi probetur, absens hoc dolo fecisse vel
fieri curasse. Si autem reus accusatus de morlificatione prius laesam
habuerit lamam et nomen malum, seu vitam culpatam, tunc
temporis locus et aliae circumstantiae mortificalionis considerari
debent, et si ex ipsis considerari polest, quod veritali concordal
et notabilem suspitionera facit de reo, tunc actoris teslimonio
convincelur ex praesumlione judicandus.
Si autem reus elTugerit, una facta proclajnatione continuo
245
proscribetur. Ilem si tarnen accusalus, qui prius semper nomen
bonum habnit, eirugerit et mandaverit vel rescripserit, quia pa-
ratus sit, juri parere, judicandus est et non uno judicio pro-
scribendus. Unde semper, ciim reus in actu vel in fuga conti-
nua facta morlificatione non captus abscesserit et morlificalio
non est notoria et manifesta, antequam proscribatur, actor jurabit
de calumnia, jus suum demonstrando, quod si non fecerit, reus
debilis ediclis tribus est citandus et postea quarlo judicio si
non comparuerit, proscribendus. In mortificationibus, quia occulte
consueverunt fieri , praesumliones maxime locum habent. De
hoc quaere infra circa finem libri in illa rubrica de V. quod in
Yulneribus, homicidiis et mortificationibus*
Capitulum de officio et custodia pastoris«
528. De officio pastoris et custodia pecorum
et pecoribus ad nutriendum missis. (H. ISS**. A. 46.
B.55^C. 35«. 1, D. 116^ 2. K. 20P. 1.) Rustici diversarum
villarum frequenter in consilio de officio pastoris et custodia
pecorum quaerentes ex eorum relatione, quia majorem habent
experientiam circa talia, quam cives , de subscriptis sunt in-
slructi primo; quod nullus rusticus sive quicumque alter, pe-
cora, quae gregem sequi possunt, domi fovere debet praeter
pecora, pecudes et specialiter scrofas juvenes nulrientes. Item
nullus habeat proprium pastorem in praejudicium pretii com-
munis pastoris exceptis aliquibus villis, in quibus homo ad minus
habens trium laneorum agros ex consueludine propter pascu-
orum diversitatem opilionem habere pro ovibus specialem.
Item si pastori communi solvilur pretium de laneis, tunc
ne villa pastore careat adhuc habens opilionem, ut praemissum
est de laneis suis pastori pretium solvet, sicut vicinus suus.
Item pastor quicumque de pecoribus ante ipsum pulsis iterum
in villam non impullerit, illa solvet, sed quae per praedonem
vef lupum rapta fuerint, si super eo per unum testem clamorem
se fecisse probaverit, illa non solvet. Et talis testis, quia pastor
est in campis, puer vel mulier esse potest. Item si unum pecus
laedit aliud et pastor pro eo fuerit aceusatus, si vult innocens
fieri, subjuramento suo demonstrabit id, quod aliud laesit, quo facto
laesum pecus per juratos taxatum dominus pecoris , quod lae-
suram fecil, ad suum stabulum recipiet, ipsum pascens et custo-
diens, quousque ad campum ire potens vero domino Sanum
reslitiint et assijjiiel. Si vcro in ejus {»otrsluli; niortmiin fiieril,
taxarn solvet.
Item si pnstor accusaliir., (|ii()(l {>r(-i:s ad villaiii iiori iiii-
pullcril, suo jiirainenlo sc c.\|>iir*;al)il. Tameit si fueta iiii|iiil.si()iiü
pciuci (loiiMiin iioii vrncril cl doiitiiiiis pccoris (iiiin diioliiis proMs
viris j)asl()r(.'m accosscril cl do pctoro pcrdilo impulsavrril,
liinc pasltrr expmgalione cessarile pecus solvet.
Si vcro paslor dital, pocus anic se pidsum non fnisse,
doiiiiniis pecüi'is cum duobus viris proI)is, (jiii vidcniiil, melius
prohabil , quod pccus anlo pasloreu» pcpuleril, quum paslor
possit suain innoccnliam dojurare,
Consueludo tarnen singularum villarum in praemissis omui-
bus pro lege est leuenda.
In aliis omnihus neccssilatibus ruraliumquidquidmagister rusli-
coruni^ quantum ad villana campestria et silvana pro utilitale
villae cum consilio parlis majoris communitalis staluit el ordi-
navil, hoc minor pars ralum habebit, nee poterit reclamare.
Item si pecus ad pascendum alicubi missum fuerit el ibi-
dem moriatur, deterioretur, vel per praedones rapiatur, ille, cui
missum fuit, ipsum non solvel; si tamen tale damnum pecori
non accedit sua negligentia facienle. Si autem per furtum de
aliis pecoribus rcceptum fuerit, ipsum solvcl. Item si ex pesti-
lentia, quod vulgariter „Schelm'*^ dicitur, moriatur, tunc culem
demonstrando Über erit. Si aulem sine liceutia domini, cujus
esl, ipsum alicui concesscrit, el ibidem moriatur, deterioretur
vel alio modo perdatur, ipsum solvet.
Capitulum de pace indicia.
529. De pace partibus indicta in genere.
(H. ISCj''. A. 47. 1. B. 56°. 1. C. 35^ 1. D. 116''. 1 K.
201 ''. l.)Sententiatum est in Chremsir. Si pace indicta pendenle
pars parti non assurgit, potum sibi porrectum non suscipil, eam
non salulat, nee alia hujusmodi, quae animo duplici seu bono
el malo zelo fieri possunt, facit, propter hoc non censetur pa-
cem violasse. In talibus enim dubiis interpretatio benignior est
adhibenda.
530. De pace factis violala. (H. 126\ B. ibid. C.
35^. 2. D. 116''. 2.) Cum Nico laus dependente pace per ju-
dicem et juralos sibi indicta Ottonem de Chremsir vulne-
rassel, et pro eo effugisset, ad requisitionem judicis civitatis
^47
senleutiatum fuit, qiiod quicumque pacem frangendo aliiim vulnerat,
fiistibus ccdat, crinibiis ad terrain projiciat, peJibus conculcet,
pugnis percutiatj vel alio modo contutneliose laedat, dato eliam,
qiiod ex lali laesione mors non subsequatur, adhuc violator pa-
cis si rapitur, capite truncatur. Si autem recedit, stalim pro-
scribilur et lertia pars bonorum, quae reliquit, ad judicem per-
tinet ipso jure.
531. Pacem violans factis primo judicio pro-
scribitur. (H. 126\ B. ut supra. C. 35^ 3. D. 116\ 3.
K. 201^. 2.} Sententialum est rusticis de villa Droholcz,
quod quicunque pacem a judice sibi indictam videnlibus jiira-
tis infregerit et pro eo effugerit, statim primo judicio pro-
scribetur.
532. Pacem factis violat agitans alium evagi-
natis gladiis et cultellis. (H. 127^^. B.utsupra. C. 35\ 4.)
Jurati de Wissaw scripserunt sie. Poslquam duobus per judicem
pax esset indicta hodie, unus eorum statim in crastino alium in-
vadens gladio evaginato juratis videnlibus ipsum agitavit, et cultel-
lum nudum post ipsum projecit. Quaerimus ergo, utrum talis judi-
candus sit pacem fregisse. Super quo sententialum fuit, quod
sie. nie enim, qui gladio alium agilando post eum cultellum
projecerit ad occidendum ipsum, quamvis favente forluna salva
vita manibus ejus evaserit, firmum tamen propositum et bonam
hubuit voluntatem, ex quibus cum totum, quod in se fuit, fece-
rit, in favorem pacis et justitiae censendus, eum pacem factis
merito violasse.
533. De pace, quantum ad emendam viola-
lionis, quantum ad expurgationem, quantum ad
familiam illorum, quibus pax indicitur, et quan-
tum ad alia. (H. 127. B. 56\ 1. C. 35\ D. 117». 2.
K. 201 •*. 3.) Jurati de Pisencz proposuerunt, quod, post-
quam duobus eorum concivibus similiter litigantibus per verba
consuela et debila, per judicem pax fuisset indicta unus ipso
rum servum commensalem alterius in campo graviler vulnerans
coram uno de juratis, de hoc sub his verbis est confessus :
In adversario meo vindictam sumpsi, quia ser-
vum ejus percussi et vulneravi. Interrogaverunt ergo
primo, ulrum talis vulnerando servum, cui pax indicta non
fuit, fregerit pacem, Etsecundo, quam poenam vel emendam
incurrerit. Et tertio, qualiter violalio pacis facta verbis sit
emendanda. Et ultimo, quomodo negans violationem pacis
se debeat expurgare. Quibus diffinitive responsum fuit ad
*^4H
priiuum. (jii<^^ ili^'-> M"' ^"iicviiiii allcrius vuliicravit , iiiaxiiric
ex verbis, qiiue curam jiirato protulil, scilicet in adversurio meo
viiKÜitain siiiu|).si, jii(iu-iiii(lus est pacein factis violasse. ünde
cum aliciii pax iiKÜiiliii ., non soltiin cum adversariu , imo
eliam cum faniilia , quae \)nuc suo vcscilnr, paccm .scrvarc
debi'l, t'l simililcr adversarius c converso. Debet eliam pacem
sibi indictam uuiisquisque suis couimensalibus iulimare. Si
enim pace domus indicta famuli unus alium pace duraiUe vul-
neraret, dominus famulorum eoruiidem, quia ex ejus mandato
lalem vulneralionem esset verisimilo processisse , censclur pa-
cem freg^issc. Ac tamen si famuli diciorum domiiiorum pace
pendente eis abseniibus nee praecipienlibus ad invicem se vul-
neraverint, pax non judicabitur violala. Ad secundum aulem
dictum fuit, quod praedictus servum alterius vulnerans, quia
pacem factis fregit, est decolandus. Et pro hoc est tarn
Yulnerato, quam judici satisfactum. Bona vero, quae dimiltit,
ejus heredibus relinquentur. Ad t ertiu m autem responsum fuit,
quod pro emenda violationis pacis facta per verba , sive sinl
verba comminaloria, sive turpia et inhonesta, dato eliam, quod
sint levia, dummodo ad audiendum sint opprobriosa , solvenda
sunt V talenla , de quibus duae partes cedent judici et terlia
civilati. Et coUigilur ista emenda ex juribus o rig in a li-
fo us, ubi pro maximo excessu verborum , sicut est blasphemia
vel falsum teslimonium, pro redemtione linguae ponunlur V ta-
lenta. Pro ultimo vero dictum est, quod homo negans viola-
tionem pacis, debet se cum honestis viris in cruce mettertius
expurgare.
534. De pace indicta et violatione ejus negata
sequitur: De pace, quantum ad fidejussores. (H. 127.
A. 48. ?. D. 35^. 8.) Postquam in Sahars, fidejussoribus
pro pace per judicem indicta partibus servanda datis, una par-
tium alleram parteni, qnae tamen, cum judex pacem servari
praecipit, non interfuit, occidens effugisset, sententiatum est, quod
sicut in homicidam, si personaliter compareret agi possit, sie
fidejussor esset secundum justitiam impetendus. Non solura
enim illi, quibus praesentibus existentibus pax mandatam ipsam,
ad invicem custodire mutuo debenl, imo etiam fide bona ser-
vabunt alterutrum eorum familiäres domeslicos et propinquos.
Capituluiti de poenis.
535. De poenis in genere, quantum ad earum
distinctionem, quantum ad personas delinquentes,
249
quantiim ad modos, quibus delinquitur, et quan-
tuin ad alia diversa, ex quibus sententiae sub-
scriptae ut plurimumsuntcollectae. (H. 127''. A. 48.
B. 56^ 2. D. ll7^ 3. K. 202 ^ 1.) Homines delinquunt aut p r o-
posito, aut casu, aut impetu. Proposito delinquunt latro-
nes, qui societatem habent cum aliis in via; impetu aulem
cum pro ebrietate ad manus, aut ad ferrum veniunl ; casu vero,
cum in venando telum in feram missum hominem interficil ;
Facta puniuntur ut furta et homicidia, aut dicta, ut convicia
et perfidae advocationes, aut scripta ut falsi et famosi libelli,
aut consilia fraudulenta ut conjurationes et latronum conscientia
et qui suadendo aliquos inducunt ad maleficia.
Et haec quatuor genera consideranda sunt Septem modis,
scilicet: causa, persona, loco, tempore, qualitate,
quantitate, eventu.
Causa, ut in verberibus , quae a magistro vel parente
illata et punita sunt, qiiia emendalionis, non injuriae gratia
videntur adhiberi. Punitur aulem , cum quis per iram ab
extraneo pulsalus est.
Persona dupliciter speclatur: ejus, qui feeit et ejus,
qui passus est. Aliter enim punitur ex eisdem facinoribus
servus quam über, et aliter, qui in dominum, parcntem ausus
est , quam qui in exlraneum ; consideratio aetatis eliam in ta-
libus est habenda.
Locus facit, ut idem vel furtum vel sacrileg-ium sit.
Tempus discernit furem diurnum a noclurno;
Qualitate cum factum atrocius vel levius est, ut furta
manifesla a non manifeslis discerni solent.
Quantitas discernit furem ab abig-eo ; nam qui unum
porcum subripuit, ut für coercebitur ; qui greg-em, ut abigeus.
Eventus spectatur, ut a clementissimo quoque facta,
licet lex non minus eum, qui occidendi hominis causa cum
telo fuerit occisus, quam qui occiderit, puniat. Et ideo apud
Graecos exilio voluntario forluili casus puniebantur. (Si
poena alicui irrogatur in heredem non transit, quia poena
constiluilur in emendationem hominum, quae mortuo eo , in
quem est constituta, desinil.)
Evenit, ut eadem scelera in quibusdam provinciis gravius
plectantur, ut in Africa messium incensores, in Mysia vitium
ubi metalla sunt adulteralorcs monetae. Saepe etiam evenit, ut
aliquorum supplicia exacerbenlur, quoties multis personis ad
malum nimium intentibus exemplo opus sit. Praegnantio mulie-
ris roiidcMMiiiliH* pociM difVcrliir nsiiiic piiriiil. INcc. (jiicslio
«Ic i'ii liahtMlur, (|iuiiii(iiii iiriicj^iuiiis csl, cl sie prodcsl purlus
uli jiiili'(|UHni luisniliir. Ilciii iimlicr iibn omni poctiu sed
() o c n a in ii I i i« r i c o n j»; r ii ;i p ii n i u t ii r. IUsj)ici('ii(lnm est
judiranli, nc quid diiriiis aiil ruMiissiws consliliial , (puim ojmsa
dcposcil , (piia iicc scM'iitas, iicc rU'nu'iilia(! <»ralia allVclaiida
est, sed dehilo jndicio, proiil (juaelibel res [)()slulal, slalueii-
diiiii est. \'A plane in leviorihns cansis proniores ad levilalcin
jndiees esse, (lel)enl, el in <>ravi()ril)ns poenis severilaleni le«|:nni
enni qnodanj lem|)eranienlo l)eni','-nila(is snhseqni. Fnria do-
ineslica, si Icviora sunt, j)nl)lice judicanda rton sunt, nee ad-
inillenda est linjusniodi accnsatio, ul si servus a doniino et
liherlus a patrono , in cujus domo moratur, vel mercenarius
ab eo , cui operas suas locaverat, olTeratur queslioni. — Omnia
commissa in patronum , palronive filium , patrem, propinquum,
n\arituni, uxores, ceterasque necessitudines gravius judicanda
sunt, quam in extraneos; verumtamen capite puniendi sunt, aut
si dignitalis respectu oportuerit deportandi. — Poenae sunt,
quae aut vitam adimant, aut servitutem injugant, aut civitatem
aul'erant, aut exilium aut coercitionem corporis contineanl;
veluti i'uslium vcrberatio , flagellorum castigatio , vinculorum
admolio , aut damnum cum infamia , aut dignilatis alicujus de-
positio, aut alicujus actus prohibitio. Sed vita adimitur, sicut
si daninalur aliquis ad poenam gladii, et talis gladio puniri
debet, non secari, vel telo, vel fustibus, vel laqueo vel aliquo
alio modo. Unde nee liberam mortis faculiatem concedendi
jus praesides habent, et multo magis nee veneno necandi,
nee ea quidem poena damnari aliquem oportet, ut verberibus
necelur vel virgis interimatur vel tormentis , quamvis multi,
dum torquentur, deficere solent. Praesides solent aliquos
damnare, ut in vinculis perpeluis eontineanlur, sed eos faeere
non oportet; nam hujusmodi poenae interdietae sunt. Carcer
enim ad continendos bomines, non ad puniendos haben" debet.
Capitalium quoque poenarum fere isti gradus sunt, et
summum supplicium esse videtur ad fuream damnatio; item vivi
crematio , quae quamquam summi supplieii appellatione merito
contineatur, tamen eo, quod postea id genus poenae adinven-
tum est, posterius primo visa est ; item capitis amputatio, deinde
proxima morti poena metalli coercitio id est scrvitus , postea in
insulam deportatio , quae inducit amissionem civitatis. Ceterae
poenae ad existimaliouem licet non ad capitis periculum pertinent,
veluti relegatio ad lempus vel in perpetuum in insulam, vel
^5(
cum in opus publicum quis datur ad tempus, vel cum fustium
iclui subjicitur et haec iufamanl. Sed non omnes fustibus cedi
solent, sed hü solum, qui liberi sunt et quidani magis tenues
homines; honestiores vero fustibus non ceduntur, servi vero
flagellis afficiunlur. Sunt enim poenae rotatio, per plateas
lapsatio , cum fustibus perforatio , et vivorum tumulalio , et
in aquis submersio. Judex adulterii ante oculos habere debet
et inquirere, an maritus pudice vivens mulieri suae bonos mores
colendi auctor fuerit, Iniquum enim videtur esse, ut pudicitiam
ab uxore vir exigat, quam ipse non exhibebat committendo,
scilicet lenocinium, quae res etiam virum damnare potest, nisi rem
ob compensalionem mutui criminis in utrosque velint communi-
care. Item in illa uxore potest maritus adulterium accusare,
quae prius etiam fuit meretrix: quamvis si vidua vel vulgaris
esset impune in eam stuprum committeretur. Qui publica m
pecu niam delatam in usum aliquem refinuit nee in eundem usum
consumserit, interdictione ignis et aquae punitur, hoc est,
deportatur, et ita bona amittit. Et similiter punitur ille, apud
quem ex locatione, emtione vel alia ratione pecunia publica
resedit. Qui dolo nialo consilio vel opera procurant, ut armati
homines cum telis et lapidibus in urbe conveniant, qui seditio-
nes et tumultus excitant contra rectores civitatis, crimine
majestatis tenentur. Similiter qui pecuniam pubÜcam aut
sacram furantur, crimine sacrilegii tenentur, et sunt proxima
adinvicem ista crimina sacrilegii et majestatis, et poenam
eorum debet judex, pro qualitate personae rei, quoque conditione
et temporis et aetatis et sexus vel severius vel clementius
statuere: et scio multos ad beslias damnasse sacrilegos, non
multos etimn vivos extitisse \ alios vero in furcam suspendisse,
sed moderanda ea poena est usque ad bestialitatem eorum, qui
manu facta templa elfregerunt. Qui hominem occidit, si non
occidendi animo hoc commissi* , absolvi posse, et qui ho-
minem non occidit, sed vulneravit ut occideretur, pro homi-
cida damnari posse lex dicit. Non enim casu sed magis ex
voluntate homicidium est pensandum. Item qui stuprum sibi vel
suis per vim inferentem occidit, dimittendus est. Filium inaudi-
tum et pro commisso non accusatum pater occidere non
potest, sed accusare debet eum apud judicem competentcm.
Qui venenum necandi hominis causa fecerit, vendiderit vel ha-
buerit, vel qui publice mala medicamenta vendiderit, poenam
mortis meretur.
Item qui novum vecligal instituerint ex senatus consulto
in <|iiii(ini|)tMin (l;)inti:uiliir, vi jti(liciiiin lulü siinililer »dverstis
eormu lieredoin cMTccUir.
Si mulicr viseeribiis suis vini inttilit, ut uborlivurn fuc-ial,
cxtilnhit.
1 1 e m si fiirom nocliirnuiu qnis occidcTit, ila iiiipiinis eril,
si inirtcrt' t'i sine pcriiiilo suo iioii ()()liiit.
Item in riuilt'liciis voluiitsis sperlntiir, nnii exitiis.
Item nihil iriterest, occidiil (|iiis, (in caustini mortis
priK'bcat. — (juod ab aliquo poenae nomine exaclnm e»t, id
eidcm rcslitucre nemo cogilur. Si mulier iilium vel iiliani
occiderit, poena parrieidii moriatur.
536. De poena occisionis prolis; (licet poena,
quam praesens continet sententia, opere non
fuerit complcla, tarnen juratiad perpetuam fulu-
rorummemoriam ipsam scribiel notarijusserunt*).
(If. 129^ D. 119". 1.) Cum in Antiqua Brunn a mulier
infanlem, quem genuerat, in Swarczavia submersisset et
eadem causa, qualiter dicta mulier esset punienda, quia statim
post necem infanlis submersus cum malre, quasi in actu sub-
mersionis rapta fuit invenlus, ad consiliuni civitatis esset de-
voluta, jurali praesenlis et anni praeterili numero viginliqualuor
de dicta poena diversimode sunt locuti. Dicebant enim quidam,
cum quibus concordabant jurali ad Judicium Antiquae ßrun-
nae spectantes: quod ipsa mulier non esset aliqualiter punienda
ex CO, quod, cum infantem genuisset et proprium jus in eum
habuisset, ipsum perimere potuit et necare ; quilibet enim in
re sua, quod ei placet, facere polest. Alii autem dicebant:
quod judicio spirituali esset punienda, quia sicut conlraclio et
solutio malrimonii, sie et prolis peremtio ad forum ecclesias-
ticum speclaret. Unde mulier confitendo reatum suum a con-
fessore auctoritatem habente poenilentiam deberet consequi sa-
lularem. Ultimi vero dicebant, quod talis mulier diabolica pro
delicto tarn maximo ac gravissimo, plus quam simplex homicida,
poena esset asperrima crucianda, et sicut ipsa mortem pueri sui
raram et insolilam ex maliliosa induslria procurasset, sie ex
parte judicii rara et inconsueta poena esset excogitanda, quod
plusquam mortificalrix punirelur: cum illud, quod concepit et
peperit, et quod partem ejus substantiae qnodammodo in se
habuit, perimere praesumsisset. Dictis igilur tribus viis,
ut praemissum est proposilis omnes simul jurati in hoc con-
') Dieser richtige Beisatz fehlt in K. und C.
253
senserunt, quod vi den dum esset, ante absolutionem
vel condemnationeni mulieris, utrum tempore
submersionis et ante et post ratione privata, vel
rationis compos fuisset, vel adhuc esset. Et si
judicio phisicorum et sapientum, qui hoc investigare sciunt,
inventa fuerit ejus vesania vel menlis alienatio, tunc indebite puni-
relur; dicunt enim leges: Si sciens et prudens deliquit, pu-
nitur, secus autem, si imprudens et nesciens. Item lex dicit
furiosi nulla est voluntas, unde habetur pro absente. Sed omne
deliclum est voluntarium ; et si non est voluntarium, non pu-
nitur. Item alia lex dicit, quicquid calore iracundiae vel
fit vel dicitur, non prius ratum est, quam si ex perseverantia
apparuerit, indicium animi fuisse. Et quod dicitur de calore
iracundiae, hoc idem intelligatur de calore in furore. Item
lex dicit, infans vel furiosus , si hominem occidit, lege Cor-
nelia non tenetur; cum alterum innocentia consilii tueatur,
alterum facti infilicitas excuset. Si autem sanae mentis fuerit,
tunc erit puniendus gravius, quam simplex homicida. Quia
dicunt leges: Omnia commissa in palronum, palronive
filium , patrem , propinquum , maritum , uxorem , cfeterasque
necessiludines, gravius judicanda sunt, quam in extran^os.
Nota tarnen, quod poena dictae mulieris etiam in legibus sub
his verbis est specialiter expressa: „Si superiores vel inferio-
res, vel coUaterales, ut fratres , sobrini, patrueles et proximio-
res eis, item uxor, nurus, gener, vitricus, praevignus, socer
et etiam patruus parentis aut filii, affinitatis ejus aliquem ausus
fuerit necare, aut ille, cujus dolo malo id factum est, vel con-
scius criminis extitit, licet extraneus sit, poena parricidii puni-
tur, et neque gladio neque ignibus, neque uUa alia poena
solenni subjiciatur, sed ad effusionem sanguinis verberalur,
coreo cocto insitus cum cane et gallo galinaceo, et vipera et
simia et inter ferales angustias comprehensus , secundum quod
regionis qualilas tulerit, vel in vicinum mare vel in amnem
projiciatur, ut omnium elementorum usu vivus carere incipiat,
et ei coelum superstiti terra mortuo auferatur. Et si quis
autem alias cognatione vel affinitate conjunctas personas neca-
verit, poenam homicidii sustinebit.
Et quid dixerunt primi jurati, quod mulier non esset
punienda, quia ejus fuerit puer, et qualibet de re sua facere
possit, quid ei placet, non est consulte dictum, quia nemo ex
suo delicto conditionem suam meliorem facere potuit. Unde
delinquentes constat deteriorare conditionem suam, quia patiun-
:^54
tnr pocMias i-orponirn cl rcnini. Illo clinm iiou tsl mclioris
(oiidilioiiis , (|iii donat illicilc , (|iiia doiiaiido dclinqiiil. (liid(;
Ol li'fjcs , licet conccdanl, uliqucm rebus suis propriis Uli,
tarnen iiüii concedunl al)uti.
Dictum cliain secuiidnin, scilicet quod inulier dche-
ret realum conlili'ri cl spiriliuililcr ahsolvi, jxx'iiilciilia sibi iii-
juncla, non est consonum juri civili. Cum lex poenam diclae
niiilii'ris cxpresse scrihat ul sn|)ra : non obstanle eliam , quod
nocalii) sohoiis sicul et nialrinioniiim, si ad ronim ecclesiaslicum
lauliim speclarent, adliuc poena necalioiiis esset letalis. Im-
perator enim, sicut in niullis Icj^üxis palet, intro-
nu'llit sc de sj)iritua!ibus propler lioc, ul excedentibiis in s|)iri-
lualibus poenas eliam imponal temporales. Dicta enim senlenlia
obtinet ideo, quod alibi scribilur in legibus. Si mulier ante
quadraoesinuim diem, postquam concipil aborsum, procuraverit,
est exiiio relcganda ^ postquam aulcm foelus animatus est, si
hoc fecerit, secundum legem Moysi punitur ut homicida. Et
si poena legalis praescripta fortassishis in par-
tibus non est usitata, recurras ad poenam statim
in scquenti sententia subscriptam.
537. De poena mulieris proprium puerum
judaeis ven dentis. (H. 131. D. 120. 1.) Nefanda
niulier assumla sibi socia cuidam antiquo judaeo Brun-
nensi Osel nomine infanlem, uteri sui crinibus et facie subruf-
fum , pro sex marcis grossorum venalem exposuit. Judaeus
vero, quasi gavisum fingens se et continuo tres marcas mulie-
ribus exbibens, cum superhabenda deliberatione emtionis infanlis
cum cpiscopo et suis senioribus terminum eis sicut die crastina
hora diluculi ad cellarium quoddam cum infante veniendi assi-
gnasset judicem suum cum duobus juratis occulte factum eis
exponens ad ideni cellarium invilavit. Qui postquam mulieres
venissent, et forum in eorum praesentia pro tribus cum di-
midia marcis infanlem jam judaeis Iradendo finaliter conslituisset,
ipsas capi mandantes casum in pleno consilio juratis proposue-
runt. Qui advertentes, quod in tam magno maleficio volunlas
merito reputatur pro facto, et quod, qui sibi et sui corporis
parti malus est, nulli bonus censendus est, et quod faciens et
consentiens pari poena plectendus est, ambas dictas mulieres
mortis dignas supplicio diffmiliva lala sententia condemnarunt.
Füll ergo mater infantis viva humata et secunda, quia praegnans
erat et gravida, exoculata.
i
öo5
538. De poena mulicris mortem marili procu-
rantis. (IL 131\D. 123^ 3.) Judex et jurati de Broda Un-
garicali scripsenint sie: Experti sumus, quod miilier de jussu
suo et facto et consilio , una cum auxilio ancillae suae, ma-
ritum proprium XXI vulneribus vulneratum mortificari in suo
cellario procuravit, nee aliquam praetendunt excusationem,
quam possint se salvare, vel suam innocentiam demonstrare.
Quaeritur ergo, qua poe*ia mori debeant pro crimine tarn
neftindo. Quibus responsum fuit , quod poena rotali pu-
niri debent. Si enim vir tarn grande scelus perpetrasset, primo
equo in caudam ligatus per vicos et plateas deberet trabi,
et tandem rotari. Quia vero in tractu tali pudenda detegun-
tur honestati sexus muliebris in hoc parcitur, et tantum poena
rotali punitur.
539. De poena ex proposito alium mutilantis.
(H. 131. D. 123''. 4.) In Pisencz juvenis quidam, cum
puellam sibi desponsari rogasset a patre puellae, responsum
accepit, quia pro nunc filiam suam desponsare non possit, ex
eo , quod lapsus in facultatibus nuptiarum insignia sibi procu-
rare non valeret, processu vero temporis, si prosperiores ha-
beret successus, libenter super eadem desponsatione cum suis
cogitari vellet amicis. Quo audito juvenis vesano vel magis
diabolico ductus spiritu , puellam de corea , manu violenta et
cum cultello nasum cum maxilia media abscindens eidem, ipsam
insuper per crines ad terram projiciens, tribus vulneribus,
quorum quodlibet palmae continet longitudinem , vulneravit.
Praedicta scabini et plures homines ad coream stanles viderunt
et in ipsum sunt more consueto districte de hoc interrogati,
tacta cruce coram judicio sunt conquesli , quia prius dixit
coram scabinis et aliis fidedignis hominibus . Ex quo tu me
ducere non vis, omnibus viris te faciam despectam ; et de hoc
similiter per testes est convictus. Quaesitum est ergo de poena
etc. Super quo rescriptum est in sententia diffinitiva. Cum
crescente delicto crescere debeat et poena, cum etiam plura
delicta secundum juris formam pluribus vindictis debeant judi-
cari , quod dictus malus homo , de quo Hobis scripsistis , se-
cundum maleficia , quae fecit mortificator merito reputatur , et
hoc non solum ex facto, quod perpetravil, sed ex animo
malignandi et mente ac intentione corrupta , quam habuit,
quin violenta et armata manu puellam invasit. Quicunque enim
ex proposito et animo deliberato alium invadit, licet etiam non
occidat, tarnen si solum vulneret, secundum malam ejus volun-
tnlem , (juain liabuit, iit mortincator punilur. Debet vr^ro
tliclus liomo , cauda eqiii alli^ari et per diversas plaleas tralii,
hiiuinde et interim voce praeconia debenl excessus sui piiMi-
rrari, postea veno super fossam ad lioc l'aclam debet poni , et
siiigula ejus meinbra cum rola conculi et landcm super rolarn
in alluni exlcudi , quod sie vidente populo inoriatur. Et quod
dictum est, in senlentia de morlificalione et mente corrupta
oblinet, quod secunduui leges in malefuiis polius voluntas et
efl'eclus inspicitur, quam delectus. El pro isla maleria recurre
supra ad titulos de emendis et infra ad lilulos de vulneribus
et tormeulis.
540. Poe n am corp oralem pro maleficiis illa-
l u m c 0 n s e q u i t u r a m i s s i o civitatis. (H. 131''. D.
49. 4. B. 47. C. 36». D. 124«. 1. K. 203^) Ab anliquo
consuetum est, quod quicumque pro maleflciis flagellalur, niem-
bris mutilatur, vel aliter secundum justiliam corpore vitiatür,
illi civitas est interdicta, nee de cetero est ejus sibi introitus
concedendus.
541. De poena illius, qui minis prociden-
tibus occulte homicidium facere machinantur.
(H. 13P. D 120^) Accidit (bic in Brunna) quod quidam
babens concubinam alteri bono homini pro eo tanlum, quod
eandem concubinam longe anlequam usurpasset, sibi ea carna-
liter et solutus cognoverat, latens odium inimiciliasque letliales
occulto pectore gessit. Et tandem in via, qua ecclesiam fre-
quenlari consueverat, ipsum animo necandi armis prohibilis,
scilicet cultello longo, misericors diclo, bina vice invasit, ita,
quod vir per visitantes domum dei hoc idem facere impedilus
fuit et postea ilerum mullis comminationibus periculum vitae
poscentibus promissis in alio loco , in quo latebat, item male-
ficus occidendi animo in ipsum prorumpens et nisi dictum cul-
tellum cilius sua defensione avertisset , vita ipsum exuisset.
Cumque idem invasor per famulos judicis in fuga prensus cap-
livitati traderetur, ipse audientibus juratis nullam aliam pro se
allegans causam , nisi illam, quae de concubina superius lacta
est , de proscriplis nequiciis ac minis publice recognovit.
Quaesitum ergo fuit, qua poena talis insidiator
deberet puniri. Super quo casu jurati occultas inimicitias,
quas ad effectum idem deducere non potuit, non ex vehemenlia
vel ex furore mentis, sed ex malo proposilo praecessisse pon-
derantcs sentenliaverant , quod diclo insidiatori , ut de cetero
invasus ab ipso remaneat, tolus et illaesus ejus oculi essent
•4o7
eruendi. Et sorliMir vim isla sententia ex eo , quia ignota
inimicitia vix vel nunquam caveri polest, cognita autem bene
caveri potest.
542. De poena falsarii literarum. (H. 132. D.
120''.)Cives de Broda Uiigaricali scripserunt sie: Coiiligit,
quod quaedam matroiia post obitum mariti sui per suos pueros pro
rebus et heredilate impugnata in nostra constituta praesentia
nobis suum defectum proposuit, cum querela affirmans propter
consolationes cujusdam civis, quod vellet suam justiliam
per sigillum civitatis et literam demoüstrare, quam
ob hoc factum induciavimus, quae minime suam juslitiam osten-
dere potuit, ut promisit.
Inier cefera conligit, quod ex ediclo illustris priiicipis
Marchionis seplem civilates debebant obligari. Nos autem ma-
turo consilio duos de nostris civibus cum sigillo civitatis mem-
branae appenso Pragam traiismisimus, quod secundum volun-
tatem et desiderium domini noslri praedicti debcret ingrossari.
Nimia autem dilalione facta propter expensarum difiicullatem
cives de praedictis civitatibus unum de duobos remiserunt et
similiter unus de nostris revenit, qui se justum in omnibus ne-
gotiis sibi commissis et fidelem demonstravit. Alter autem
remanens membranam cum sigillo servavit, scriptorem conve-
niens aliunde falsam literam sibi fieri et scribi fecit nostrae
civitatis sub sigillo. Tandem talis civis reveniens ad praedictam
matronam talia verba movit, quod indubitanter scire deberet,
quia sicut promisit literam fieri sibi , hanc in promptu jam
haberet. Paupercula vero confidens de suis verbis sperabat,
se posse suam justiliam lucide probare, quae nee potuit, nee
adhuc lilerae copia nobis dalur.
Petimus ergo quibus emendis talis civis per judicem
sil occupandus, vel quaii judicio, cum talem mulierem ad talia
scandala duxerit, a nobis cum jam sit profugus , debeat judi-
cari. Similiter de domina , quae voluit salvari per literas,
et non potuit, quibus emendis per judicem vel per nos debeat
occupari. Quibus responsum fuit sie, quod malrona,
quae literas , per quas suam justiliam se velle demonstrare
obligaverat, non exhibuit in causa, quam pueri sui sibi move-
ranl , succubuit ipso jure. Vester vero concivis, qui membra-
nam sigillo vestrae civitatis sigillatam alio Icnore, quam ipsi
scribi feceralis , ut dicilis falsificavit, si pro excessu tam gravi
caplus et conviclus fuissel, incendio tradi sine gratia debuis-
set, quia vero profugus factus est, ut vestrae dicunt lilerae,
17
258
|)i'(» \ili«» (am (Ictcsliindo, (|iiciiiliiiM ixl iicrsoiiiitii siinni pcriuliiu
(laiiiiiiiiKliis osl |)r()S( ri|)li(>ne; dv. rcitiis vcro suis, (|iius r(-li(|iiit,
Iciiia pars judici , lorlia lil)eris cl lixori, cl lerliu uclori,
cujus vitctn in hoc l'aclo ^vvi[ cl liahcl, civilas sccunduiii
juris loiinarn ccilcrc dchcl. Kl rcducilur liacc scnlculia ad
tiluluni juriuui ()i*i<;inaliuni suhscriploruin de proscriplionc. Kl
quaiido exccdeiis lanluiu puiiialur in honis, vel in persona
lanluin, vci in ulrocpie, quaere in line scnlcnliae stalini sub-
scriplae.
543. De poena Falsarii dcnariorum et mo-
nelae. (11.132''. D. 121''. 1.) Civcs de H a d i scIi scripserunt
sie: Quidam nobis concivis , cum suis mercibus ivil ü n {La-
riam, ubi cum falsis denariis Tuit caplus, a (pia caplivilale
cum pecunia se absohil. Judex vero nosler flilt liabere jus
ad bona sua in Kadisch. 0"«'^sivit i^ilur praefalus olim
nosler concivis per lileias, (pias de Ungaria nobis scri|)sil :
ex quo corpus suum a judice, sub quo excessit, semel redemit,
utrum secundario a judice de Radis ch, sub quo non excessit,
redimere debeat ipso jure. Super quo sententiatum fuit.
Cum pro excessu lam gravi, sicut est falsitas denariorum, pro
qua non uni loco, sed quodammodo pluribus damnum infertur,
homo in persona et rebus sit damiiandus, non obstante , quod
talis in Ungaria vilam suam salvavit, pecunia adhuc bona,
quae reliquit in Radisch, confiscanda sunt per istum modum,
quod tertia pars cedit judici et terlia pars civitati in Radisch,
in qua domicilium habuit; et quia judex vicem actoris supplet,
in hoc casu tertia remanebit uxori et liberis. Unde con-
siderandum est, quod judex, quandoque habet jurisdictio-
nem ad res tanlum , sicut cum pax per ipsum indicta violatur
verbis; quandoque autem ad personam tanlum , sicut cum
eadem pax violalur faclis, quandoque aulem ad utrumque, sicut
in nota falsariae in crimine laesae majestatis , vel in alio con-
simili reatu.
544. üe poena subtrahentis sacramentum
eucharistiae. (H. 133^ D. 121*'. 1.) Duo scolares
sacramentum allaris, videlicet quatuor hoslias consecralas in
Modricz de parochia furtive in capsa seu pixide deaurata,
receperunt. Et cum dictum sacramentum judaeis Brun-
nensibus ad vendendum portassent, judaei perterriti misso
secrete pro suo judice eosdem capi procurarunt. Quaerifur
ergo, qua poena sint percellendi pro scelere lam immenso. E t
respondetur in sententia diffinitiva, quod in hoc
^59
casu voluntas venditionis gravior est juclicanda , quam actus
furti. Unde dicti malefici polius tamquam heretici in favorem
fidei igni sunt tradendi , quam sicut fures poena patibuli tor-
mentandi.
545. De poena sacrilegii. (H. 133^ D. 121''. 2.)
Sententiatum est civibus in Wissaw, quod licet fures in-
differenter suspendio tradantur, quicumque tamen sacrilegium
commiserit et ornamenta ecclesiastica subtraxerit, rotali poena
debet mori.
546. De poena falsorum taxillorum (ibidem). Sen-
tentiatum est juratis de Huleyn, quod quicunque trium virorum
vel unius scabini testimonio convictus fuerit, quod falsos tasse-
res ad ludum concesserit vel cum eis luserit, pollice muliielur.
547. Depoena traditoris filii. (ibidem) Ad petitionem
juratorum de Geyaw sententiatum est, quod quicunque alteri
fiiium vel filiam parvulam educendo jjeduxerit et ad venden-
dum tradidit , rotali sententiae subjacebit.
548. De poena falsificationis claves. (H.133''. D.
122". 1.) Civibus de Wissaw sententiatum est, si aliquis faber,
filio, filiae, vel alicui de familia alicujus, vel alteri cuique fal-
sas claves fecerit , et mettertius de hoc convictus fuerit , ma-
num perdat^ potest tamen, si excusare se voluerit , in cruce
mettertius se purgare.
549. De poena furti, apud aliquem inventi.
(H. 133*^. D. 122^ 2.) Ad extirpandum de bonorum medio
fautores , receptores et conservatores maleficorum , qui cum
eisdem pari puniendi sunt poena , pro sententia diffinitiva
sententiatum est a consulibus civitatis ab antiquo: quod
apud quemcumque equus, vacca, porcus, vestimenta vel aliae res
in civitate amissae seu subtractae , inventae fuerint , si tafis
mettertius probaverit, se in foro res hujusmodi emisse, vitam
suam salvabit. Si autem in testimonio defecerit, suspendio
peribit.
550. De poena furtive mactantis pecora.
(H. 133^ D. l'^2^ 3.) Sententiatum est etiam ab antiquo.
Si aliquis accusatus fuerit, quod vaccam , bovem , porcum,
ovem vel aliud pecus furtive mactaverit, si talis respondendo
confessus fuerit, quod datorem suum monstrabit et statuet, ab-
solvetur. Si vero negaverit manu, tertia se expurgabit , et si
in juramento ceciderit, valorem pecoris mactati actori solvet.
551. De poena deficientis in testimonio
furti. (H. 133^ D. 122". 4.) Judex et jurali de Hu lein
1 7 '■'
S( ripscnint sie: (^)iii(liiiii itdslci' coiiciNis Micciini., (|iiani in toro
niicrnU nllrri vcndidil , ii|)ii(l i|ii(in poslca vuciii siihlrachi fuil
iincsUilii : ii (|iiii luni i|)snii) , siiiit sc prohaluruin ()liliu:H\(;rHt
rorjun judicio , (lishriirnrc dchiiil arrcsliiliono , Icsliinoiiiiim
liahi-ri' 1)011 poliiil. {) II ii (' I i IM II s vvo;u (|uoiiiod() pro lo dcbcl
puniri, qui niiiiloiuiniis i{)siiiii esse lideieiii lioiniiieni prolcHta-
nuir. (jiiil)us r('8|)oiisuiii t'iiil »ic. Qiiiu coricivem vestrum^
(|iii pro dishriantioiK; vaccdc lestirnoniiini hahci-c; non pottiit.
lidcU'iH (SSO lioinincin proIcsUiiiuiii, sciitcntiainiis diriiiiilivc, <piod
vacca nrrestatori assignala cl ptciiiiia, pro qua vaccum vcndi-
deral einlori, reslilulu jiidiii tanliiiii in l>X\ll parvis dciiariis,
qiii sex grosses praocnses taciuiil, obligaliir pro enieiida. ünde
qiKiinvis staliilum sit, qiiud ^ si aliqnis pro inciisalione t'iirti in
probalione delecerit, sus|)endio perihit; tarnen judices et jurati, sicut
li gislalores ef inlerpretalorcs debent circa boc non solum laclum
et exccssum, sed tliani^irciimslantias, quae ciimdem excessnm
quandoque ag-gravant, el quandoque alleviant, et etiam perso-
nani , quandoque exccdenlem , quae quandoque est fideh's et
bonae laniae , sicul in proposilo, quandoque vero infumis et
siispecla considerare, et secunduni boc in judicando intenlio-
nem suam dirigere. Casnabler enim ipse judex vel unus jura-
toriim vaccani in foro publice posset eniere, pro qua tarnen,
si jioslea impeleretur, nee testimonium babere, nee venditorem
staluere posset, et conslat, quod pro eo suspendio tradi non
deberet. Unde etiam emendae talium casualium excessiium, qui
modis quasi infinitis conlingnnt, in juribus originalibus
delcruiinalae non scribunlur; sed per juralos, apud quos
sunt arl)ilrarie inspectis circunistanliis, et pcrsonis nunc gra-
vari nunc alleviari possunt , pro iit conscientia eorum luerint
inslructi.
552. De poena vallationis arbitrii, cui cedal.
(H. 134. D. 122''. 1.) luislici de quadam vüla sunt instructi,
quod poena, qua vallalur aliquod arbilriuni, cum solvi per vio-
lalorem debet arbitrii , in tres partes est dividenda , quaruni
una cedit parti arbitriiim servanti , et secunda arbilris , et
lertia civilati in ejus usus convertenda , nisi fortassis per
arbitros de ejus solulione aliter fuerit ordinatunn.
553. De poena reatus capitalis in genere. (H.
134 ^. D. 122^^. 2.) Ouamvissinipliciteraccusatuspro bonnicidio,in-
vasione donms, stupro vel alioreatu consimili, cum duobus in cruce
se posset digitis expurgare, tarnen, si cadit in juraniento,
«>
(51
(lecolhihilur , vel poenaiii uliaiii lali excessui correspondenlein
secundmii juslili«in susliiiebit.
554. Depoena talioiiisetjudici seopponeulis.
(H. 13P.D. 122^ 3.) Cives de Gostel scripseriint sie: Tres
ignoli viri, cum ad nos venissent et cum verbis vituperii inlias-
sent, uniis eorum judicem accedens, pelivit alios duos capi, qiiia
essent terrae et hominibus nocivi, et equos in Mo r av i a subtruc-
tos deducerent Ungariam ad vendendum, de quo vellet eos
vincere testimonio fide digno. Quibus caplis cum judex peteret
ab eo cautionem ad convincendum eos, sicut sponte facturum
se dixerat, incepit negare , dicens , quod non promisit, se
velle probare aliquod malum in eos, nee etiam posset testibus
ostendere, quod alicujus criminis culpabiles essent; et cum
hoc evaginato gladio irruens in judicem multis plagis percus-
sit super eum , ita , quod tandem unum de civibus, qui judici
in auxilium currerat, graviter vubieravit. Finaliter vero supe-
ratus cum duobus praedictis sociis vinculis ferreis delinetur.
Quaerimus ergo et infra. Quibus rescriptum fuit duo-
bus primo captis, qui personam rei gesseraut, sie : Qum actore
non probante reus absolvilur, ideo j)rimi duo capti per ter-
tium accusati et per lesles non convicti sunt liberi demit-
tendi. Ultimo vero captus , qui locum actoris tenet, duplieiter
meruit capitalem, primo ex talione. Quicumque enim volun-
tarie dicit, se coram judice aliquem velle per testes vincere de
crimine , de quo non est confessus et in cujus actu non est
raptus, si in probatione succunibit, obligabitur ad talio-
nem. Secundo ex violentia et oppositione facta contra judi-
cem. Hesislens enim judici, resistit et juri. Unde talis exces-
sus tamipiam gravissimus est, capitis sententia puniendus.
555. De poena talionis, qualiter deficiens
in actione c r i m i n a 1 i a d e a m n o n t e n e t u r. (H. 1 34''. D»
123''.) Postquam in Praczaw XII jurati in tres personas cri-
minaliter egissent illique juratorum querimoniam jnstitialiter eva-
sissent et ergo judex quaesivisset, ad quam poenam jurati ex eo,
quod in accusatioue subcubuerunt, tenerentur: sententiatum fuit
difrinitive,quod ad nullam. Necessaria enim et vehemens praesum-
tio merito debet judicem movere, quod jurati non calumniose,
sed justitia moti egerunt, quare de poena talionis rationabililer
supportantur. Unde praesumtio in casu lali, quando de poena
talionis agitur, maxime locum habet.
55(). De poena hominis, qui juratos coram
judicio dicit mehdaces, in fidel es, injustos. (H.
ISd**. I). 123". ?.| üiiidiiiii in 11 II lein judicio acluato , ciii
judex cl \ll jiiiiili aiiti(|iii praesideliaiit, ciiin (|iiae(iatn sentenliu
contra nun lala essel, pronipit conltiniacilcr in iiaec veriia :
.Inrali vcro inenliaiini, sicnl inlideles liomines et injusti. Super
quo dirTinituni luit, (piod illc, (jiii jiiralos incMidaces et inüdeles
jioniini's et injiistos dixil, cum iiiupia debct stutuae curam
populü in furo per clavuni lerreum uIVi«»:!, et cultellus in ma-
nuMi sibi d-ari , ita , quod taindiu statuae stet afTixus , donec
per abscisionem linquae se ipsum rediuiat et a!)S()lvat.
557. De p o e n a s e r v a n t i s et c o 1 1 i «i^ e n l i s p r o -
scriptum. (H. 135. D. 123". 3.) 0"i proscriptum ratione
furli, spolii vel lurpis facti in domo sua scienler et voluntarie
cibaverit vel collegerit, poenae capitis subjacebit. Qui vero
proscriptum ralione liomicidii, et bonesli facti servaverit et
hospitaverit , de iulroitu domus X, et de exilu similiter X talenta
solvel , ut in juribus orig-inalibus scribilur sub rubrica : de
proscriptis vulnerum circa linem.
558. De poena matrimonii contrahendi. (H.
135. D. 123''. l.) Malrimonium de futuro coiUrahcndum non
est poena bursali de jure vallandum ; tarnen si lioc de facto
coulingat, discussio talis poenae tamquam accessorium matri-
monii ad jus canonicum dinoscitur pertinere.
559. De poena, quae vulga riter d icit u r „\v ider-
red." (H. 135. D. 123''. 2.) Ad poenam, quae vaiialur promissum
inter duas partes factum, judex nisi nominatim sibi deputclur,
nihil habebit, sed tantum illi parli solvitur, cui promissum fuerit
violalum. Secus autem est in poena arbitrii, ut supra invenitur.
Capituluiii de pig^noribiis«
560. De pignoribus in genere. (H. 135. D. 124^.
Perseculione pignoris ommissa, debitores actione personali con-
venire, creditor urgeri non potest. Quod in summa debiti com-
putabitur ad idcm etiam id, quod propter possessiones pignori
datas, ad coilalionem viarum muniendarum, vel quod aliud ob-
sequium praestilisset, creditorem constiterit.
561. In quibus casibus pignus tacite contra-
hitur. (H. 135. D. 124"^.) Res et bona ad locum tbelonei de-
ducta sunt theloneatori pro solutione tributi in pigiiore tacite
obligata. Item quicumque cum fisco contrahit, seu olFicia suo-
rum superiorum convenit, illius bona certum est in pignore
obligari, quamvis haec specialiler non exprimatur.
^63
Item qui praedia, agros, vineas vel res consimiles dat pi-
gnori, fruclus rerum talium obligari tacite reputantur.
563. De pi^noribus rerum futurarum. (H. 135.
B. 57''. 1. D. 124''. 1.) Cum justum sit, voluntates contra-
hentum magis, quam verborum conceptionem inspicere, quicum-
que res aliquas alteri obligat in pignore, non solum, quas
habet in praesenti, sed etiam, quas habet in futuro , quamvis
nominatim non exprimat, dinoscitur obligasse.
563. De pignoribus obtinendis. (H. 135. A. 49.
3. B. 57 \ 1. C. 36. 5. D. 124''. 2. K. 203''. 4.) Qui
pignus secundo loco accepit, ita jus suum confirmare potest,
si priori debitori pecuniam solverit, aut cum obtulisset isque
accipere noluisset, eam obsignavit et deposuit , nee in usus
suos convertit.
564. De pignoribus 1 ectis ter ni o rum et ves-
tium. (H. 135. A. 49. 4. B. 57 \ 3. C. 36 ^ 6. D„ 124''.
3. K. 203''. 5.) Bona et antiquitus approi)ata consuetudo
causa publicae honestatis introducla habet, quod lectisternia et
vestes ad necessitatem unius hominis, si est solitarius, vel viri
et mulieris, si sunt in matrimonio pertinentia, non recipiuntur
in pignore ratione debitorum judicialiter obtentorum. Tarnen, si
creditor aeque miser est et pauper cum debitore vel indigen-
tior eo, tunc super in pignoratione praedicta cum moderamine
facienda, jurati diligenter cogitabunt.
565. Habens pignus debitum suum super ipso
obtinere potest. (H. 135. A. 49. 5. B. 57''. 3. C, 36^
7. D. 124''. 4. K. 204 ^ 1.) Sentenliatum est, quod posses-
sor pignoris potest melius in cruce jurando super pignore de-
bitum suum obtinere, quam pignus sibi possit per partem con-
trariam deoertari.
566. De pignoribus hospitibus obligatis. (H.
135. B. 57\ 4. C. 36*. 7. D. 124''. 5. K. 204«. 2.) Hos-
pes dicitur is, qui non est terrigenä, vel etiam , qui est sub
domino alterius principis ; et si talis obtinet pecuniam super
civem, et judex providet sibi de pignore, illud non ducet extra
civitatem, sed in judicio civitatis vendet, nee obligabit sub
usura, nisi de licentia civis.
567. De pignoribus ratione temporis. (H. 135**.
A. 49. 7. B. 57''. 5. C. 36 ^ 9. D. 124''. 6. K. 204^ 3.)
Sententiatum est, quicumque heereditatem vel pignus aliquod
sibi probaverit, prius esse obligatum, ille prius suum debitum
•^«4
percipicl pignore de exicin ; dicil t'iiim ri'giilu juris : Qui prior
est Irmpori", |»()li()r csl jure.
r>().S. I) (' p i «r n () r i I) u s v v c I e s ia s l i c i s. (H. 1 ;{')''. 15. 57 ''.
C. 'M'y. l). I21''. 7. K. 205". 4.) Slululuiu est ob uuli(pio,
(juod nullus iiislilor, uicriitUtr, ({luix), vel tilius arlilex oriiii-
nu'ul« ecciesiiislica pro pi^iiorc, uisi sul) cerlo (cslinioiiio re-
lipiut. ('(»nlrariuui vero ItKiciis, (iinluiu solvcl pro emenda,
quituUuu res valuerif, (juae sihi lucril oblij^nla.
5G9. Q u 0 d 0 I i q u a sunt |) i j,»^ ii o r a, (| u a e n o n o p o r-
let corani t r il) us j u d i c iis p u I) I i ca r i. (II. 1 30. A, 49. 9.
B. 57^ 7. C. 36". lt. D. 124^ 8. K. 204». 5.) Licet pi^rnus
pro l'ertoue el supra per judieem aelori dalum coram Irihus
judiciis (lel)eat publicari , tarnen juralis de C r u u> 1 a w seuleii-
lialum est, (piod si piguus tale fueril, res, quae ahsque damno
ac sui ipsius deslruelione , per teinj)us Iriuui judicioruni, sci-
ücet VI seplimanas servari non possunl, eujusmodi sunt ear-
nes aesluali tempore maclatae, seu panis eodein» tempore re-
cenler pistalus, vel vinum ad suinmam uiaturitalcm pervenlum,
vel aliqtiid Tstis eonsimile, illud pignus per aclorem eodem die,
quo sibi per judieem assignalum fuerit, vendi seu aliler in de-
narios converli poterit ipso jure. Majus enim luerum bujus-
modi subita vendilio, quam ejus longa prolraclio domino pi-
gnoris generubit.
570. De p i g n 0 r i b u s et d a m n i s e o r u m nomine
solvendis et fructibus pe r ci pi en d i s, (H. 136. A 49.
10. B. bS\ I.e. 36M D. 125^ 1. K. 204«. 6.) Qu^mvis de-
bitor promisit, eredilori debilum certo termino solvere sub
poena damni , tarnen, si solulione neglecta agrnm sibi obligat,
cujus segeles melit, vel vineam , cujus vinum colligil, quamdiu
creditor tale pignus , vel aliud, cujus fructus percepit , tenet,
non polest de jure debilori damnum compulare, nee ipsum ad
damnorum compellere recompensam.
571. De pignoribus per priores vel posterio-
res er e dito res ob t i n en di s. (H. 136. D. 125^ 2.) Qui-
dam in Hainrichs oblinuit coram judicio in debilerem suum
VII florenos. Et cum judex ab eo quaereret . si sciret aliquas
rt s debiloris, in quibus sibi de pignore providerel, respondel :
quia in braxatorio sciret cerevisiam coctam et dolus infusam
et etiam braseum, de quo cerevisia braxanda esset. Et cum
aller civis de Hainricbs baec audiret verba , dixit judici,
quia illa cerevisia et braseum essent sua pignora, adjiciens,
»quod promptam pecuniam, pro qua et primum braseum in ce-
^(]5
revisiam jam conversum et secundurn adhuc crudum empta sunt,
corain juratis debitori muluaverit isto modo , quod de propina
cerevisiae de suo debito ante creditores alios pagaretur. Qnae-
ritur ergo, quid juris sit in hoc casu. Super quo dift'initum
fuit. Si jurati pro secundo, quod de sua pecunia coinj)arala
sunt brasea testantur, ipse suuni debitum prius quam alter de
vendilione cerevisiae consequitur.
Residuum autem, si quid fuerit, ad creditorem alium per-
tinebit.
Unde nota: Licet ex consuetudine servetur, quod quid-
que creditor in potestale debitoris invenerit, hoc sibi, si petit,
pro pignore per judicem assignandum ; tamen hoc in rebus,
quae non omni tempore sine damno de loco ad locum trans-
ferri possunt, stricte servari non oportet, üebent ergo cauti
creditores esse, quod pignora eis traditn apud se et in eorum
retineant clausura , alioquin si pignoribus eisdem debitoribus
iterum assignatis sub quacumque etiam specificatione, dummodo
aliorum creditorum consensus non adveniat, hoc contingat. Alii
creditores si petunt eadem pignora in potestate debitorum in-
venta, recipient ipsis auctoritate judicis assignata ; nam credi-
tores, qui pignora capta iterum debitoribus non facta solutione
committunt, in fraudem aliorum creditorum hoc facere videnlur,
quare fraus non debet eis, quantum ad hoc aliqualiter sufFragari»
572. Depignoribus regulae sequuntur gene-
rales. (H. 136. A. 49. 12. B. bS\ 3. C. 36^ 3. D. 125^ 1. K.
204''. 2.) Locis diversis ex regulis subscriptis frequenter plu-
res senlenliae sunt datae. Eos, qui accipiunt pignora, dum in
rem habeant actionem , privilegiis Omnibus, quae personalibus
aclionibus competunt, praeferri constitit.
Item si generaliter bona, sicut obligata et postea res
aliae specialiter pignori dantur, quando ex generali obligatione
potior habetur creditor, qui ante contraxerit, si ab illo priore
comparasti non oportet, ab eo , qui postea credidit, inquietari.
Item si publica res prior contraxit, fundusque est ei obli-
gatus, tibi secundo credilori offerendi pecuniam potestas est, ut
succedas etiam in jus reipublicae.
Item in causa judicati pignora ex auctoritate praesidis
capta potius distrahi, quam jure dominii possidere consueverunt,
Si autem pro calidilate condemnati emtor invenire non potest,
tunc auctoritate principis dominium adjici solet.
Item res pignoris hypotecae vel jure creditoribus obno-
xias circa consensum eorum debitores alienantes praecedentem
iion (fissolvcnml olilitrnlioncrii ; nnin ohliirniio pig^iioris coiisensu
Ol lonlraliilur el dissüKiliir.
Hein fuiidum pij^nori ()l)li{':aliiin si drbilor ex f'riiclihus
dchilmn proseculus est, cum ipso jnre pifrmis obligulioiie li-
beralum sie dislraliere minirne polest.
Item Iiypoletis vel pi},ni()ril)us a credilore venundatis in
id, quod deesi, udvcrsus reum vel lidejiissorcm, actio competit
crcditori.
Item (|iiaindiii iion est iiitegra |)eeiinia eredilori iiumerala,
eliam si. pro parle majori consecutiis sil, eam disiralieiidi rem
übligatam non ammillit t'aciiltatem.
Ilem si cessaiile solulione creditor, non rebictante lege
contraeUis ea, quae sibi pignori nexa erant, dislraxit, revocare
vendilionem iniquum est. Cum, si quid in ea re (Vaudulenter
feceril, non emlor a te, sed creditor conveniendus sit.
Item si priiisquam dislrahercUir pig-norala possessio, pe-
cuniam credilori oblulisli, eoqiie non acci])ienle, conteslatione
facta eam deposuisti bodieque in eadem causa permanebit pigno-
ris distractio , non valet, quod si prius, quam ofTerres, legem
vendilionis exercuit, quod jure subsislit revocare non debes.
Item unus ex multis debitoribus, qui pignora tradiderit
beredibus, quod ab eo personali actione peti potuisset, solvendo
res obligatas distrahendi creditori facullatem non ademit.
Ilem qui pro parte heres exlilit, nisi tolum debilum ex-
solvat, suam portionem ex pignoribus recipere non polest.
Capituluiti de privilegiis.
573. De privilegiis et instrumentis in genere.
(H. 137 A. 50. 1. ß. 58^ 1. C. 36\ 4. D. 125'». 2. 126«.
1. K. 205^. 1.) Per membranas et lileras non scriptas, ap-
pensa quamvis habeant sigiila, non probatur intenlum. Litera-
rum eliam scriplura non plus, nee aliud probat, nisi quod
cantat. Unde si debilum literis inscriplum in parte solvalur, et
residua pendente solulione vel lolo debilo soluto, literis non
restilulis vel suirocalis novum debilum contrahatür. Sic senten-
tiatum est in consilio civitatis.
574. De privilegiis, et vi vis testibus casus
mix tu s. (II. 137. D. 126'\ l.j Nico laus egit in M a r-
tinum, quod ex arbitrio proborum virorum inter ipsos ordi-
nal© qualuor marcas grossorum pro ea deberet in collecla ci-
vitatis expedire. Et cum Ma r t i n u s respondisset.^ quod super om-
2Ü7
nibus , qui inter eos ventilabantur, per arbitros ordinatum et
pronuntiatum fuisset, quod in XXIV marcis Nicolaus sibi te-
neretur, sicut literis et sigillis dictorum arbitrorutn ostendere
vellet, et quaesivisset, si dictae literae de hoc testarentur,
utrutn actio Nicolai non esset inanis. Nico laus replicavit,
quia nee literas, nee in eis contenta aliqualiter diff'ideretur, sed
insuper hoc probare vellet per dictos arbitros, quod in sua
expressit actione. Super quo difFinitum fuit, quod postquam N i-
colaus solvent Martin um, quae literis arbitrorum sibi sol-
venda demonstraverit, literae cassae sunt. Nee ulterius M a r t i n u s
per easdem literas Nicolai poterit querimonias declinare,
imo si Nico laus per ipsos arbitros, quibus licuit Ordinati-
onen! eorum scribere vel in memoria retinere, intentionem suam
probaverit, Martin us sibi, nisi fortioribus se defenderit proba-
tionibus, judicabitur pro convicto.
575. De privilegiis reg-alibus et superioribus
interpretandis. (H. 137^ A. 50. 2. B. ibid. C. 36\ 6.
D, 126\ 2. K. 205^ 2.) Cum cives de Gostel Johanni
de Pelwicz, qui Judicium in Gostel a reg-e tenuit jure
feodali in quarumdam emendis causarum de privilegiis rega-
libus suae civitatis confisi, respondere nollent, ipseque Johan-
nes ratione aliorum privilegiorum regalium jus ad easdem
emendas sibi competere diceret, et utraque pars cum eisdem
privilegiis, quibus suam confirmare nitebatur intentionem , ad
consilium venisset: jarati senatus visis et auditis privilegiis et
utriusque partis hinc inde allegationibus , responderunt et ad
eos tamquam ad inferiores privilegiorum regalium interpretatio
non spertaret ; cujus enim est concedere, ejus est et interpre-
tari. Unde dixerunt partibus , quod cum praedictis privilegiis
super quaestionibus, quae inter eas verterent , in discutiendis
esset ad dominum regem et sui consilii ad audientiam recur-
rendum.
576. Utrum privilegia vivis testibus praefe-
rantur an non. (H. 137''.) Cives de Radisch scripserunt
sie. Possessore cujusdam aquae et piscationis mortuo inter
duos nostros concives de eadem aqua orta est contentio per
hunc modum. Dicit enim unus, quod ex literis et privilegiis
velit ostendere ad dictam aquam jus sibi competere ab antiquo.
Alter autem dicit, quod ad eum perlineat, et hoc vellet testi-
bus demonstrare. Quaeritur ergo, cujus partis testimonium sit
potius admittendum. Respondetur quod testimonium lilerarum
et privilegiorum est testibus praeferendum ; illud enim, quod
scriplnrn ctipit, nrmiiin maiic? ; qiiod mcrnorine tcsHiitn itnpri-
liiitiir, per uhlivioiKiin lolliliir. llctn snipliiru |)riNilc<ri()ruiu nun
nuitatiir; tcsles vcru, qiiandoqiiL' niiiiicrihus el qiiiinduqiie modis
uliis corniiiipunlnr. lUiii testcs niüriiiiiliir, privile^iu autcm sunt
prrpcluii. Ili-m Icslcs noii reripinnlur, iiisi NivaiU, in |)rivilt'«,nis
vero loslos insoripli sivo vivanl, si\o siiit niorliii, soinjxr ooriuu
testiinuniiini vidol et rocipitiir ipsu jure, ol <td ciiutoliiin cum
privilegiii et lilorae in pioiiiplii liahori nun pussunt, (juia uliis
lileris seqnonlibus sull'uoanliir.
577. DilTerentia int er Privilegium et jus com-
mune. (II. 138 A. 50. 4. ß. 59 ^ 1. C. 37". 2. I). 12«''. 2. K.
206", 2.) .lurali de Gostel inslructi sunt, (piod prJNiloui»
concessa graliuse sunt stricli juris, nee ex eis arf^ni polesl, per
locum a simili ad alia in |)rivilegiis nun cuntenta. Secus autem
est de jure conununi, ibi cnim ex una causa scu senlenlia
casus unius ad alium sibi simile conveniens elicilur argumentum.
578. De privilegiis suspectis. (II. 138*. A. 50.
5. B. 59^ 2. C. 'M\ 3. 4. D. l26^ 3. K. 206*. 3.; Si
aliquis in judiciu exhibet Privilegium, cujus charta est vetus,
el scriptura ujjparet recens et nova, vel in quu evidenter du-
plex manus scriplurae notatur, super tali privilegio jurati ex
diversis interrogalis, unde praediclae suspitiones veniant, pru-
denler deliberabunt et investigabunt, utrum fides sibi t'uerit ud-
hibenda.
Hein si in privilegiis una liltera vel sillaba in aliqua
diclione sit ommissa, titellum nun pusitum vel laie modicum,
quid negleclum prupter hoc Privilegium nun est vitialum.
579. De privilegiis in papiro scriplis. (H. 138".
A. 50. 5. B. 59^ 3. C ibid. D. 127. K. ibid.) Cum fratres minores
super quadam domo eorum clauslro annexa in consilio Privi-
legium in papiro scriptum sub appensione. trium sigillorum ex-
hibuissent, sentenliatum fuil, licet non sit cautum in pa-
piro privilegia scribere, tarnen si scripta sint, et nulla vitia in
se conlineanl, sufTicienler probant, quod teslanlur.
580. De privilegiis et instrumenlis ratione
debitorum. (H. 138, A. 50. 6. B. 59^ 4. C. 37*. 5.
D. 127 ^ 1. K. 206 '\ 4.) Cum actor de reo conquerilur,
quod instrumentum confeclum super debilis, de quibus cum
pagaverit, sibi reddere recusaret, et reus de solutione de-
bitorum confessus responderet, quia fdius actoris, specialia
quaedam apud eum contraxerit debila, quibus non solulis in-
Slrumenlum resliluere noilet , sentenliatum est diffiiiitive:
269
qijod nisi debila filii nominalim in inslriimento sint expressa,
reus teiietur ipsum aclori reddere pleno jure.
581. De privilegiorum renovandis. (H. 138. A.
50. 7. B. 59^ 5. C. 37«. 6. D. 127^ 2. K. 206^ 1 ) Cum
ex vetuslate Privilegium corrumpatur, cum etiam iitera frequen-
ter incipiat deleri ex vilio carthae vel incausti, quamvis inslru-
mentum sit de novo factum, cum etiam judices et jurati ca-
vere debeant, ne probationes rerum pereant, si offeruntur eo-
rum oculis privilegia in nullo viliata et petunlur, quod ea re-
novent et sub sigillo suo conscribent, petitionem talem, ne
homines ex causis praescripfis juribus suis fraudentur, debent
efl'ectum mancipare et per talia transscripta sigillis authenlicis
locorum ac personarum authenticarum, quarum interest, roborala,
si fortasse originalia sunt corrupta vel baberi non possunt ad
probandam intentionem, hoc est ralionabiliter admittendum.
582. D e p r i V i 1 e g i i s , q u a n t u m ad e o r u m a p p e n-
sionem. (H. 138^ A. 50. 9. B. 59^ 1. C. 37\ 1. D.
127^ K. 206''. 3.) In appensione sigillorum ordo prae-
poslerus Privilegium non vitiat, licet scriptoris denotet rudilatem.
583. Utrum ideoma duplex vitiet Privilegium.
(H. 138. B. 59 \ 6. C. 37^ 7. D. 127^ 3. K. 206\ 2.)
Jurati de alba ecclesia quaesierunt, utrum Privilegium duos
continens articulos, quorum primus est personalis, quia super
debito, secundus autem realis, qui super hereditalem propter
hoc sit vitiandum, quod primus sub sermone latino, secundus
Iheutunicis verbis est conscriptus ? Quibus diffinitive rescriplum
fuit, propter dictam ideomatis duplicitatem non est Privilegium
vitiandum; cum enim Privilegium non ad verba, sed ad ver-
borum significata finaliter ordinetur, quocumque scribatur ideo-
mate, cujus nihilominus significatum ab audientibus, coram qui-
bus tempore probationis in palam deducitur, sit intelligibile,
semper valet nee propter hoc, si tamen aliud non obstat, est
aequaliler annullandum.
584. De pri vil egi orum dis tin cti one. (H. 138. A.
50. 10. B. 59^ 1. C. 37b. 2. 3. D. 127\ 1. K. 206\ 4.)
Privilegiorum quoddam est speciale, sicut cum uni loco vel
uni personae unus articulus conceditur; quoddam autem est
generale, sicut quod conlinet in se plures articulos^ vel quum
pluribus personis vel ratione plurium personarum vel rerum
conceditur.
Item privilegiorum quoddam est temporale, sicut perso-
nale et hoc exslinquilur, cum persona nec ad successorem
Si70
traiisfVrInr, nisi lior oxpriiiuiliir; aliud suihMii csl prrpciiiiiin,
situl rt'ulo et illiid ciiin rclms rcinniicl, siiiil est, qiiod civilati
diffiiilali \v\ alitiii loco m'I aliqiiilnis pcrsoiiis vcl cliam nlicui
I)(M'soii;u\ ortasioiic loci sjvc (Mijiisciiiii(|iu; rci conccdilur , et
lale |)ri\ik'«'iuiii rci adhaercl et sie scmpcr dural, uisi forte
res perimanlur vel deslruantur vel nisi in parlem dclralienlur
per aliud sccpiens privilc{rium, vel in totum revocenlur ex causa
vel aniillanlur. lü si est duhium, ulrurn Privilegium sit per-
sonale vel reale, plus est |)raesunieu(ium , qiiod sit personaU;,
quam reale.
585. De pri vilegiorum amissione. (II. 138''. D,
J[27*'. 2.) K r h a r d u s c i v i s Z n o y m e n s i s, coram Ju-
ratis in maniloquio exliibuit Privilegium super dcbilo, pro quo
Nicolaus d^ Pohorzelitz sab sigillo Nicolai de monte
pro lunc jurati sibi obligasset domum suam.
üiclus vero juratus interrogalus respondit, quod de de-
bito sibi constaret, et quod ad praeces Nicolai sigillum suum
ipsi privilegio appendisset. Petens cum hoc pro se sentenliari
cum ipse super domo praescripta lileras baberet antiquiores,
quam E r h a r d u s, ulrum de pecunia in literis eisdem conlenta non
deberet. priusquam E r h a r d u s de suo debito expediri. Erhardus
vero econverso sibi inveniri petivit. Cui Nicolaus juratus illo
tempore, quo pro suo petebatur sigillo, nullam de literis, quas
modo allegal, feceril mentionem, ulrum pro hoc non consense-
rit tacendo, quod suum debitum ejus pecuniam anlecedat. Super
quo dilfinitum fuit, quod allegalio Erhardi est ralionabilis et
ejus petilio est admitleada. Nicolaus enim ex hoc praecipue,
quod juratus fuit, debuit E rhardo de literis suis narrasse, eum
praemuniendo prout ad suum speclabal officium , qualiler caute
domum Nicolai de Pohorzelitz, quam sibi prius obli-
gasset, pro pignore acceplaret. Et sie tacilurnilas Nicolai li-
teris suis praejudicium generavit. Unde considerandum est, quod
Privilegium amitlilur mullis modis ; primo : per actum contrarium,
per quem aliquis renunlial juri suo^secundo: spatio praescrip-
lionis ; t e r t i o : tempore limilationis elapso ; q u a r t o : per senten-
tiam sicut in casu praescriplo, in quo eliam saepe dictus Ni-
co 1 a u s juratus videtur Privilegium per actum contrarium ami-
sisse : q u i n t o : tollitur Privilegium primum per secundum faciens
mentionem expressam de priori; sexto: per concedentis revo-
cationem, sicut si Privilegium aliquas conliuel gratias, quas ille,
qui concessil in praeterito, revocat in futuro. Septimo amitlilur
Privilegium per renunliationem propriam et expressam. Ultimo
271
per abnsum , qiiod exponi potesl, per non usiim vel per con-
trarium usiim. Puta, aliquis exemtus est ab aliquo judice et con-
venitiir saepe et saepius coram eodem judice, et ipse respondet,
nee allegat aliquid de privilegio exemtionis, vel allegat et non
ostendit. Certe huic merito dici potest : Privilegium mereris amit-
tere, quia permissa tibi abusus es potestate ; necesse tarnen
est, quod praescriptio contra Privilegium sie amissum sit
completa.
Item potest dici, quod privilegiatus abutitur privilegio,
quando eo male utitur, puta: facit contra intentionem conce-
dentis, vel quia vivit vita communi relinquentes vitam privatam
propter cujus observationem Privilegium concessum erat. Unde
in hoc casu non potest aliquis Privilegium allegare, vel quia
privilegiatus est, non contentus terminis suis in privilegio ex-
pressis, imo contra tenorem privilegii excedit.
586. De privilegio quantum ad vitiationem.
(H. 139. A. 50. 12. B. 59^ 3. C. 37^ 5. D. 128\ 1. K.
207'*. 1.) Ad interrogalionem juratorum de Radisch senten-
tiatum est, quod licet privilegia seu literae authenticae super
probandis causis et negotiis in testimonium productae, nee can-
cellatae nee rasae, nee perforatae, incisae, laniatae , nee in
aliqua sui parte esse debeant vitiatae, nisi foramen naturale,
quod ante scripturam privilegii in pergameno constat fuisse,
seu perforatio pro sigilli appensione, dummodo Privilegium
omnia contineat sigilla , de quibus loquitur facta ; privilegio
et ejus probatione non praejudicet ipsum, nee vitians, nee ali-
quod sibi obstaculum interponens.
587. De privilegiis, quantum ad teste s. (H.
139^ A. 50. 13. B. 60^ 1.C.37^ 6. D. 128^ 2. K. 207\ 2.)
Eernardus de Wissaw, civis hujus civitatis in maniloquio
Privilegium exhibuit, in quo continebalur , quod Henzlinus
de Wissaw in quibusdam debitis sibi teneretur Henzlinus
vero audito privilegio dicebat, quod juratum seu scabinum, cujus
sigillum pro testimonio erat appensum privilegio, numquam pro
suo sigillo rogasset. Dictus ilaque juratus ad instantiam Henz-
lini de dicenda veritate interrogatus respondit, quod non ad
preces H e n z l i n i, sed ad preces fratris sui, qui nuntium H e n z-
l i n i se asseruit, sigillum ^suum dicto privilegio appendisset ; in
eodem etiam privilegio per scriptorem civitatis et scabinos li-
teratos in quodam loco rasura, in ^lio vero quodam cancellatio
est inventa. Sententiatum est ergo in pleno consilio def-
finitive: Ex quo testes instrumentis inscripti de jure debent
274
esse roffnti, cum S('nl)iniis noii rojrnlus per II e n 7, 1 i ii ii rn si-
gillmn smim priviU'j^no ojjposiicril, II e 11 /, I i 11 11 s csl jil) iulione
Beriiardi absoliitns et ad solutionem debili in privileg^io con-
tenti niillntciiiis ()l)li<><iliir.
588. De |)ri V i I (' g i i s , (|iiiiiiluin ad rasurani et
cancellationcm. (II. 139. A. 50. 14. B. (iO", 7. C. 37 ^
7. I). 128». 3. K. 207''3.) De rasnra et cancellalione dislin-
(pu'inliiin est, quia, si est in loco iion snspcclo, noti prncjndi-
eal. Si vero est in loco suspccto , siciit circa dyliim, circa
propria nomina, circa sunimam pecnniae, vcl circa ali(]iiii lalia,
in quibiis principaiilcr dependet malcria, liinc pracjiidicat in
locis, nisi lalibus faciliiis consideraliir falsilas inslniinnili.
Capituliiiti do procuratoribu««.
589. De procuratoribus in genere. (H. 130. A.
51.1. B. 60». 1. C. 37^ 8. D. 128^ 2.) Quilibet honio po-
test agere aut suo nomine, aiit alieno, sicut procuratorio, lu-
torio vel curatorio. Unde captivitas, morbus, aetas, necessaria
peregrinatio et multae aliae justae causae saepe hominibus im-
pedimenta sunt, quod per se ipsos causam suam excqui non
possunt. Item procuralor non solum praesente adversario, imo
etiam eo ignorante constituitur; unde quemcumque permiseris
rem tuam agere aut defendere, ille procurator tuus intelligitur ;
tamen si pars corporale juramentum per se facere debeat, quan-
tum ad hoc procuratocem substituere non potest.
590. De procuratorum potestate. (H. 140. D.
128'*. 3. C. 38^. 1.) Si procuratori causa commissa fuerit,
quod ipsam terminet, tamen rigore justitiae medianle et ille
difl'initiva sentenlia juris non expectata, in arbilriis compro-
mitlat; talis compromissio per partem, cujus mandati fines procu-
rator excessit, in irrilum poterit revocari.
591. De procuratoribus et forma procurato-
rii. (H. 150. A. 51. 2. B. 60«. 1. C. 38^ 2. D. 128^ 4.)
Cum .Jacobus Smelzlini impeteretur pro debitis a qui-
busdam civibus Wiennensibus et quibusdam Pragensibus,
sententiatum fuit in pleno consilio: Si hujusmodi cives ex eo,
quia extra terram essent residentes et propterea censerentur
hospites, procuratores seu certos suos nuntios cum lileris pa-
tenlibus suarum civitatum stylum et formam procuratorii quan-
tum ad rati habitionem continenlibus, mitteret ßrunnam illis
27ti
lenerolur Jncobus, sicut ipsis actoribus, si pcrsonalitcr com-
parenl, de jusUtia respondere.
Capituluin de pi*OBtii«§sis et pactis.
592. De promissis et pactis in genere. (H. 140.
A. 52. 1. B. 60^ 2. C. 38». 4. D. 129^ 1. K. 208«. 2.)
Circa proiiiissa generaliter servandiim es(, quod pactum turpe,
vel rei lurpis aut impossibilis de jure vel de facfo nuilam obii-
gationem inducit; et dicitur pactum turpe, quod üt per usu-
ram et dolum. Pactum autem rei turpis dicitur, ut si aliquis
promillat, se hominem vcUe interficere. Pactum aulem rei im-
possibilis dicitur, ut si aliquis promittat, se coelum velle
ligare, quod non movealur.
593. De promissis et pactis personalibus in
genere. (H. 140. A. 53. 1. B. 60^ 2. C. 38^ 5. D.
129". 2. K. 208"'*. 3.) Si inter partes litigantes et praesentes
tantum personalia super aliqua quaestione promissa fiant , et
pacta illa jura successorum dictarum parlium non evacuant et
exlinquunl; pacta enim inter alios, acta aliis obesse non possunt.
594 De promissis casus quidam. (H. 140^. A.
54. 1. B. 60^ 1. C. 38«. 6. D. 129». 3. K. 208^ 4.)
Jurati de Radis c b scripserunt sie : H e n r i c u s couqueritur
de Pelro, quod equiim, quem ab ipso emit, promiserit sibi
in terra flto ravi ae ab arreslationibus liberum facere, quod vul-
gariter „ia ndscberm" dicitur. Petrus vero de promisso con-
fessus dicit, quod postea per aliquot dies percipiens, equum se
in Brunna, si foriassis ibidem ai'restaretur , disbrigare non
posse. Henricum cum jurato accessit, sibi dicens: quod re-
cepta pecunia vendilionis vel eqiuim suum sibi reslituet, vel si
ipsum Brunnam dcduceret, eum sibi disbrigare nollet. Quae-
sierunl ergo, utrum Petrus de promisso per verba subse-
quula, de quibus juratus testalur, absolvi potest. Super quo
diiriniUun fuit, quod, cum promissum cadat in debitiim et opere
sit iinplendiim, Petrus a promisso, de quo conülelur, seeun-
dum jusliliam absolvi non potest.
595. De promissis, q u a e s u n t s e r v a n d a et q u a e
non. (II. 140\ A. 54. 2. B. 60 ^ 2. C. 38 ^ 7. D. 129".
4. K. 208''. 1,) Antiquum jus civitatis, quod quasi communiter
«bique servalur, habet, quod promissa , quae bomo voluntarie
facit. adiniplere debet. Unde , qui promittit alteri se daturum
aliquot marcas grossorum pragensium, tenetur sibi dare grossos
18
274
orjzfcnlcos, quin «i rnprcos «ihi (litl)it, prornissiim non S('rv.'il)il.
Uiiiic i'iijuscuriujiic iiKiiicIiic (Iciiiiiios lioriio alinii proiiiillit, tulcs
sibi debet (I»rt> ixmos iuiii qnihiis v(Mi(iiti()nis t;l enitionis con-
tractiis iieri |)()ti'sl, (|iii]i oinnc |>r()tnissiiin csl iinplcixinm per
melius et non per pejus. Turnen lioino si injusle eupilur et
nietu morlis in cii|)li\iliile eoiietus qui(l(|ui(i proniiserit, vel sc
facere velle juruveril, a<l lale servunduni proniissum seu jura-
nientum, poslquam careerem evaserif, iioii ohiigalur, nee eoin-
pellilur ipso jure; proniissum enin» (lel)el esse voiunlarium, alio-
quin polius dicilur coaclio, quam proniissum.
590. De promissis inutilibus non servandis.
(H. 141". A. 54. 3. B. (K)''. 3. C. 38". 8. D. 12«^ 1. K.
208''. 2.) Ex slipulalione, in qua impubes sine lulore spopon-
disli, non es obligalus. Item, quae conlra bonos mores vel in
paclo , vel in slipulalione deducunlur, nullius momenti sunt.
Item dolo vel melu adbibilo actio quidem nascitur, si subita
slipulatio lit; per doli tamen vel metus exceptionem submoveri
pelito debet.
597. Qu od promissum spei non cadit in debi-
lum. (H. 141. A. 54. 4. B. 60^ 4. C. 38^ 1. D. 129^
2. K. 208''. 3.) In villa Gurein hospes advenam hiemali tem-
pore hora crepusculi cum duobus equis in domum suam col-
ligens et recipiens, dixit eidem hospiti : Spero, quamdiu homines
intrant et exeunt, quod nibil oberit equis vestris. Advena vero
cum per verba praedicta promissum securitatis sibi factum cre-
didisset, expergefactus mane non reperit equos suos. Quaesitum
est ergo , utrum per verba hospitis spero etc. advena sit de
equis suis suflicienter essecuratus ? Et responsum est difiinitive,
quod non; multum differunt pro mit to et spero; promitto enim
ad unam eventus partem determinatur: illius autem, quod spe-
ratur evenire posse, conlrarium formidatur. Tempus eliam, quo
homines intrare et exire dicuntur , non totam noctem quieti
hominum deputatam, sed aliquam ejus partem secundum com-
munem interpretationem videtur rationabiliter importare.
Capituluiii de proscriptione.
598. Secundum diversitatem causae et judicii
citatio pro cedit pro s crip t i o n em di ver si rn o d e. (H.
141. A. 55. 1. B. QOK 5. C. 38^ 2. D. 129^3. K. 209^
1.) In jure civili triplex citatio debet praecedere proscriptionem
diversimode. Tamen in judiciis simplicibus in tribus qua-
Si75
tuor <]u'l)iis trihiis citatur vicibus proscribendiis , nisi fuerit
causa mortiricationis ; tiinc enini eodem tempore citatio per verba
ter praemitlitur et statim proscriplio subinfertur. In judiciis
vero peieiiitoriis tribus diebus per ordiiieni continuis proscri-
beridus citatur et die IV*** proscriptione damnatur ; et si pro-
scribendiis post trinam proscriptionem judicio comparuerit sine
ulterioribiis terminis et judiciis, ad objecta per modum expur-
gationis, defensionis vel alium, qui sibi expedire videbitur, re-
spondebil-
599. Quod proscribendo non cedit tota dies.
(H. 141. A. 55. 2. B. 61^ l.C. 38^3. D. 130^ 1. K. 209». 2.)
Uli, qui est proscribendus, cedit tantum hora, qua judex Iribu-
nali praesidet quarto judicio, et non tota dies.
600. Quodproscriptus inuno judicio, non üb i-
que fanKjuam proscriptus condemnatur. (H» 141^»
A. 55. 3. B. 60». 2. C. 38 ^ 4. D. 130". 2, K. 209 =>. 3.) Judex
et jurati de Colo n ia sita in Boem ia prope K uttna m scripserunt
sie: quod quidam balneator, qui bic in Brunna babitabat
apud eos ratione cujusdain homicidii bannitus esset juslitialiter
et proscriptus , petentes earundem lalori literarum jiistitiam de
eodeni proscripto debitam exbiberi^ qui lator per juratos com-
muniter tamquam in sententia diffinitiva fuit informalus, quod
proscripti potissime ratione causarum honestarum et praecipue
in aliis lerris, quam in Moravia specialiter in judiciis non
utentibus, jure civitatis B ru nnen sis non consueverunt ab an-
tiquo tamquam proscripti et omnibus juribus privati Brunnensi
judicio condemnari; imo eis persona standi, agendi et defen-
dendi in judiciis non negatur. Unde dictum fuit eliam pro-
scripto latöri, quod propter literas testimoniales, quas attulissel
de Colouia, tantum de juramentis calumniae supportaretur. Et
si piaenominatum balneatorem in Colonia suum proscriptum
simpliciter pro bomicidio impeterel., juramenlo simplici se in
cruce personaliter expurgaret. Si autem cum testibus in cum
ageret, oporteret, quod se cum testibus defenderet e converso ;
et si jurando caderet vel defendendo deficeret, capitali sen-
tentia pleclerelur. Cum ergo dicilur, quod jurati testari pos-
sunt extra Judicium proprium per lileras de proscriptis,
hoc intelligendum est praecipue de juralis et judiciis fruentibus
eodem jure.
Licet etiam ad pacem lirmandam et a maleficiis ac insolen-
tiis in compositos retrahendum multae leges velint, quod pro-
scriptus in uno loco seu judicio locum alium devenerit, habea-
18 •
276
liir pro |)r()scri|)l(). Tjhimmi ex niala , ((uar i)raL'v{iricHlrix Ic^is
cxi.Htens suos iiiiiiis in !ini|)liiiii diliilavit |ialinik>s, eoiisiieUidinc,
in locis paiii'issiiiiis hoc Nervatur.
IJiide cliiiiii ex aiili<|ua, (jnac Coric iioii est lioiia civitatis
BrunneiLsis coiisiictiidiiic, prosi riplio jodit ii t( rininos jiidicii noii
excedit. Sicut citiiii pax per jiidicciii civitatis iiidicta cxlra
nietas judicii iinlliiiii li<>at , sie iicc ]>i-oscriptio iillra liiniles
judicii se exteiidit.
601. I II j II d i c i o ^ in <) ii o (] n i s d c I i n q u i t , in i 1 1 o
polest proscribi. ([|. 142. A. 55. 1. B. (51 «. 1. C. 88''. 5.
D. KU)''. l.K. 209''. 1.) De Tischnowicz jnrali ((naesierunl,
ulrum Ijoniü , qui est eivis et residens in Ileinriclis, causa
fori veniat in T iscli n o wicz, et ihideni liomicidium perpelrans,
iteruni fugiat in Heinrichs, in judicio Tisclinowicz citari
possit de jure et proscribi possit; vel si pro quaeienda juslilia,
vel si de diclo boniine actor ad judiccni de Heinrichs re-
fugium liabere debeat et recursum. Super qua quaestione re-
sponsum fuit , quod licet talis honio ratione domicih'i et liabi-
talionis sit de l'oro judicis in Heinrichs, ratione lanien de-
licti faclus esse de foro judicis de T i seh no wicz, unde per
judicem de T isch n o wicz ad actoris instantiam ter citalus
nisi coinparuerit, justitialiter potest proscribi.
602. Quod homo in occisione proscripti sui
pacem non violat. (H. 142. D. 180''. 2.) Postquam ma-
leficus quidam Nico laus nomine, fratrem Witkonis j)is-
catoris, eivis B r u n n e n s i s, tempore nocturno eis S w a r t z a-
viam, cum opus piscationis exerceret, fraudulenler mortilicas-
set et pro eo proscriptus fuisset, in Tisch no wicz se trans-
tulit; Witko vero cum amicis suis eum insequentes ipsum in
fuga timens, quod Judicium evaderet, interfecit. Scriptum fuit
ergo lileris patenlibus pro senlenlia diffinitiva judici et juratis
in Tischnowicz, quod, quia justitia et Judicium non sunt
cum impetu et violentia quaerenda, sed cum disciplina et man-
suetudine petenda, homo volens sumere vindictam de proscripto
ßuo, si tempus et horam, ne effugiat, habere potest, debet ju-
dicem et juratos rogare, quod detinealur, et quod ordine juris
sibi de justitia exhibeatur. Si vero proscriptus in fiiga domum
alicujus intraverit, ibidem per suum adversarium, nc iiivasionem
domus per hospitem fecisse dicatur, non est excipiendus, sed
caute custodiendus, donec vocato judicio capiatur.
603. Qualiter emendabit, qui servat proscrip-
tum pro vulnere vel excessu non capitali. (H. 142.
:^77
A. 55. 6. B. 6P. 3. C. 39". 2. D. 130^ 3. K. 209^ 3.)
Sententiatum est in judicio civitatis, qui in domo sua serva-
verit proscriplum pro vuliiere vel excessu non capitali plecten-
dum sententia, quinque talenta solvet pro emenda ; quorum una
pars juduci, altera actori et tertia civilati. Ipse antem proscrip-
lus captus viginti talenta solvet vel manum amittet , ut in ju-
ribus originalibus scribitur.
604. De proscriptievasione, ulrum reus abseas
pro homicidio solo vel pro aliis excessibus, si-
mul cum homicidio possit proscribi. ((1.142. A. 55.
7. B. 61^ 3. C. 39». 3. D. 131 ^ 1. K. 2I0\ 1.) Si ho-
micidio facto reus evaserit, nee per se, nee per responsalem
idoneum pro se aliquid allegantem comparere curaverit, ad pe-
titionem actoris non solum pro homicidio simplici, verum etiara
pro mortificatione et spolio diclo Reraup, vel alio gravi ex-
cessu citationibus praemissis proscribelur.
Capitulusti de querifliiouHi§.
605. De querimoniis ingenere, quantumadvi-
gorem et numerum. (H. 142. A. 56. 1. B. 61 \ 3. C.
39". 4. D. 131«. 2. K. 210«' 2.) Cives de Russeins docti
sunt, quod actor omnes querimonias, quas facit, revocare po-
lest sine emenda, praeter illas, quas coram quatuor sedilibus
et bancis judiciariis proponit, nisi fortassis querimonia actoris
extra Judicium facta, ex parte rei per juratos etjudicem fuerit
protestata, actor deliberatione praehibita voluntarie ad hoc se
obliget, quod ipsum postea non velit coram judicio revocare.
In causa etiam pecuniali seu debitorum actor de uno homine
simul et semel in judicio tantum tres querimonias movere po-
lest*, pro vulneribus autem secundum numerum vulnerum polest
querimonias multiplicare.
606. D e *q u e r i m o n i i s ad i d e m , q u a n t u m ad nu-
merum. (H. 142^ A. 56. 2. B. 61 ^ 4. C. 39^ 5. D. 131". 3.
K. 210^. 3.) Licet actor in causa civili tres, in causa vero
criminali plures, quam tres possit simul in eodem judicio que-
rimonias movere; tamen, si reus petit per advocatum suum,
statim ad unam querimoniam est ejus responsio audienda, qua
audila el finaliter discussa proponatur secunda , qua similiter
expedita eodem modo fiat de aliis successive.
607. De querimoniis juratorum. (H. 143, A. 56.
3. B. 61^6. C. 39\ 6. D. 131\ 4. K. 210'' 4.) Si reus que-
27H
rinioninni jiirnli scii scalMiri per c.xiMirj^jiliofKMii <'v;i(ltTc «Icbiicrit,
noii j^ravius sc exi)iiry:jil»i(, ({iiaiii homo eominuiiis inm jiirutuä,
iu causa diinlaxat aiMjuali roiisitiiiltMri si rnovcril quaeslioiicm.
008. Ulruni ad trcs (( n er i iii o ii i a s siillifiat ii n »
rcsponsio generalis. (H. 113. I). 131.) .Iinali de ü a-
yaw (|uaesiv('runt, ulrinii lioiix) impclilus pro (l(.'l)ilis per Ires qiie-
riinonias possil iina rcspoiisiorie «reiirriili sine praejiidicio ila, quod
tausam non perdat, respondere. yuil)us responsuui fuil; Quod si
reus in responsione exprimit verbum, (piod includil niiiversalein
negalionein sicul verbi f^ralia, si dielt: nihil terieor, beiie respon-
det et causam non perdit, hoc tamen non obslnnle, nt lril)ns
querimoniis actoris satisl'aciat, per tria juramenla se ex|)urg^abit
et hoc inlellige: si actor peliverit;si auleni lacendo hoc Irans-
iverit, reus juramento simplici absolvetur.
Capituliiiti de reiiuiitiatioiiibuf«.
609. De renuntiationibus quantum ad utrum-
que jus. (H. 143. A. 57. 1. B. 62^ 1. C. 39«. 8. D. \3\K 3.
K. 211". 5.) Licet jure divino homo teneatur, humano jure
possit injuriam et offensam alteri dimiltere, cum cuilibet li-
citum sit cedere et renuntiare juri suo^ tamen iu causis cri-
minalibus, sicut homicidia, vulnerationes, furta et crimina con-
similia, quibus non solum persona laeditur, sed etiam Judicium
contemnitur, et pax regia violalur, actor debet ad minus que-
rimoniam ad judicem deferre; hoc enim facto salvo jure judicis
excessum reo indulgere polest.
610. Ütrum aliquis possit renuntiare suo juri.
(H. 143. A. 57. 2. B. 62^ 2. C. 39^ D. 132. K. 212.)
In C h r e m s i r civis tenebatur militi in XL marcas, quas sibi
sab testimonio literarum suarum certo termino solvere promisit,
alioquin miles ipsum in civitate capere et extra civitatem ad
suum propugnaculum ducere deberet ibidemque tamdiu delinere,
quousque solutionem praescripti debiti procuraret. Debito ergo
in termino praefixo non soluto, miles ad civitatem Chremsir
intrans et civem praedictum capi et de civitate captivum ducere
volens, prohibitus est facere hoc per judicem et juratos. Quaerit
ergo miles, utrum juxta promissum literarum dicti civis Judicium
civitatis non debeat sibi ad hoc cooperari, quod ipsum in ci-
vitate capiat et extra civitatem educat. Ex parte vero con-
silii civitatis allegatur in contrarium, cum jus et privilegia ci-
vitatis praehibeant civem de civitate captivum duci, utrum hoc
279
quod miles petit, non debeiU per Judicium tamquam irrationale
prohiberi. Super quo d i f t'i n i t u m f u i t : Quod duplex est
jus seu Privilegium. Quoddam quod est introduclum in fa-
vorem personae, sicut verbi gratia : Si marilus assignavit uxori
aliquam hereditatem pro dote, illam, nisi consentiat, nee vendere
nee alienare potest. Aliud autem est jus seu Privilegium in-
troduclum in favorem communitatis sicut illud, quod consilium
civitatis Chremsirense pro se allegat in praesenti casu ;
modo primo jure seu privilegio ex eo , quod concessum est
personae , persona singularis et cedere et renuntiare potest.
Secundo autem jure, quia communitati datum est, non potest.
Si ergo persona renuntiat juri, ad talem renuntialionem, quando
juri communi non obviat, ratani et gratam servandam compellitur
jure communi; cum autem renuntiat secundo juri, talem renuntia-
tionem , quam contra jus commune de jure facere non potuit,
licet de facto fecerit, ratam et gratam servare non compellitur,
nisi velit. Ex bis sententiatum est, quod non obstante pri-
vilegiati petitione, quae fundatur super promisso privilegio et
jure in favorem personae concesso et Judicium civitatis et se-
cundum formam juris et privilegii in favorem communitatis, qui-
bus persona renuntiare non potuit, concessor debet prohibere,
ne dictus civis extra civilatem ducatur.
Si autem voluntarie complere voluit, admittatur; nisi enim
jus et Privilegium communitatis obstaret, ad servandum promis-
sum literarum suarum esset per Judicium compellendus. Et est
simile, cum jus habeat commune, quod nemo pro de-
bftis vita sit privandus ; qnamvis aliquis non solvat debitum,
quod sub poena capitis se solvere velle promisit, tamen talis
auxilio judicis, si super eo judicatum fuerit, mortis supplicio
non est tradendus. Et pro ista materia nota bene: Quod
vel jus est publicum auctoritate et ulilitate, ut quia jus fisci,
vel quia publica vertitur ibi utiiitas, et tunc renuntiari non potest ;
aut auctoritate tantum, non tamen utilitate vera, tunc aut est
statutum tantum utilitate renuntiantis , aut communi, Primo
casu potest renuntiari, sive sit Privilegium sive jus ex aliquo
contractu vel pacto. Si vero communi utilitate, id est publica et
renuntiantis, tunc non licet.
Et per hoc puto, quod hoc pactum non teneatur, quod faciunt
creditores, quod debitor non valeat probare solutionem nisi per
scripturam, cum sit communis utilitatis testificatio, et non debet
angustari copia probationum, sed juri, quod in favorem est in-
ductum, nee vertitur in eo publica utiiitas , pronunliari potest.
K( liinc osl, (|U(>(I iKMi M\\r\ piictiinK iit dos iillcriori (tic rcrl-
(luliir, quin in dolc est publiia et cotiimuiiis iitilikis, iit liUM'iori
die riMldalur et civilas sobole replesiliir.
llüiii luit jus consislil in prolilhilioiu; \('l pruoceplo,
et liinc rciiiintiaro non potcsl, aiil in proinissioric, et Iuik- polest.
1 1 e n» nliiid jus est «•eiierale, et tmic non licet, anl spe-
ciale, et Inno si odio, non licet, si vero lavore, licet.
Item si jus est publicum auclorilale et ulilitale privatum,
tunc distin((iie, quia aut est solum iti favorcm iuduclum, et Inno
polest sihi renunliari, aut ulilitale privatum, sed cum rntionc
inductum, ita, quod, videlicet, quasi communi ulilitale, non solum
favore verum tarnen, quod expediat reipuhlicae, sicut esl illud :
ne quis re sua male ulatur : tunc non polest paclis privatorum
iolli. Nee obstat de feriis, ubi pactum feriis renunliat, et lamen
feriae sunt indiclae communi jure et quasi quadam communi
ulilitale, licet sint utilitalis privatae, quia lex ullra procedil et
promittit renuntiationem, sicut alias dicimus : Si lex aliquid pro-
hibet, cum ultra procedit permittendo aliquando, quod probibet, in
genere servatur, quod specialiter promittit, qui juri suo re-
^luntiare vult, debet illud scire, alias non videtur renuntiare.
611. Post renuntiationem testium non recipi-
untur testes. (H. 144^ A. 57; 3. B. 62^ 1. C. 39^ 1.
D. 132^. 1. K. 212^ 2.) Qui coram judicio solemniter re-
nunliat testibus, a produclione testium in eadem duulaxal causa,
nisi aliquid novi, quod indiget speciali probatione interveniat,
probibetur.
Capitulum de re§criptls et reg^listri^.
612. De rescriptis et registris. (H. 144. A. 58.
1. B. 62^ 2. C. 56 ^ 1. D. 132"'. 2. K. 212^ 2.) Dum
capitulum sancti Petri ecclesiae per registrum, in quo cen-
sum canonicorum notare consueverat, vellet probare super domo
cujusdam civis ibidem, se habere tot sexagenas grossorum cen-
sus: sententiatum fuit diffinitive, quod per simplicia registra
seu per scripta, nisi originalibus sigillis aulbenticis roboralis,
vel vivo testimonio probatione rationabili confirmentur , nihil
probari polest.
Capitulum de §ententils.
613. De sententiis in genere. (H. 144^. A. 59.1.
B. 63^ 1. C. 56^ 2. D. 132^ 3. K. 212^ 3.) Quamvis
usus et consuetudinis non minima si( auctoritas, nunquam tamen
I
* 2Si
veritati aiit legi praejndical, nisi sit consueliido rnlionabilis et
legitime |)raescri|)la ; taüs eniin praejudicat legi, et si ex liujus-
inodi consueludine ralionabili sententia lala fuerit, vigorem habet,
nee poteril reclamari. Si aulem ex consuetudine irrationabili
feralur, licite poterit reclamari.
614. Ad idem. (H. 144^ A. 60. 1. B. 63^ 2. C
56 ^ 3. D. 133^ 1. K. 212^ 4.) In sententiis proferendis
non oportet, qiiod jurati omnia exprimant, quae eos movent,
sed sulFicit, qiiod talibiis in eoriim conscientia diligenter cribra-
tis sentenlias pronuntient brevibus et planis verbis.
615. De sententiis ad altius Judicium per ju-
ratos ductis. (H. 144^ A. 60. 2. B. 63^ 3. C. 56^ 3.
D. 133". 2, K. 212*. 4.) Si jurati sub expensis partium sen-
lentias ad examen suoruin superiorum indiicent, virtute jura-
menti sui, si partes pelunt, fatebunlur, quod sohim hoc faciant
propter informationem justitiae et non ob causam alii;m qua-
lemcumqne.
616. De sententiis s er ibendis. (H. 144\ A. 60. 3.
B. 63^4. C. 56^ 3. D. 133^ 3. K. 2!2'\ 5.) Jurati de
Gewiczka proposuerunt in maniioquio. Quod cum unus con-
civium eorum haberet in Boskowicz placitare, et jurati senten-
tiam quandam ratione diffinitionis Bruniiam ad consilium devol-
vissent una cum judice in quadam stnba se claudentes sen-
tentiam eaiidem secrele scribere, nee parles ad hoc recipere
voluerunt. Quaerunfc ergo, hoc utrum esset juslum , et sunt in-
structi, quod juratis, qui omni justitia jurav^runt licitum est hoc
facere. Cum enim frequenter audilis partium allegationibus in
jiulicio ad locum secretum pro invenienda sententia declinent
partibus et judice coram judicio dimissis, quare non licet eis
easdem aliegationes etiam in absentia partium scribere, quando
volunt; tarnen, quia semper jurati cavere debenl, ne reddantur
suspecti, si partes petunt, sententiae coram ipsis et eorum pro-
locutoribus sunt scribendae. Judex vero, nisi sententia per eum
ratione jurium et emendarum suarum sit quaesita, ad scripturan^
praedictam admitti non debet ut suspectus. Quando etiam judex:
sententias et emendas ejus tangentes ad audientiam deduci pe-
tit majorem, tunc scriptori in salario et juratis, qui ad difl'ini-
tores literas ducunt , de bursa propria satisfaciet in expensis,
Sed de solutione expensarum aliarum sententiarum tenendun^
est, quod ipsas solvet in causa succumbens.
5iH'>
C'ii|»ltiiliiiii de Mci'viliitibiiH.
()17. \) c s (1 r V i t II l i Im s iirl)iMii.s c l r ii s l i c i s in
commiMii. (H. [{')", \. (U. l. 15. (> P. L C. rxi''. I. I). l.'i.J".
1. K. 212''. 4.) S(M*viliilL>s vocirilur, in (|iiit)iis iitiu d'xniiM
«llcri, a<i:or umis alteri, ca;n|nis uiiiis allcri et miivcisalilcr , in
(]iiil)ii.s una licrcd t.is et iiiiiis ruridiis allcri ol)li*;-aliir, siciit verbi
^ralia : (|U()(i luineri iiiiiiis viciiii traiiseat in curiain allerius,
(|ii()(l uiHis (liioriiin vicinoniin inier eos canalc pönal; qnod
slillii'idia de viciiio in cmiain alleriiis vicini cadant, el sie de
consiinilil)us. lü cum rre(|uenler in.iü:nae lil(!s de talil)us inier
partes orianUir, nolanda siinl subscripla , ex qiiibus, si casus
diihitabilis occurreril , senlentia Juri el consucludini civilalis
Brunn ensis consoua facililer poleril inveniri. Aedilicia ur-
bana etiani praedia appellainus, et nemo servilutem acquirere
polest vel urbani vel ruslici praedii, nisi qui bal)et praediuin j
nee quisquani polest babere servilutem , nisi babeat praedium.
Caveri , ut ad certam altiludinem sepulcrum aediüeelur, non
potest, quia id, quod humani juris esse desiit, servilutem non
recipil , sicut nee illa quidem servitus consistere potest , ut
cerlus numerus bominum in uno loco sepeliatiir. Item solum
commune vendendo , ut milii et socio serviat , elFicere non
possum, quia per unum socium communi solo servilus acquiri
non polest. Nemo alienis aedibus vel praediis acquirere ser-
vilutem vel inlerponere potest. Si quis ae<lium partem tradat
vel partem fundi , servilutem non potest imponere, quia per
partes servilus imponi non potest , sed nee acquiri. Sed si
divisit fundum certis metis , et si partem Iradidit , pro diviso
polest allerutri imponere servilutem, quia jam non est pars
fundi, sed fundus, et hoc in aedibus potest dici, si una domus
per parietem in medio factum dividatur; poslea enim pro dua-
bus domibus accipi debet. Si ei , cujus praedium mibi ser-
viebat, beres exstiti, et eani heredilatem tibi vendidi, reslitui
tibi in prislinum statum servitus debet, quia id agitur , ut tu
heres videaris extitisse.
Quidquid venditor servilus nomine sibi recipere vult, no-
minalim sibi recipere oportet; nam illa generalis receptio, quibus
est servitus, ulique ad exlraneos perlinet, nihil prolicit ipsi
venditori ad jura conservanda , nulla enim babuit, quia nemo
ipsi servilutem deberet, quin imo , si debila fuerit servilus et
dominium deinde rei servientis perveait ad me, communiter
diceretur, exstinqui servilutem.
J
2Hli
Et hinc coilig^e, quod in generali Sermone persona lo-
quenlis non est intelligenda.
Refectionis gralia accedendi ad ea loca , qiiae non ser-
vianl, facultas trihnla est illis, quibus servitus debetur. Si
tarnen illa loca sint contigua servienlium , nee oportet, quod
de tali accessu aliquid serviatur, Ileni si per luum fundum
jus est mihi aquam ex rivo ducere, tacite haec jura sequuntur,
ut reficere mihi rivum liceat, ut adire quam proximum possim
ad reficiendum eum ego operariique mei, et ut spatium mihi
relinquat dominus fundi, quo a parte dextra et sinislra ad rivum
accedam , ut (juo terram , lutum, lapides, arenam et calcem
jacere possim. Item cum fundus fundo servit, venditoque fundo
s*ervitutes sequuntur.
Aedificia quoque fundis et fundi aedificiis eademque con-
dilione serviunt. Si constat in tuo agro lapidicina^ esse invito
te , nee privato, nee publico nomine quisquam lapides caedere
polest, cui id faciendi jus non est, nisi lalis consuetudo in
illis lapidicinis consislat. Quod si quis ex eis velit caedere, non
aliter hoc faciat , nisi prius solitum salarium pro hoc domino
praestet; ita tarnen lapides caedere debet, postquam satisfaciat
domino, ut neque usus necessarius lapidis intercludalur, neque
commoditas rei jure adimatur. Quamvis mari , quod natura
Omnibus patet, servitus imponi privata lege non possit, quia
tarnen bona lides contractus legem venditionis servari exposcit, per-
sonaepossidenlium, per stipulationis vel venditionis legem obligatur.
Et sie nota, quod piscatio maris, quae est libera fit serva.
Qui certum locum, iter vel actum alicui concessit, potest plu-
ribus per eundem locum vel iter, vel actum concedere; sicut
et, si quis vicino suo aedes servas fecit, nihilominus quibus-
cumque aliis, ut si vult, multis potest eas servas facere,
Potest etiam heredem suum quis damnare, ne altius aedes
suas toUat, ne luminibus aedium vicinorum officiat, vel ut pa-
tiatur eum , tignum in parielem immittere , vel stillicidia ad-
versus eum habere, et ut patiatur vicinum suum per fundum
suum vel aedes ire, aquamve ex eo ducere.
618. Qualiter Servitutes amittantur. (FI. 146. A.
61. 2. B. 64^ 1. C. 57^ 1. D. 134^ 1. K. 213^ 1.)
Servitutes praediorum confunduntur, si idem utriusque praedii
dominus esse coeperit. Qui iter habetet actum, si statuto tem-
pore tantum ierit, non periisse actum multis placet; nam ire
quoque per se. eum posse, qui actum habet, placet.
Jura firntMlioriiiii morlc vi csifMlis ilirniriiitionc iiori pcrirc,
viilt^o ti'iuiitiitii est. Il<>in itcr sepuh-ro (k'hiliiti) iioii iiU^iido,
noii niitillilni'. cl siiiiililcr via |iiil>lii-a iioii [xril noii (ilctido,
et Iku- fsl spinialr in islis. Sorviliis cl per sotimii t'rucliiariuiu
el Uoiiae lidci possossorein iiohis rclincliir, Si slillicidii jus
lial)i>l ali(|nis iiiiiiii(lcii(h\ in arcaiii ticini et {iiTiniseril lil)i jus
in oa arca acdiiirundi, slillicidii iiiiinittciidi jus ninitlit. Kl
siinililcr si per tiiiini ruitdiiiu mihi via dohcaliir, cl pcnniscro
litii in CO looo, per (piciii uiilii \\n dLd)calur, alicpiid iaccre,
aniilto jus viac.
Itcu) si couiniuneni funduu) c<>;u et pupillus liabcmus,
uterque licel non ulerelur, lauicu proplcr pupilluni et ego viain
reliueo.
Tuliens servilus coufuudilur, loliens uti ea ille, ad quem
pertinel, non polest. Si is, qui hnustum habet per tempus, quo
servilus adinillaUir, non ad fonlcm icrit, nee aquam hauseril,
iter nmillil. Si quis eoruui, quibus aquaeduelus servilus dc-
bcbatur. ju« aquae duccndae non ulendo amiseril, niliil juris
eo nomine caeleris, qui rivo ulebanliir, accrevit. Idque com-
modum ejus est, per cujus fundum aqua ducebalur , libertate
enim hujus partis servilus fruilur. Si quis usus fuerit alia aqua,
quam de qua in Servitute imponenda actum est, servilus amit-
lilur. Tempus, quo non est usus praecedens fundi dominus, cui
servilus dcbetur, impulalur ei, qui in ejus loco successit. Si cum
jus habes immillendi tigiii, vicinus statulo tempore aedificatum
non habuit ideoque nee immittere poteris non ideo magis servi-
lutem amittes , quia non polest videri usu cepisse vicinus
suus liberlalem aedium suarum , quia jus tuum non inter-
pellavit , scilicet aedificando , et hoc est necessarie in ur-
banis servitutibus, sed secus in ruslicis, ubi suftkit solum,
quod non ulalur.
Usu retinetur servilus, cum ipse, cui dcbetur, ulilur, quive
in possessione ejus nomine est, aut mercenarius , aut hospes,
aut quicumque, licet nialae fidei sit possessor, relinelur servilus;
ad eam aulem acquirendam bona üdes est necessaria. Si partem
(uudi veudem , lege caverim, ut per eam parlem el reliquum
nieum fundum aquam ducere possim, et slalulum tempus inler-
cesseril, aulequam rivum facerem, nihil juris amitto, cum nul-
luni iter aquae fuerit, sed manet mihi jus integrum; quod si
fecissem iter, neque usus essem, amittam. Nota in summa, quod
jus servilutis multis modis amillitur: aliquando enim confu-
iiioue pracdiorum, aliquando rei scrvieulis dcfectu, aliquando per-
^85
missione actus coiilrarii, aücjuando per alienationem rei, item
rei interilu, ilem non ulendo et hoc mullipliciter, aiil enim non
iilcndo siiriplicilcr, aul cniui non utendo secundum tcnipiis sta-
tu! um, aut non iilendo secundum quantitatem, sed non per se,
iiisi cum proliibilione supcrvcniente, aut non niendo secundum
rei existcnliam, sed utendo una pro alia, aut non utendo igno-
rantia superveniente. Et exempla istorum modorum in prae-
sciiptis legibus continentur.
Capitiiluiti de sitipro.
619. De Stil pro et raptu mulierum quantum ad
raptorem et coadjutores ejus. (B. 64'^. 1. D. 134''.
1.) In Gayaw quidam juvenis cum qualuor suis sociis cuidam
civi hora crepusculi de potu eunti virginem tiliam de latere
rapiens se in quodam clausit cellario cum eadem. Judex vero
ad clamorem patris et filiae festinanter accurrens raptorem cum
rapta in cellario inyenit, quae confessa, se non esse delloratam,
solum de raptu flebiliter est conquesta. Quaeritur ergo, quid
juris sit in hoc casu, Super quo responsum fuit. Si virgo in
circulo, sicut moris est, voluutarie raptorem accesserit, sihi da-
bitur in uxorem. Si autem ad parentes declinaverit, et raptor
et socii sui capitali sentenliae subjacebunt.
620. Ad idem de s tu pro et oppressione mulie-
rum. (H. 146^ B. 64^ 2. D. 134^ 2.) Hontstae familiae
vidua judici et juratis in consilio secreto sedentibus flebiliter
est conquesta, quod servus, moribus distortus, qui marito suo
praemorluo tempore servierat aliquando, de ipsa in ejus honoris
detrimenlum hincinde loqueretur in civitaJe, quia carnaliter eam
cognoverit, et lidem matrimonii sibi promiserit, ipsam tali men-
dacio volens compellere, quod ab alio viro contemta sibi
legitime societur. Servus autem vocatus et interrogalus cogni-
tionem carnalem et fidei sponsioncm deliberatione praebabita
constanter fatebatur, verum cum testibus hoc ostendere non
posset, et in carcere detentus aliquamdiu fuisset, et iterum per
juratos super dicenda veritate requisitus esset , priora verba
mutans cognitionem et permissionem negavit. Super quibus af-
firmatis et negatis vidua in fama boni nominis irrecuperabiliter
se laesam esse querulans petivit sibi cum lacrimis de juslilia
provideri. Super quo dii'finitum fuit: Cum vidua non sit con-
questa de violentia in honore sibi facta, sed solum de verbis
per servum mendaciter prolatis, cum etiam potius sit credendum
querimoniae viduae famosae de verbis, quam contessioni servi
2H0
lUMHUim de Hulis, cl polissiinc, vuiu prontcr vciImi prncciosiüs
saii(|nis liiiiiiiiiMis iion sil ('fliiiKlciKliis , vi in pocnis iniliiis sit
affcndimi. sullicil, (jiiod scrviis cxci.sii liiMpui rcpclhilur u civilulc
iiunquuiii suU pociüi i-<i|)ilis rcvursurus.
Capiliiliiiii ei«,' .^iicco.Hi^ioiiiliiim.
f)21 Do s u c c CS s i 0 II il) u s ah iiileslalo. (11. 147''.
A. (53. 1. B. ()4''. 3. C. 58". 1. I). 135". 1. K. 157»'. 1.)
Senlentiatiim est juralis et proposito in Cunicz. , cpiod
si üliiis a domo paliis jier dotalitiiiin vcl porlioiicni licrcdila-
riain eiiiaiicipalus et landcm sine uAore et liheris nioritiir in-
testatus, bona, (juac reliiiquit ita, quod a palre non proees-
serunt, potius transeunl ad fratres el sorores ejusdem iilii,
quam ad palrem-, paupere tarnen existente patre, et fralribus
et sororibus minus indi<>cntibus , piuin est , aliqua talitim bo-
norum portio detur. Secus aulem sie est, si hujusmodi bona
a patre provenerunt, tunc enim iterum ad patrem reverluntur.
Et |)0ssunt jurati tales senlentias suj)er successionibus liere-
dilariis , si de testamenlis mentio non üt, quando jura civilia
scripta seu consuetudinaria ipsas non declarant, secundum
eorum conscienliam dillinire , pro ut colligitur ex privilegio
Joliannis regis, quod civitas habet super testamenlo : Nos
Johannes etc.
(i22. De successionibus ad idem. (H. 147. A. 63.
2.B. 05 \ I.e. 58\2. D. 135". 2. K. l57^2.) In villa Urchaw
quidam oecisus filium relinquit et uxorem , quae ah'um su|)er-
ducens marilum quatuor pueros genuit, quod videntes fralres
occisi filium ejus eorum patruum cum portione ad eum perti-
nente ab aliis quatuor prius dividi, et eis assignari forma ju-
diciaria obtiiiuerunt. Et cum intra annum diclus filius de medio
sublatus fuisset, dominus heres villae repelivit substantiam suam,
allegans, quod ad se, cum sine berede decesserit, esset justi-
lialiter devoluta. Mater autem ipsius filii dixit eandem sub-
stantiam ad pueros quatuor, quos ex secundo peperit marilo,
justitialiter pertinere. Super quo responsum est dilfinitive: Cum
filius morluus et quatuor viventcs ex eodem processerint uUto,
nee alii supersint ex seniine patris occisi, edili l)ona fiiii sci-
licct mortui ad uterinos superviventes hereditarie pertinebunt;
iion enim soluin heredes secundum descensum et infra , sicut
dominus villae Urchaw movebatur, sunt recipiendi ; sed etiam
sursum et a latere. Unde coheredes pro heredibus sunt habendi.
287
623. De successionibus regulae generales et
speciales. (U. 148. A. 04. 1. B. 65^ 2. C. 58». 3. D.
135^. 1. K. 158*. 1.) Privilegia et jura civilalis dicunt, quod
marito intestato decedente tertia pars bonorum, quae reliquit,
ad lixoreni, duae vero ad beredes, sive unus, sive plures fuerint,
perlinebiuit. Salvo ergo islo jure si evenerit casus, qui nee
secundum ipsum, nee secundum jura originalia dilliniri potest,
recurrendum est ad leges communes, in quibns, qualiter bere-
dilas efferatur jure agnationis vel cognationis scribitur sie:
In successionibus ab inteslalo prinio succedent descendentes,
secundo ascendentes unacuni fratribus inlestali defuncti, tertio
collaterales proximiores. Omnibus bis deficientibus uxor succe-
dit, postremo fiscus, nisi pactum vel consueludo praejudicet ;
et dicilur pactum, sicut est promissum pactum per maritum et
uxorem alteri personae, islo modo : Post mortem nostram bona,
quae dimiserimus possidebis; sie removetur fiscus et dicitur
consuetudo, sicut alibi bona laiia dividunlur in duas partes, alibi
autem in tres, sicut consuetudo et jura municipalia civitatis babent.
624. De successione, quanlum ad descendentes
ab intestato dantur regulae lales speciales, (H.
148. A. 64. 2. ß. 65^ 3. C. 58«. 2. D. 135''. 2. K. 158^ 2.) In
successione ab intestato potior est causa descendentium , si
supersint.
Item in primo gradu descendentium sunt liberi legilimi et
naturales, vel etiam legitimi tantum, et postea aequales nepotes
ejusdem gradus et sie descendendo.
Item liberi naturales in lotum succedunt, si alii non super-
6unt, spurii autem numquam succedunt^ et baec vera sunt quoad
lineam paternam. Sed si agalur de successione malris, ibi ve-
niunt spurii cum legitimis, nisi mater illustris sit, et vocantur
spurii, quorum vulgus pater est, i. e. de quorum patre du-
bitatur.
Item nepotes succedunt in slirpes, id est in eam partem,
quam parentes eorum habituri essent, si viverent, unde, si quis
ex uno lilio unum pueruni nepotem suscepit et ex altero decem,
vel plures, tantum capiet unus ex parte sua , quantum decem
ex parte altera.
Item mulier succedit ex parte altera sicut masculus ; nam
in eis unius sanquinis jura permanent.
Item emancipatus succedit sicut suus, id est non eman-
cipatus, qui est adhuc in pane parentum.
C25. De linea ascendenlium dantur regulae
2HH
tnlos: (11. 118. A. 04. 3. B. (55 \ I. C. 58^. 2. D. 130«.
1. K. If)?". 2.) Dt'fniuio iili(|U() vcl alifpia sine lihnis, fraircs
v\ sororrs cjnsdcm niui jis( ('ndciililxis in proxinio gindii tsiu-
cediiiil in porlioiu's iu'(|uiik>s.
lU'iii in isljt liiu'u, sirnt in {IcscciMhMililtiis siicccdif mnlier
siciil nuisrnlns, cl t'niiiiicipnlns siciit iion cniiiiicipaliis.
heni inliT iiseciKlciilcs est seiviindji priicrdjii^jiliva gradiis,
iil scilicet paler prnelVralur uvo, si uIcKjiie snj)ersil, et avus
pi'oavo, et sie de sin^nlis.
Heni si ascendeiiles pari p^radn siiit , sieiit sunt parentes,
pnta paler et niater, pariler siieeediint , et qnideni pro dimi-
dia parle.
Si autem lanUuii |)aler sit, vel mater tanhim sit, quilibet
succedil in loliim.
lleni palernis scmper debclur pars diniidia , quamvis dis-
par numerus sit ascendenlium, sie verhi gralia, si ex iina est
lanluni avus nialernus, et ex altera avus et avia paterni, lieet
duo sint, tantuni eapiet avus nialernus, licet solus sit.
Ilem eum parenlihus inleslali admillunlur fratres et sorores
ex parte ejusdem palris et ejusdeni inalris et in porliones
aequales. Secus auleni, si sit frater uterinus ex parle niatris
tantum, vel agnalus ex parte patris tanlum, quia talis exciuditur
a parenlihus, et est idem Judicium de sorore,
Ilem si supersint lilii vel (iliae fralrum ex ulroque lalere
conjiiiielorum, admillenlur una cum parenlihus. et sicut patres
eorum, si viverent admitterenlur.
Ilem si sunt fratres ex una parte et avus et avia ex su-
periori linea, simililer succedunt, ila , quod fratres non sint
praeferendi: avus enim est in gradu proximo delieicnle patre,
nam proximus est, quem nemo antecedit; volunt tamen quidam
quod fruler exchidat avum et inlret locum palris. Melius est
tarnen dicere primo modo.
Item pater naturalis tantum succedit fdio inleslalo eadem
ratione, qua filius talis succedit patri; filio aulem spurio paler
non succedil, quia nee laÜs pater nee fdius noniiiiandus est. liein
pater et mater suecednnt lilÜs, sive conlrahant seeundas nu|'lias,
sive non.
(i26. De collaleralibusdantur regulae tales:
(H. 148. A. (34. 4. B. C,b^. 2. C. 59«. 1. D. 136«. 2. K.
158*. 3.) Cessttnle siiccessione lineae descendenlis et asc(Mi-
denlis primo succedunt fratres et demum alii, ut fralrum lilii,
et sie de aiiis descendendo.
i
289
Item cum fratribus et corum filiis siiccedunt parentes de
functi, de cujus hereditale agitur, si supersunt.
Item si nee sunt fratres , nee parentes , nee alii des-
cendenles, tunc filii fratrum totum percipiunt. Si autem super-
sunt aliqui de ascendentibus, illi succedunt cum filiis fratrum
praemortuorum.
Item in tali successione potissime succedunt fratres, qui
ex utroque parente contingunt defunctum intestatum, et similiter
intelligatur de filiis eorundem fratrum. Unde filius talis fratris
defuncti, licet gradu tertio sit, tarnen praefertur fratribus de-
functi, qui ex uno tantum parente cognati erant.
Item post fratres ex utroque parente et eorum filios, suc-
cedunt ex uno latere fratres vel sorores, cum quibus et filii
eorum, si qui eorundem fratrum et sororum jam decesserint,
similiter succedunt.
Item filii fratrum, cum pares sunt fratribus defuncti, prae-
feruntur procul dubio ejusdem defuncti patruis et aliis similibus.
Item in hac successione succedit mulier sicut masculus et
emancipatus sicut suus , ut supra.
Item filii fratrum praemortuorum, quando succedunt cum
patruis , avis vel proavis vel ceteris ascendentibus, succedunt
tantum in stirpem, hoc est solum in illam partem, quam patres
habuissent, si vixissent.
Quando autem succedunt sine ascendentibus, semper suc-
cedunt in capita et non in stirpe^ quia quot sunt capita seu per-
sonae tales, tot sunt partes bonorum, in quibus succedunt.
Item in successione coUateralium est iste ordo servandus,
quod in rebus maternis, quae a progenitoribus matris provenerunt,
soli Uterini succedant, licet consanguinei agnativi ex parte pa-
Iris tantum supersint; in aliis vero communiter succedunt. Qui
vero ex utroque parente sunt, cum utrisque admittentur.
Item cum filii fratrum praeferuntur patruis defuncti, tunc
tertius gradus excludit tertium, quamvis alias reguläre sit, quod
pares gradu pariter admittuntur.
Item post fratres fratrumque filios succedunt quicunque
sibi gradu proximiores in infinitum, dum tamen attinentia seu
gradus altinentiae probetur.
627. Ex Omnibus dictis regulis specialibus
eliciuntur regul ae gener ales. (H. 149^. A, 64.5. B.
66«. 1. C. b9^. 1. D. 136^ 1. K. 158^ 1.) Quicumque in
hereditate vult succedere, debet ad hoc gladio, hoc est ex
palris parte natus esse.
19
Item si (opnnli pnirls vi roffnnfi matris pro licrcdiltilc
coiitcndiuit , tiiin r()<|iiiili patris jus ohlincnt cl iioii matris.
Tjimeii si borin a prof^ciiilorihiis inalris proNcncniiil , limc
etiüin jus obliniMil cop;inili niiilris. Hein (|iiicuni((iie in co^iia-
lioiic IHK) «rradii s(mi linca est pr()j)iii(pii()r, sive ex parle malris
siNC ex parle palris, ille bona praedecessonini secnndum jusli-
tiiun possidebit. Kl (piod dieiliir ex parle inalris, inlelligen-
dum est tanliiin in rel)us malernis, de qiiibus siiperius regula
specialis babeliir, qiialiler il)i soli ulerini suceediint. Ilem
qnamdiu supersunt cünsangiiinei in linea adscendenlium et
descendentium directe, tamdiu heredilas non devolvitur ad
collalerales ; fratres tarnen defuncti cum parentibus ejus aequa-
liter admittuntur.
Capituliiiti de Tliooloiioo.
628. De tbeoloneo, quantum ad visitationem
nundinarum. (M. 149 \ A. 65. 1. B. 66\ 2. C. 59^ 2.
D. 143''. 1. K. 214^ 1.) Licet tempore libertatis nundinarum
causa emendi vel vendendi civitatem visitantes de bonis et mer-
cibus suis theoloneum non solvant; tamen forum in civitatibus
non quaerenles de bonis, quae transducunt, ad solvendum
theoloneum sicut aliis temporibus sunt astricli.
629. De theoloneis et tributis deductis et
non solutis. (H. 149\ A. 65. 2. B. 66^ 3. C. 59'' 3.
D. 143^ 2. K.214^ 2.) Sententiatu mest in Albam Eccle-
siam: Qui bona sua stulte ponderans theoloneum deducit,
non potest alio tempore, si revertitur per theolonarium ad
solvendum theoloneum deductum compelli ; debet enim theolo-
narius vigilare et non dormiire super solutione theolonei.
630. De theoloneis, de quibus rebus dentur.
(H. 149''. A. 65. 3. B. 66»'. 4. C. 59\ 4. D. 143 ^ 3.
K. 214''. 3.) Theolonario civitatis senlentiatum est per ju-
ratos, quod de annonis, vinis , lectisterniis et singulis aliis
rebus, quas extranei tempore discordiae seu guerrae ad civi-
tatem causa observationis, sicut ad locum tutum ducunt et postea
iterum educunt, nullum de jure theoloneum est solvendum.
Item res, de quibus theolonenm de jure non datur, ex omis-
sione seu neglectione theolonei non perduntur. Cum autem
aliae res tbeoloneo subjectae cum diclis rebus occulte dedu-
cuntur, tunc caute videndum est, quid juris sit in talibus re-
bus utrisque.
291
Capituluiti de tcstaniontis.
631.Detestamentis in gener e etprinio quomodo
ordinentur. (H. 149^ A. 61. 1. B. 66^ 1. C. 59^ 5.
D. 143**. 4. K. 314''. 5.) Testamentum ex eo appellatur, quod
testatio mentis est, et debet fieri coram testibus seciindum con-
suetudinem civitatum, sive sint jurati, sive non sint jurati, et
debent tales esse vocati et instanter rogati per testatorem, et
sive tales testes sub sigillis testamentum conscribant , vel in
memoria teneant, semper valet. Mortuo etiam testatore testa-
mentum est cito pronuntiandum, ut illi, quibus bona sunt legata, a
litibus liberentur. Et leges volunt, quod testamenla coram Sep-
tem testibus fieri debent; tamen hoc secundum jus civile non
servatur, quia etiam unus scabinus, juratus, vel alii duo fide
digni non scabini in testamento pro testibus admittuntur»
Sed non omnes homines possunt esse testes in hoc facto;
quia neque mulier, neque impubes, neque servus, neque mutus,
neque surdus, neque furiosus, neque improbi seu detestabiles
possunt in numerum testium adhiberi. Et est intelligendum de
muto et surdo, qui nihil loqui vel audire possunt. Est enim
intelligendum de furioso, qui non habet dilucida intervalla.
Item duo fratres, qui in potestate ejusdem patris sunt,
utrique testes in uno testamento fieri possunt, quia nihil nocet,
ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi. In testibus
autem non debet esse, qui in potestate testatoris est. Sed etsi
filius familias de castrensi peculio post remissionem faciat
testamentum, nee pater ejus recte testis adhibetur, nee is, qui
in potestate ejusdem patris est ; reprobandum enim est in ea
re domesticum testimonium.
Legatariis autem et fideicommissariis, qui non juris suc-
cessores sunt et aliis personis eis conjunctis testimonium non
denegamus.
Et multo magis his, qui in eorum potestate sunt, hujus-
modi licentiam damus. Nihil autem interest, utrum testamentum
in tabulis, an in cartis vel in alia materia fiat.
Item si testator peritus literarum testamentum manu sua pro-
prio scribat et ipsum signatum vel ligatum oft'erat testibus, qui ipsum
sigillent: tunc sive testes sciant, sive non, quae conlinenlur
in testamento, nihilominus testamentum tcnet.
632. De his, qui testamentum facere non pos-
sunt. (H. 150«. A. 66. 2. B. 66 »\ 2. C. 60. ^ 1. D. 144". l.K.
215"^. 2.) Qui alieno subjecti sunt juri, testamenti jus faciendi
19^^-
iioii liiil)(Mil , nisi qnanliim paronlcs eis pnrmisrrini, oxccplis
imili('ril)us , quiU! in poIcsliiU' pnrcnliini sunt , qnihus de eo,
quod in caslris ncciuisic ruiil, jx-rmissimi est ksldinciiliim l'ucere.
Pruelcrca lesluiiiciiluni iinpubes l'ucerc iioii possiiiil, quin nulluni
eoruni aninii Judicium est.
Vm\v mnsculiis, (jui uniios actalis qualuordccim complevit,
li'Slanu'uluui l'accre polcsl; roen»iua vcro , quac cx])levit unnos
duodecim.
Itoin iiec furiosi, quia mcnlc careiit; nee ad rem perlinet,
si impul)es poslca pubcs laclus , aut luriosus poslea mcnlis
eompos faclus iuerit et decesserit. Furiosi autem, si per
idem lempus fecerint teslamentum, quo furor corum itermissus
est, jure leslali esse videnlur, certe eliam eo, quod ante furo-
rem l'ecerint lestamenlo valcnle; nam neque leslamenla rede
facta, neque aliud ullum negotium recte gestiim postea furor
interveniens perimit.
Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta
est, testameulum facere non potest, sed id, quod antea fecerit,
quam interdictio bonorum suorum ei fiat, ratum est. Et est
prodigus ille, qui neque modum, neque fmem habet in ex-
pensis, et dat danda et non danda«
Item surdus et mutus non semper facere possunt testa-
mentum, et loquimur de eo surdo, qui omnino non audit, et
non qui tarde exaudit; nam et mutus is intelligilur, qui eloqui
nihil potest, non qui tarde loquitur. Saepe etiam literali et
eruditi homines variis casibus et audiendi et loquendi facultatem
amittunt, et tamen caeleris casibus et modis testari possunt,
Sed qui post testamentum factum surdus et mutus esse coepit,
latum nihilominus permanet ejus testamentum. LFnde surdus ve
mutus casu vel mutus tantum sive natura sive casu si scri-
bere noverit, sua manu scribere potest testamentum.
Item damnatus ad mortem civilem vel naturalem testari
non potest. '
Item de crimine famoso damnatus.
Item de statu suo dubitanles.
Item monachi et presbyteri de his, quae habent a benefi-
ciis ecclesiasticis, testari non possunt. Presbyteri tamen de his,
quae habent ex patrimonio vel ratione personae, puta si ju-
rista vel scriptor quis fuit, vel aliud officium gessit, testari
potest.
Item teslamenta quandoque sunt pure, quandoque condi-
«93
lionaliler, el si impossibilis conditio teslamentis, instilulionibus
et fideicommissis interponatur, pro non scripta habeatur.
ItQm si plures conditiones instilutionibus vel legatis adscriplae
sunt , si qiiidem conjunctim ut puta : si id et id factum sit,
Omnibus parendum est. Si separatim veluti : si id aut id factum
erit, cuilibet obtemperare satis est.
Item hi, quos nunquam testator vidit, heredes instilui
possunt, veluti si fratris filios peregrinos ignorans, quod essent,
heredes instituerit; ignorantia enim testantis inutilem testatio-
nem non facit.
Potest autem quis in testamento suo plures gradus here-
dum facere, ut puta : si ille heres non erit, ille heres sit, et dein-
ceps in quantum velit testator substituere potest, et in novissimo
loco in subsidium etiam servum instituere potest in heredem.
Item si filii ejusdem aetatis sunt, in qua sibi ipsi testa-
mentum facere non possunt, parentes sibi facere possunt.
633. Quibus modis testamentum infirmatur?
(H. 150\ A. 66. 3. B. 67 \ 1. C. 60\ 1. D. 144\ 1.
K. 216". 1.) Testamentum rumpitur vel irritum fit, cum in
eodem statu manente testatore ipsius testamenti jus vitiatur.
Item si quis post factum testamentum adoptaverit sibi filium,
testamentum ejus rumpitur» Item posteriore testamento, quod
jure perfectum est , superius rumpitur, nee interest, an ex-
stiterit aliquis heres ex eo, an non exstiterit; hoc enim solum
spectatur, an aliquo casu existere poterit» Ideoque si quis aut
voluerit heres esse aut vivo testatore aut post mortem ejus,
antequam hereditatem adiret, decessit aut, conditio, qua heres in-
stitutus defecerit, in his casibus paterfamilias intestatus moritur ;
nam et prius testamentum non valetruptuma posteriore, et posterius
factum aeque nullas vires habet, cum ex eo nemo heres extiterit.
634. De testatis et legatis r eb us. (H. 151 ^ A. 66. 4.
B. 67\ 1. C. 61 ^ 1. D. 145«. 1. K. 216^ 2.) Non solum
testatoris vel heredis res , sed etiam alienas res legari potest,
ita ut heres cogatur redimere eam et praestare, et si non
potest redimere, aestimationem ejus dare; sed et si talis est res,
cujus non est commercium, nee adipisci potest, aestimatio ejus
non debetur; sicuti si basilicas vel templa, vel quae publico usui
destinata sunt, legaverit, nullius momenti legatum est.
Item si rem obligatam creditori aliquis legaverit, neces-
sarie habet eam heres luere et redimere.
Item si res aliena legata fuerit, et ejus rei vivo testatore
legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emlionis
2'J i
ex leslamcnti urlioiK; priicliutn consequi polest. Si vcro ex cniisa
lucrnlivu, Ncliili ex donulionc vel alia siiiiili causa ugere non
polest; iiam lra<lilinn est; diias liicralivas caiisas in eiiiidcin
lioiuineiii el in eandein rem eoneiirrere non posse. Ilac lalione,
si ex dnolins leslanienlis eadeiri res eidem debealur, interest,
utrum rem, an aeslimalioncm ex lestameiilo consccnlus est; nam
si rem habet, ay^c^re non |)otest, (jiiia eam Iial)et ex causa
lucraliva, si aeslimalioncm lial)el, ex teslamenlo agere non polest.
Ilem si eadem res duobus les:ala sit, sive conjunctim, sive
divisim, si aml)o perveniant ad legalnm, scindilur inter eos le-
galuiu; si aulcm aller deliciat, qui aul spreveril legalum, aul vivo
teslalore decesserit, aut alio quolibet modo defecerit, tolum
ad collegalarium pertinet.
Conjunctim aulem legatur, veluti si quis dicat : ticio et
scio hominem slicbum, do, lego-, disjunctim ita : ticio hominem
slicluim, do, lego. Et si expresserit: eundem hominem stichum
aeque disjunctim legalum inlelligitur.
Item si rem legatarii aliquis sibi legaverit, inutile est le-
gatum, quia quod proprium est ipsius, amplius ejus fieri non
polest, et licet alienaverit eam, non debetur nee ipsa, nee
aeslimalio ejus.
Ilem si quis rem suam quasi alienam legaverit, valet le-
gatum ; nam plus valet, quod in veritate est, quam quod in
opinione.
Sed et si legalarius putaverit valere , constat legatum,
quia voluntas defuncti exilum polest habere. Si rem suam le-
gaverit testator, posteaque eam alienaverit, si non adimendi
animo vendidil, res debetur legatario.
Item eum, qui post testamentum factum praedia, vel quae
legata erant, pignori dedit, ademisse non videlur legatum, et
ideo legalarius cum berede polest agere, ut praedia a credi-
tore luantur. Si vero quis partem rei legalae alienaverit, pars,
quae non est alienata omni modo debetur, pars aulem alienala
ita debetur, si non adimendi animo alienata sit.
Item si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum
utile est, et neque ab ipso debilore, neque ab heredibus ejus
potest heres petere , neque ab alio , qui loco heredis est,
sed possunt a debilore conveniri , ut lib^rent ipsum. Polest
autem quis vel ad tempus jubere, ut heres petat ; e contrario
debitor si credilori suo quid debet legaverit, inutile est legatum,
si nihil plus est in legato , quam in debito, quia nihil plus
habet per legatum.
31)5
Item si uxori maritus dotem legaverit, valet legatum, quia
plenius est legatum, quam actio de dote. Sed si et quam non
acceperit, dotem legaverit, si quidem simpliciter legaverit, in-
utile est legatum.
Si vero certa pecunia, vel certum corpus aut instrumen-
tum dotis in praelegando demonstrata sunt, valet legatum , et
est instrumentum apparatus possessionis, ut currus, aratrum et
consimilia.
Item si grex legiitus fuerit, posteaque ad unam ovem per-
venerit, quae superfuerit vendicari potest. Grege autem leguto
et eas oves, quae post testamentum factum gregi adjiciuntur,
legato cedere, Julianus ait; est enim gregis unum corpus ex
distantibus capitibus, sicut aedium unum corpus est ex cohae-
rentibus lapidibus. Aedibus denique legatis columna et marmo-
ra , quae post testamentum factum adjecta sunt, legato seu
legatario cedunt; sed columna seu tignum domus partim legari
non potest, ne urbs deformetur.
Item tam corporales res, quam incorporales legari possunt ;
et ideo id, quod defuncto debetur, potest alicui legari, ut seil» ac-
tiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator
pecuniam; nam hoc casu legatum extinquitur.
Item si quis in nomine, agnomine, cognomine, praenomine
legatarii erraverit, testatori, si de persona constet nihilominus
valet legatum; idem quod in heredibus servatur et recte.
635. De bis, qui intestati moriuntur. (H. 152^
A. 66. 5. B. 68^ 1. C. 6P. 1. D. 145\ 1. K. 217^ 1.)
Intestatus decedit, quia aut omnino testamentum non fecit, quia
morte praeventus est, aut quia noluit, aut non jure testamen-
tum fecit, quia scilicet caruit solemnitate testium , vel quia
testator non habuit testamenti factionem, sicut furiosi, et alii
supradicti ; aut id , quod fecerat, ruptum , irritumve est factum.
Ruptum scilicet agnatione posthumi vel de causa ; irrilum
autem fit , cum probatur officiosum et non ex officio pietatis
factum. Intestatus etiam decedit, ex quo nemo heres ex-
titerit.
636. Quo modo mortuo testatore testamentum
impeditur. (H. 152^ A. 66\ 6. ß. 68^ 2. C. 61 ^ 2. D.
145»». 2.K. 218^ 1.) Dum Nicolaus Calcifex civisBrun-
nensis in ultima sua disposuisset voluntate domum vendi et
tertiam partem uxori, duas vero pro duobus pueris, quos ad-
huc infantes reliquerat, quibusdam ejus amicis, quos nominatim
ad hoc constituit, pro utililate puerorum impendendas per eosdem
;^6
assi^nniri. Accidil, quod uxor sccundiim innrilum supcrdiixit.
{)\\o faclo amiii Nicolai domo veiiditn duas parle» peciitiiue
cum iiiraiilihns eis |)t'licriinl Iradi, «lle|,nintcs , quia Nico laus
lioc in exlremis ullc^avcrit in suo leslamcnlo; malcr aulcm
puerorum pro se seiitcnliari pclivil, cum ejus pueri adhuc es-
seiil inlaiiles cl suhsidio malerno plurimum indifrenles, et ipsa
nalnrali pielale mola ipsos vellel alere et in propriam cuslodiam
recipere, pecunia puerorum i\\nid amicos remanenle ila tarnen, quod
caulioiiem de ea pro ipsorum usu laboranda dimissa facerent,
uliiim quiescenle disposilione mariti praemortui ad gerendam
curain de pueris suis ipsa non esset propinquior, quam amici.
Super quo senlentialum est pro ipsa amicorum allegalione non
obslanle, et sie tesfamenlum teslatoris hujus, quantum ad hoc
non proccssit. Nihilominus ex eo non fuit impeditum, sed
potius salubrius interpretatum et pro bono puerorum in melius
commutatum. Volebant enim amici pro necessilate puerorum
annualim de eorum pecunia dictam pensionem habere, de qua
mater eos benivole supportavit.
637. Testamentum potest homocondere de bo-
nissuis ubique locorum. (H.152^ ß. 68^ 1. C. 62". 1. D.
146\ 1.) Senlentialum est ad loca diversa. Si homo domi
testamentum facit et postea peregrinando vel alia de causa ad
partes venit alienas, ibi licilum est sibi, si decreverit secundum
testamentum condere et primum revocare, et testes illius loci
sive jurali sive non, dumniodo sunt sufficientes et fide digni,
recipi debent pro lestamento hujusmodi confirmando. Nee ob-
stat jus commune, quod dicit, quod jurali extra proprium Judi-
cium teslari nonpossunt; hoc enim sicut et illud, quod scribitur
in juribus originalibus sub is tis verbis; Volumus etiam
ul nullus hospes advena super debito vel quacunque causa possit
inducere teslimonium advenarum contra civem, nisi cum advenis
habeal unum civem vel plures et infra; circa testamentum quae
pia sunt negolia, in quibus agendum est mitius, locum non ha-
bent. Et confirmatur isla sententia ex paragrapho uno jurium
originalium de lestamento hospitum, ubi scribi-
tur sie:
Item volumus, advena hospes in civitate moriens de re-
bus suis quicquid ordinaverit, raturn et firmum permanere et infra.
Si ergo advenae in civilate licitum est testamentum con-
dere, rationaljüiter licebit hoc civi in alio loco, ubi advena re-
putatur; require supra anno LXVII in sententia LXXXI.
638. De testamentis c o ndictiona li s. (H. i62^ •
297
B. 68 ^ 2» C. 62 \ 2. D. 146M.) Sententiatum est juralis in
Wissaw: Si qiiispiani moriens bona, quae relinquit, pliiribus
divisim sub isla legat condictione, quod uno sepiilto ejus por-
tio transeat ad alios, isla condictio quantum ad partem illius mo-
rilur, qui postea contrahendo matrimonium de ipsa dotem facit.
Reviviscit tarnen si processu temporis mors utrorunque conju-
gum sine heredibus et testamentis vel alius casus fortuitus, qui
hoc exigat^ intercedat.
Item si testator Uli, cui leg-at, sie dicit, si disciplinae
methas non excesseris, si morum honestatem servaveris, si tali
executori, cui te committo, obtemperaveris, vel his similia tan-
tum de bonis meis habebis, ista condictio, postquam homo usque
ad annos discretionis obedienter, decenter et regulariter vitam
suam duxerit, exstinguit et expirat.
639. De testamentis per dubia verba factis.
(H. 152^ B. 68''. 3. C. 62 ^ 1. D. 146^ 2.) Dum in
Cr umpna w civis quidam decumbens ad se aniicos suos et alios
viros idoneos vocasset, conquestus est eis viribus corporis in
tantum se destitui, quod etiam longius se vivere desperaret.
Uiius autem generorum suorum, quos duos habebat, ibidem
existens praesens dixit : Bone socer disponatis de rebus veslris,
ne post mortem vestram alicui materia questionis tribuatur. Ad
quae verba socer decumbens dixit: Bona, quae habeo, tibi com-
mitto, quia solutis debitis, quid cum residuo facere debeas, nosti
bene. Quo facto et socer et filia sua, uxor praescripli generi,
uno tantum puero superstite sunt defuncti. Superveniens ergo
secundus gener de Cracovia, quo causa mercandi transieuat.
petivit sibi ralione uxoris et puerorum suorum de bonis per
socerum suum relictis partem debitam assignari, quod primus
gener contradicens allegat, omnia bona per socerum dimissa
ad se et puerum suum fore testamentaliter devoluta. Quaeritur
ergo, quid juris in hoc casu. Super quo responsum fuit, quod
differt, res alicui committere et legare. Unde verba, quae dictus
testator in extremis suis dixit, non continent formam debitam
lestamenti seu legati. Testes etiam, quos, ut praedicitur, ad que-
ruhiiuUim super aegriludinis gravedine vocavil, non possunl de
rigore juris ferre testimonium de legato. Unde cum dubilatio
sive questio inter dictas partes, scilicet duos generös, ex verbis
testatoris dubiis sit exorta, recurrendum est ad arbilros, scilicet
unum juratum et alium communem hominem, qui duopraedictam ques-
lioneni diiriniantcontradiclione partium quiescente. Et de hoc respice
Privilegium J o h a n n i s r e g i s scriptum i n f e r i u s in p r a e-
2\}H
se n t i I i b r 0 et lialx'l snixTsniplionoin de nihricn in liuec verba :
Oll od tostiMiieiitn ( a ii t u in liaiil in p a r a l a p(>cunia
(c l s i' c II II (I um e s t ü l i a in r c s l i n ;,mi c n d a s e n l c n l i u
X.WIII. anni \l\\. C).
040. De teslanientis, quaiilumad exccutores
et lutores. (II. 153". A. ()(>. 7. B. Gl)". 1. C. ()3 «. 1. D.
117 '\ 1. K. 218''. 2.) Siiendnin est, cos, (jui IVaudulcnler luteiani
vel curam adniinislrant, cliam si salis ollerant, removendos a
lulcia, (|uia salisdalio proposilum luloiis malivoluin non mutat,
sed diulins grassandi in re l'ainiliari f'acullalem i)raeslat.
Snspi'cUini cum j)Ulamus, (pii moribiis lalis csl, ut suspec-
tus sit. Sed lulor vel curalor, quamvis pauper, si lidelis et di-
li<»ens sit, non est rcmovendus (|uasi suspectus g^rassandi, id est,
iiitendi ad delinquendum, quia grassor — - aris id est nilor ad n^ialum.
641. Ad idem, quantumad executores. (H. 153''.
A.ibid.B.idem. C. 63''. 2.D.147 ".2.) Itenfisipluresdepulati sunt exe-
cutores in tcstamento, uno mortuo vel in rcmolis partibus agen-
te vel exsequi noiente, alter poterit peiTicere quicquam incumbit,
642. Ad idem, quantum ad tutores et executo-
res. (H. 153'». A. idem. ß. ibid. D. 147\ 3.) Sententiatum est in
Crumpnaw, si executores testamenti et viduarum ac pupillo-
rum provisores negligentes fuerint et inutiles, jurati secundum
eorum conscientiam in favorem testamenti, quod pium est ne-
gotium, ipsis cum verecundia remotis curam testamenti et provisio-
iiis aliis, quidiligentessunt, possunt etdebent committere pleno jure.
643. De testanientis , quantum ad rationes
bonorum defuncti et ejus debita. (H. 153''. A. 66.
8. B. 69 ^ 2. C. 63 ^ 4. D. 147 ^ 4. K. 218 ^ 1.) Rationes
defuncti, quae in bonis ejus inveniuntur ad probationem sibi
debitae quantitatis sufficere solae non possunt.
Ejusdem juris est etsi in ultima voluntate defunctus cer-
tam pecuniae quantitatem aut etiam certas res debere sibi si-
gnificaverit.
644. Si duobus hereditas fuerit legata. (H.
153''. C. ibidemD.147''.)Siper teslatorem hereditas una duobus ta-
liter fuerit legata, ut unus ipsorum medietatem ejus, quae post
obitum sui ad alium transeat, debeat possidere, nullus eorum
sine consensu alterius partem suam alicui libere conditione prae-
dicta stante poterit deputare; quamvis tamen ambosimul in dispo-
silionem eius placitam concordandi habeant potestatem. Sic sen-
tentiatum est in consilio juratorum.
645. De testanientis, quod ille, cui legatur
299
hoc vel hoc sub disjunction e non habet eligere,
nisi per testatorem electio fuerit sibi data. (H.
153^ B. 69^ 3. C. 63^ 1. D. 147". 5.) Andreas de
Kobilnic in extremis suis legavit Rudlino avunculo suo
vel quartale unius agri vel marcani grossorum pragensium per
uxorem suam dari. Mortuo itaque Andrea uxor ejus marcam
grossorum avunculo dare voluit, quam avunculus recusans quar-
tale agri sibi dari petivit. Quaesierunt ergo jurali de Kobil-
nic quid sit juris in hoc casu; utrum videlicet Rudi in us
optionem habeat eligendi quartale vel marcam, vel utrum uxor
pro sua voluntate de praedictis duobus illud, quod velit sibi
dari, possit. Super quo diffinitum fuit, quod Rudlinus nihil
habet requirere, nisi sibi legatum. Unde cum Andreas optio-
nem eligendi Rudlino non dederit, talis optio in beneplacito
uxoris residebit. Debet ergo Rudlinus marca recepta ab ac-
tione quiescere pleno jure.
646. Quod testamenta per commissarium fieri
possunt.'CH. 154^ A. 66. 10. B. 69''. 1. C. 63^ 7. D.
147''. 2. K. 218''. 3.) Juratis de Prostays sententiatum est,
quod, qui extremam voluntatem in alterius dispositione committit,
non videtur decedere intestatus; potest enim idem commissa-
rius decedenti testament'um juxta conscientiae arbitrium ordinäre.
647. De testamentis in remedium animarum
factis. (H. 154^. A. 66. IIB. 69\ 2. C. 63\ 1. D. 147^
3. K. 21 8 ^ 4.) Sententiatum est eisdem, si pater plures habens
filios vel heredes testamentum , quod pro animarum remedio
disposuit, uni specialier committit, hoc non obstante, si talis
commissarius negligenter vel infideliter circa testamentum agit,
et illi, quibus testamentum debetur, sive spirituales, sive secu-
lares sint homines , hoc dissimulant et emendari non curant,
alter heredum quicunque potest commissarium super eo con-
venire ac sufFragio juris compellere, quod de testamento ordinet,
sicut recepit in commissis ; prae aliis enim causis multus favor
debetur testamentis defunctorum et dotibus mulierum.
648. De testamentis, quo modo reclamantur et
impediuntur. (H. 154^ A. 66. 12. B. 69\ 3. C. 63^ 2.
D. 147^ 4. K. 219 ^ 1.) De Lautscheius jurati informati
sunt in consilio : Quicumque testamento persoualiter interest
ipsum audiens et non reclamans, nee per ipsum praejudicium
seu gravamen ac juris sui derogationem sibi fieri protestans,
quicunque etiam absens de certa scientia instructus fuerit, te-
stamentum sie et sie esse factum, et postea ipsum non contra-
(lixcrit, lalos morliio leslalorc tcstamonlum non possiinl recla-
inare, iicc alicuuililcr iiiipcdirc.
Ilcm Icsliimciiliiiii impcdire volcns, (l('l)el coran» (eslalore,
si tarnen (•()m|)()s ralioiiis rucril, el dolor acgriludinis hoc (ieri
piTinillit, iiiipcdiniciidiiu Imjiisinodi |)rüj)om;re, et de sua iiilcn-
lionc ipsuin Imidc infonnarc. I']l si Icstibiis inipt'dieiis carucrit
teslalor iic<i[aiis slaliin in leclo inlirmilatis eliain ahsenle judice
coram iino juralo vel coram leslamenlariis, si plura juramenla
juxta numcruni qucriinoniarum lacere debct, uno solo faeto de
aliis per aclorein ralionahiliter absolvetur.
Merilo eniin credilur, quod infirmns morti vicinus spe sa-
lulis animae pro quibuscunque jurare debuerit, bene juret.
Si aulcni jurare prae dolore non potueril, possessores bo-
norum eo defunclo de qualibet querimonia uno jurainenlo se
expurgabunt.
649. De tes tamentis, qualiter ultimum repel-
lat primum. (H. 154\ A. 66. 13. B. 69\ 3. C. 63\ D.
148^. 1. K. 219^. 2.) De Bu desp i c z jurati quaerentes ver-
botenus, qualiter ultimum testamentum suftocaret primum, sunt
sie informali : Ad hoc, quod ultimum testamentum repellat pri-
mum , necessarium est, quod habeat testimoniuni elTicacius et
credibilius , quam primum. Instructi sunt etiam, si testamentum
secundum non cassat primum, sed tantum aliqua in primo ob-
scura declarat et dillucidat , ad hoc sufiicit testimonium aeque
forte , sicut habuit primum.
Tertio etiam sunt docti, si testamentum sequens non tollit
primum, nee ipsum specificat et exponit, sicut in praecedenti
paragrapho immediale dictum est, sed tantum quaedam ad salutcm
animae pertinenlia primo testamenlo adjicit et adjungit, ad hoc
sufficit testimonium virorum credibilium dato etiam, quod non sit
ita sufficiens, sicut est testimonium testamenti primo facti.
Cum enini in testamentis faciendis principaliter sit sa-
luli animae testatoris providendum, ad probandum talia debet
admitti testimonium, cui fides adhiberi possit, quamvis non
sit excellens.
650. De testamentis, quae, testator propria
manuscribit sub sigillo suo. (H. 154^. B. 70. 1.
D. 148''. 1.) Postquam Mathias Mauricii piae memoriae
civis Valens inier consules civitatis de hac luce subtractus
fuisset, D i 1 1 1 i n u s M a t h i a e palruus et A n s z h e 1 m u s ac
Johannes fralres avunculi dicli Mathiaje de bonis per ipsum
relictis, sicut et de filio suo N i c o 1 a o et fdia sua K a t h e-
301
rina tuloris et provisoris nomine se intromiserunt, et propter
hoc Johannes de Tisch nowicz, gener praefati Mathiae
eos in causam traxit , coram judicio et juratis de ipsis tali-
ter conquerendo : Qomini judex et jurali, eg-o Johannes
de Tisch nowicz vice uxoris meae Kunegundis, filiae
legitimae quondam domini et soceri mei Mathiae coram
Yobis propono cum querela , quod Dittliniis et Johan-
nes et Anszelmus de tertia parte, quae de bonis per
dictum socerum meum sine testamento mortuum dimissis ra-
tione portionis hereditarie ad eam pertinet , frivole sine
mandato , scitu et consilio vestro se contra justitiam intromi-
serunt. Super quo mihi et uxori meae ab ipsis sive affir-
maverint , sive negaverint, juris rogo plenitudinem exhiberi,
Praescripti vero patruus et avunculi Mathiae ad Johannis
querimoniam taliter responderunt; De bonis per Mathiam
consanguineum nostrum relictis et ejus heredibus, sicut de jure
potuimus et debuimus, non frivole sed justitialiter nos intromi-
simus , quod probamus per hunc modum : Praenotatus enim
Mathias, dum corpore sanus et rationis compos esset, testa-
mentum et ordinationem omnium rerum suarum mobilium et
immobilium rite, rationabiliter et Ordinate per manum scriptoris
sui , qnae multis est nota in quadam litera in papiro , scribi
fecit. Cui eliam literae quandam parvam literam, quae vulgariter
a n i m a vocatur, in qua praetium et mercedem servorum et an-
cillarum suarum propria manu, quae etiam pluribus est nota'
conscripsit, inclusit : et quia in eadem , quae sub sigillo suo
statim post mortem ejus in cista sua clausa inventa est, litera
continetur, quae constituit nos executores, tutores et provisores
secundum conscientiam nostram heredum et bonorum suorum,
petimus diffinitive sententiari. Si juratus civitatis pro nunc de
hoc testabitur , quod Mathias cum proxime Pragam ire
voluit, praescriptam literam sub bis verbis sibi ad servandum
dederit, si ab hac vita decederet, in ista litera invenielur quic-
quid de rebus suis sit testamenlaliter faciendum, et quod idem
juratus literam eandem Mathiae de Praga reverso iterum
restituit, et modo ejus percepta morte judici et aliquibus juratis,
cum per plebanum ecclesiae Sancti Jacobi de loco sepulturae
dicti Mathiae quaereretur dixerit, talis litera quaeri debet,
quae, ut credo, declarabit sepulturam et alia facta seu dispo-
sita per ipsum Mathiam; cum eadem litera sit inventa, et in
ipsa sit scriptum, quod Mathias nos executores testamenti
sui fecerit, utrum de bonis et heredibus suis nos non intro-
:i02
milU're pohiimus, sinit rf infromisimus pleno jnrc. Siipcr quo
diiriiiiliini liiit pro I) i M I i ii o AI a ii ri ci i painio et A ii h/. ii cl m o
iic .) <> li a II II c IVatrihiis aviiiiiulis dicli i\l a l li i a e.
051. (^ u o 0 r (1 i n 0 l ü s t a ni e n t u in per e x e c u-
l o r e s Sit e x c q u e ii d ii m. fll. 155''. A. OO. 15. B. 79''. 1.
C. Gl". 2. I). 119°. 1. K. 219''. 1.) Eodem tempore sen-
tenlialuin est eliam, quod execulores morluo leslalore primo
solutis (lel)itis stalim ante omiiia alia ea, quae pro rernedio et
salule aniinae teslaloris def'uncli (ieri debent cerlitiidinaliler ita,
quod ürnia et slabilia, sicut per teslatorem ordinala lueriiit,
pernianeant, et expediant et procurent ; dignuin eiiim et justum
esse crediinus, quod ille, qui vivens dominus f'uit bonorum,
post mortem suam prius quam omnes alii de parte sua vide-
licet de testamento, quod pro remedio auimae suae Heri debet,
certus reddatur penitus et securus.
652. Qua in diu testamentum stat, et quando
exspirat etc. (II. 155\ A. C6. 16. ß. 70\ 2. C. 64*. 3.
D. 149*. 2. K. 219^. 2.) Eodem tempore etiam sentenlialum
est, quod si hoino coram probis viris vel per lileras disponit
et ordinal facta sua, et postea eandem ordinationem non rcvo-
cans intestatus repentine et improvise moriatur, talis ordinatio,
quam fecit, cum usum rationis habuit , pro vero testamento
firmiter est tenenda ; per hoc enim heredibus defuncti toUitur
materia litigandi.
653. Quod executores testamenti sine man-
dato judicis se intromittent de rebus testatis.
(H. 155\ A. 66. 17. B. 70''. 3. C. 64«. 5. D. 149^ 3.
K. 219''. 3.) Eodem tempore sententiatum est etiam, quod exe-
cutores, provisores seu tutores testamenti mortuo testatore sine
mandato scitu et consilio judicis et juratorum de bonis et he-
redibus mortui eo modo sicut habent in commissis, licite se
possunt intromittere contradictione qualibet non obstante.
654. Quod mariti filiarum intromittere se
possunt de bonis eisdem filiabus legatis etc. (H.
155''. A. 66. 18. B. 70\ 4. C. 64^ 6. D. 149«. 4. K.
219''. 4.) Eodem tempore etiam sententiatum est, si moriens
reliquerit filias in matrimonio constilutas , de portione heredi-
taria talium fdiarum, si qua tamen secundum justitiam ea con-
tingit, potius earum mariti, quam ipsi executores se intromit-
tent , nisi forte testator aliter ordinaverit, vel ipsi mariti in-
utiles, vani, lusores seu bonorum dissipatores fuerint ; tunc enim de
tali portione sicut et aliis bonis et pueris executores pro usi-
303
bus nihilöminus et iitilitatibus dictarum filiarum et puerornm eorun-
demea fideliter regendo intromittere sepossunt et debent pleno jure.
655. Qu od faciendum sit, si aliqui testes te-
stamenti sint mortui. (H. 156^ A. 66. 19. B. TO''. 5.
C. 64«. 7. D. 149^ 5. K. 219^5.) Deffinitum est etiatn eodem
tempore. Si duorum testamentariorum unus decessit, tunc alter
vivens tacta cruce jurabit, quod cum illo mortuo rogatus te-
stamento, de quo agitur, interfuit, et quicquid postea ad in-
terrogationem judicis in animam suam et socii sui defuncti co-
ram judicio confessus fuerit, credi debet. (Et confirmantur istae dif-
finitiones ex privilegio Joan nis, quod civitas habet de
testamentis, cujus transscriptum inpraesentilibro
inferius conti n et ur).
656. De vi göre testamentorum, quod ultimum
procedit. (H.156«. A. 66. 20. B. 70\ 6. C. 64\ I.D. 149^ 1.
K. 220*. 1.) Cives de Radisch verbotenus quaerentes, utrum
primum vel ultimum testamentum stare debeat, instructi sunt
sie: Aliud est dare, quam legare. Datum enim revocari non
potest, sed legatum potest. Unde si homo sanus vel infirmus
de rebus suis testamentum l'aciens hodie sie legat, cras autem
vel postea hoc ipsum revocans aliter legat, ultimum testamen-
tum vigorem habebit et non primum, et est ratio, quia circa
testamenta , quae tantum morte testatoris confirmantur , prae-
cipue est ultima voluntas hominis altendenda.
657. De testamento deliri vel furiosi. (H. 156^
A. 66. 21. B. 70\ 7. C. 64\ 2. D. 149^ 2. K. 220«. 2.)
Quidam civis hujus civitatis cum compos rationis et sanus esset
corpore, bona^ quae habuit, pueris suis taliter disposuit, quod
eo moriente ipsa hereditarie possiderent ; postea vero ad aeta-
tem decrepilam superveniens et dictam dispositionem, cum jam
deliraret, mutare volens, quaeritur a pueris, utrum hoc sibi liceat
facere ipso jure et respondetur quod non ; quia quicquid
usum rationis habens voluntarie fecit, hoc deliratione super-
veniente non potuit revocare.
658. Quod testator bona sua legare potest
cognatis vel extraneis. (H. 156''. A. 66. 22. B. 71».
1. C. 64''. 3. D. 149\ 3. K. 220 ^ 3.) Jurati de Bude-
spicz scripserunt sie: Domini in scriptis petimus nobis dari,
utrum homo cuicunque possit res et bona sua legare, cui pla-
ceat, quando vivit, amicis sive hominibus alienis et infra. Re-
spondetur, quod cum homo ex rationis facultate liberi sit ar-
bitrii, propter quod absolutus sibi debeatur stilus ejus ultimae
volimliilis , «innmdlii mrioiiis cnpnx rsl et compos res su.is,
(jiias possidt'l immobiles cl quas liabcl mobiles, ordinäre, dispo-
lure, U'f^are nmieis vcl exiraneis j)oleril, proiit placel. Kl Iiim-
(lalur Sliper illiid, (jiiod scribilur siiperius in j ii r i I) ii s origi-
nulibiis, titulo de teslameiito bosjiiliim:
Adveiia bospes in eivilale moriciis de rebus suis quidquam
ordiiiaverit , ralum (;t lirmum volumus permanere. Si ergo
lidlum est boc adveiiae, verisimililer est, quod liceat et civi.
059. D e t es tarnen fis sine verbis p er sig na fa cl i s.
(II. 15^)^B. 71». 2. D. 150M.) In Au spie z quidam deeumbens
duos scabinos ad sc vocans domuin suam cuidam suo legavit
cognato, et instante die eraslina eoram eisdem scabinis iterum
hoe lecit; tertio vero die diclus cognalus scabinos praedielos
ad ipsum decumbentem ducens, petivit ab eo requiri, utrum le-
gatum prius bina vice factum ratum post mortem suam servari
vellct. Qui ad interrogationem scabinorum praevicinae mortis
amaritudine loqni non Valens per digitorum extensionem innuebat,
quod sie. Quaeritur ergo ex parte praefati cognati , si dicti
scabini de praescriptis testabunlur. Alter autem eognatus prae-
habiti decumbentis singula praemissa nomine querelae tacta
concedens et affirmans proponit, quod licet prae doloris magni-
tudine deeumbens potentiam loquendi ad tempus perdiderit,
postea tarnen amentia cessante iterum loqui inceperit, et tunc
vocalis ad sui praesenliam pluribus fide dignis viris primum
legatum revocans domum memoratam sibi et suis liberis spe-
cifice deputavit, quod dictorum virorum testitmonio nititur
approbare. Quaeritur ergo, cujus testes potius sint audiendi;
super quo respondetur, quod ultimum testamentam valet, et si
probi viri de hoc testabunlur, alter cognalus domum obtinebit.
Testamentum enim sola morte confirniatur , nee aliquis in
testamento polest quicquam legitime disponere, a quo recedere
non liceat, cum usque ad exitum vitae hominis ambulatoria sit
voluntas, nee polest aliquis decedere duobus testamenlis reliclis,
ut teneat utrumque, et licet dicti testes factionem testamenti
simpliciler deponant; tamen quod deeumbens usum loquendi,
quo privatus fuerat, iterum reassumpserit, hoc tacta cruce con-
firmabunt.
660, Licet pater in testamento de posthumo
mentionem non faciat, propterhoc tamenportione
h e r e d i t a r i a n 0 n c a r e b i t. (H. 1 57 ^ B. 7 1 ^ 1 D. 1 50 ^ 2.)
In Auspicz quidam moriens uxori et tribus fdiis omnia bona
mobilia et immobilia deputavit, solutione tamen debitorum et
305
aere alieno deductis. Post mortem ergo suam completo tempore
pajjtus natus est ei posthumus , quem praescripti tres fratres
ratione testamenti per patrem facti a portione volunt hereditaria
removere. Quaeritur, etc. quod quamvis jus locale Brunnense
habeat, quod pater de bonis suis legare, ordinäre seu disponere
potest, sicut placet, et sihi visum fuerit expedire, tamen propter
hoc heredes nondum nati, sed adhuc in utero clausi et praecipue
ignorante patre concepti, si viventes uterum maternum egressi
fuerint, non exhereditantur. Unde dictus posthumus in bonis
paternis portionem debitam merilo consequetur.
661. Utrum sacerdos possit testari de testa-
mentis. (H. 157. A. 66. 25. B. 71\ 2. C. 64»'. 6. D,
150''. 1. K. 220''. 3.) Si plebanus agit in parochianum laicum
coram judicio seculari de testamento sibi et suae ecclesiae in
animae alicujus defuncti remedium deputato, intentum suum pot-
est testimonio sacerdotum, posito etiam quod sint sui commen-
sales et vicarii, dummodo non sint infames, rationabiliter ob-
tinere; sicut enim in jure canonico laici bonae famae recipiun-
tur in testimonium, sie in jure seculari merito conceditur e
converso.
662. De testamentis quantum ad conditi-
ones diversas, ex quibus plures sententiae colli-
guntur. (H. 157. A. 66. 26. B. 7i\ 3, C. 65^ 2. D.
150*'. 2. K. 220''. 4.) In testamentis plenius voluntates testan-
tium interpretamur, quam in aliis contractibus. Unde si lego
vina, et vasa videor legare, sine quibus vina stare non possunt.
Secus autem est in venditione, quia, si vendam vinum in
urna, urna non est vendita.
Item dominium rei legatae transit sine traditione, sed rei
venditae non.
Item quae in testamento ita sunt scripta, ut intelligi non
possint, perinde sunt, ac si scripta non essent; ubi repugnan-
tia inter se in testamento inveniuntur, neutrum ratum est.
Tamen si in primo testamento inveniatur: do, lego, et in secundo:
nondo, non lego, non est repugnantia; unde primum non
potest impugnare secundum, cum corrigatur a secundo.
Item cum ultimum testamentum sit, quod aliud non se-
quitur, patet, quodsi testamento rationabiliter facto decumbens
convalescit, et postea successu temporis vel repente vel in lecto
moram trahens decesserit, ordinationem et dispositionem testa-
mentalem aliam non faciens, non moritur intestatus; fecit enim
testamentum prius, quod postea non revocans, stabil et firmum
20
tainqniiiu iillimniii pcniuriihil, iiisi tortflssis muiiitiis de tcsla-
int'iilo uniiiiando coram tcslibiis idoiuis dclibcrule, usti ruliotiis
liahito, spoiili; coiililcaliir, so iiollo tcslari; (iinc onini laiii(|iiain
t'aclioni tcstaiiuiili ri-iiniiliaiicril de r('i)iis, qiias rcliiMjiiil, jx-o
hercdihus i'l succcssoriljus, sinil jus tivile i'Mgit, disponclur.
(Ki.'i. Ulrum h o n a I l' «; a I a j) o s s i ii l pe r crcdilores
iiilcrdici. (II. !.-)7''. A. 07. 1. ß. 7 P'. 4. C. G5". 2. I).
151". 1, K. 221". 1.) -lolianncs Sciimclczlini tempore
suiiitulis exhcreditato lilio siio Jacoho cum landein carnis
inijus a|)pr()pin(|narel Icnuino, pielale moliis palcrna sil)i et he-
redibus suis duodeeiui niarcas grossorum denariorum pragensium
dari legavit. Quod heredes Jacobi, eo in remolis ag^enle, Jo-
hanne eorum avo defunclo. percipientes Petrum Sclimelcz-
lini execulorem teslamcnti Joiiannis patris sui pro diclis
duodecim marcis in causam traxeruut. Qui de legalo confessus
petivit sibi per juratos consuli, cum Jacobus frater suus ab-
sens in trigiuta marcis, sicut lileris j)atentibus ostendebat, ei
legitime tenerelur, ulrum duodecim marcas sibi et heredibus
suis nondum emaucipatis legalas jure et honore salvis possit
in solulione debilorum suorum recipere, et Jacobo defalcare.
Pro heredibus vero Jacobi dominus Conradus Ceblini*)
eorum patruus dictum legatum petens quaesivit, cum ipse paratus
esset, Petrum S c h m e 1 c z 1 i n i ab impetitione Jacobi futura
indemnem excipere, ulrum duodecim marcae non essent heredi-
bus Jacobi secundum juslitiam assignandae. Super quo ju-
rali habila deliberatione Pelro suaserunt, quod ratione com-
missionis executionis testamenli per patrem fidei suae factae
non expediret honori suo in dictis debilis dictum legatum tol-
lere; tam ex hoc, quod ad solum Jacobum non spectaret le-
gatum totum, quam etiam ex hoc, quod licet heredes Jacobi
de his , quae ex bonis paternis haberent, pro patre suo debita
per ipsum rationabililer bonis actibus contracta solvere forsitan
tenerentur, tamen ex Ulis, quae aliunde, sicut est in proposito,
in pecnnia, quam ex dispositione avi percepturi sunt, vel ex
propriis habent laboribus, ad eandem solutionem nullatenus obli-
ganlur. Unde diffinitive pronuntiatnm est, quod dictae duode-
cim marcae in quinque partes aequales sunt dividendae, quarum
qnatuor dandae sunt quatuor heredibus Jacobi, quinta vero
ad magistrum civium posila pro Jacobo est servanda, et si
adventum suum nimis protraxeril, tunc secundum consilium jura-
*) Gobiini. H.
307
torum eadem quinla illi de credlloribiis Jacobi, cui secundum
probationes suas magis juste competiverit, assig-nelur. Nee
oportuit, quod in praescripto legato uxori Jacobi contra
formam legali portio cederet, nee etiam ad J a c o b u m solum ces-
sit lertia pars de pecunia duodecim marcarum, sicut in jure suc-
cessionis hereditariae consuevit observari. Divisio eniin lega-
torutn et testatorum bonorum, nisi testator aliter disponat et
distinguat, est potissime secundum capita per partes aequales
facienda, nee talia legala per quempiam antequam percipiantur
jure possunt aliquo inlerdici. Heredes insuper Jacobi, quam-
quam per portiones eos contingentes acceptas a potestate pa-
terna non sunt exclusi, nihilominus ex diuturna ipsius absentia,
cum eis nee in necessariis provideat, nee affectu paterno eos
visitet et consoletur, emancipatis similes quodammodo judicantur.
Capituluiti de teistibus.
664. De testibus, qui non possunt esse testes,
et de conditionibus observandis circa testes. (H, 158''.
A. 68 1. B. 72«. 1. C. 65». 3. D. 15P. l.K. 223^ 1.) Edictura
de testibus prohibitorium est, unde onines admittuntur, qui a
jure non prohibentur. Ad requisitionem ergo juratorum de Rau-
scheins sententiatum est: quod testinionium mulieris, quia
inconstans est, rejicitur de jure, exceptis tarnen casibus, in quibus
mulier testari potest, quos quaere superius tilulo de mulieribus.
Et testinionium juvenis annos discretionis non habentis,
sicut masculi, qui annos quatuordecim et femellae, quae annos
duodecim non compleverunt, et furiosi seu insensati, et coeci,
ubi testandum est de visis, et surdi, ubi testandum est de au-
ditis, et muti, ubi testimonium juramento vocali est firmandum,
et maxime testimonium infidelium, sicut haeretici, Saraceni et
Judaei in omnibus casibus, cum finis testimonii sit, fidem facere,
et insuper testimonium perjuri , sicut v, g. si quis prius co-
ram judicio de falso testimonio fuit convictus per partem, con-
tra quam producitur, et potissime in causa criminali, rejicitur
ipso jure. In testibus ergo fidei dignitas et morum gravitas ex-
aminanda est, et ideo testes, qui adversus fidem suae testationis
vacillant, audiendi non sunt. Testium fides diligenter examinan-
da est, ideoque in persona eorum exploranda erit imprimis
conditio cujusque, utrum quis decurio an plebejus sit, et an
honestae et inculpatae vitae, an vero notatus quis et reprehen-
sibilis sit, an locuples vel egenus sit, ut lucri causa facile
20 ♦
quid adiiiiKiil, vcl iiii ejus iiiiinicus .sit , adversiis quem lesti>
inoiiiiitu i'url , vel niiiicns ejus sil, pro qiiu Icsljnionium dal;
nuin si cureul siispicionc vtd proptcr persoiium, a (pia l'crlur,
quia liuiii'sta sil, vcl propter liiiisuiii, qiiud itequc lucri grulia,
nequc iiiiiiiiciliac causa, sie adiiiitleiidus esl.
Circa Icslcs cliain \i(l('ii(liiiii esl: ulrum unnm cundcrrKpic
pracmedilalum scrmoucni protcraiil, vid ad ea de quihus iii-
terroganlur , ex tempore verisimilia resjxnideanl; nam ar^^-u-
menla, ad quem modum prohundae cujusquc rei suCliciant,
nullo cerlo modo salis diiriniri polest, qiiia, sicut non semper,
ila sae|)e sine pul)licis moiiiiiieiilis cujusijue rei verilas depre-
beiidilur; alias numerus leslium, alias dignilas et auctoritas,
alias veluli eonsenliens fania conlirmanl rei, de qua quaerilur, fidem.
Judex ergo nou ulique ad unam prohalionis speciem sta-
tin! debet se convertere, sed ex plurihus probationibus animum
suum dirigere. llem idonei non videntur testes, quibus impe-
rari polest, ut testes liaiil ; servi lantum teslimonio tunc cre-
dendum est, cum alia proi)atio ad inquirendam veritatem non est.
Testis idoneus pater filio, aut fdius patri non est, sed
pater et filius, qui in ejus potestate est, item duo fratres, qui
in potestate ejusdem patris sunt, testes utique in eodem testa-
mento vel negotio eodem (ieri possunt, quia nihil nocet ex
una eademque domo plures testes in alieno negotio adhiberi.
NuUus idoneus testis in re sua intelligitur. Ad fidem
rei gestae faciendam eliam non rogalus testis intelligitur j ubi
numerus leslium non adjicitur, duo suniciant-, pluralis enim lo-
cutio duorum numero contenta est. Hermafroditus an ad testi-
monium admitti possit, qualilas sexus osteudit. Si testes omnes
ejusdem honestalis et aestimationis sint, et negotii qualilas ac
judicis motus cum his concurrit, sequeuda sunt omnia teslimonia.
Si vero ex his quidam eorum aliud dixerint, licet impari numero,
credendum est, quod nalurae negotii conveiiit, et quod inimicitiae
aut gratiae suspicione carel; confirmabilque judex molum animi
sui ex argumentis et iestimoniis, quae rei aptiora et modo pro-
ximiora esse ceperit; non enim ad multiludinem respicere oportet,
sed ad sinceram teslimoniorum fidem, et ad testimonia, quibus
lux potius veritalis assistit. Produci testis non polest, qui anlea
in eum reum lestimonium dixit. Testes eos, quos accusator de
domo sua produxerit, interrogari non placuit. Mandatis cavetur,
ut praesides altendant, ne palroni, prolocutores vel advocati in
causa, cui patrocinium praestiterint, leslinionium dieant, quod
eliam in execuloribus negotiorum observandum est.
309
Item notu, qiiod omnes Iioniines ad dicendutn lestinioniiim
admitlunliir, nisi qui legibus prohibeiitiir, et illi conliiienlur in
bis versibus : Conditio, sexus, aetas, discrelio,
fama, Et fortuna, Fides: in testibus ista recpiire.
Sed piieri, servi,mulieres,sive protervi,Ju(laeiis,
für, pauper non possunt esse licenter. Et expone:
Conditio : ut servus, qui vilis conditionis est eo, quod proprius
est. Sexus: ut mulier, quia levis animi est et inconstans. Aetas:
ut impuberes, qui sunt infra decimum quartum annum si sunt
masculiui, foeminae vero infra duodecimum annum. Discretio : ut
furiosus. Fama : ut infamis. Fortuna : ut pauper suspectus, quia
facile corrumpitur. Sed pauper fidelis jus suum saivum et in-
tegrum retinebit. Fides: ut infidelis; dubius enim in fide in-
fldelis est, ut sunt Judaei, Saraceui, haeretici et omnes fidem
catbolicam abnegantes. Item nullus testis in causa proj)ria
esse potest , et palam est , illam causam esse propriam , cujus
emolumentum et onus ad illos pertinet suo nomine. Item judici
committitur examinatio testium, quia notus debet esse testis judici,
vel saltem tunc fieri notus. Item illi parti, contra quam produci-
tur, debet esse notus, et hoc maxime in actione personali, qua
quaeritur, an quis promiserit vel an hoc dixerit; nam teslis,
qui alium aliquo modo obligasse se vel aüquid fecisse dicit, ip-
sum cognoscere debet. Ubi autem testis non dicit de obligatione
personali vel de facto, tunc secus est. Item quaeritur, an im-
pubes pubes factus testimonium reddere possit de his , quae
vidit tempore impubertatis ; et respondetur, quod sie; nam quod
non prohibetur, ergo admittitur, et facultas probalionum non
debet angustari. Item quaeritur de eo ; qui jam deieraverit et
respondetur: quod debet removeri, quia qui semel malus fuit,
semper praesumitur esse malus, et licet postea poeuituerit, et
penitentiam sibi injunctam peregerit, tamen adhuc non videlur te-
stari posse, quia infamia est remissa quoad deum, non quoda
mundum.
Item quid est de homicida vel de aliis, qui sunt in mor-
tali peccato constituti? respondetur, quod non repellnntur jure
nostro, ergo admittuntur, licet jure canonico removenlur.
Item cum dicitur, quod idonei non sunt testes, quibus
potest imperari, hoc intellige a producente eos, alioquin nullus
testis idoneus esset, quia magistratus potest ei praecipere. Item
intellige imperari posse ratione patriae potestatis vel dominicae,
vel ratione obedientiae , vel jurisdictionis , ut in causa propria
imperantis non sint testes, qui de jurisdiclione vel de obedientia
MO
vH potcsliitc ejus siinf , seil in rniis» imivcrsiliilis [»ossiitil;
el iiiic ralioiio jiuirx iiii|>(>i'!il)il iilicui de (-oiiitMiiiiilulL', ul l'e-
ral lesliinoiiiiiin pro i-otiiiiiiiniliilc.
Item Icfrjjtjiriiis |)()k'.sl esse tcslis in causa It'slamenli,
quin nun i'sl siia priiK-ipniilcr. Scd an vrndilor possil esse
leslis in causa cvictionis pro cnilorc;, (jnacrilur, cl respondetur,
(piod nun, cum ad euni coniinodinn cl incuinmodum pertinerü
-possint, et sie est sua causa, nisi tunc, (piando non leneretur
de eviclione. Item nota de pari vel iinpari nnmero lesliinoniorum :
Si de Ulla eadcmqiie ()arle duo lestes diciint unum , et Ires
vel qualuor dicunt aliud, lunc creditur di<riiiüril)us, sed secus
est, si a diversis parlihus, quia lunc creditur majori numero,
vel etiam, si a diversis producanlur lestes, saepe creditur lio-
neslioribus. Item nota, qiiod varielas locorum reprobat lestes,
ut patet in Daniele et Susanna. Item varielas temporis , ut
quando de certo tempore (piaeslio exigilur ad alicujiis facti
existenliam , ul si dicatur; uno conlexlu factum esl leslamen-
tum. Alias secus est, ut si fit qiiaestio de lioc : an j>ossederim,
et inducain lestes plures, aliqui dicant : Vidimus possidere euni
per annum ^ aiii peralium et sie de celeris : leslimonium eorum tenet.
Unde solum de eo, de quo est coniroversia, inducendi sunt lestes.
665. Detestibus, quod quandoque recipiuntur
ante responsionem rei et ante litis conteslatio-
nem. (H. 160. A. 68.2. B. 73M. C.66M.D. 153^ l.K. 224^
1.) Licet regulariter observctur, quod ante responsionem ad que-
rimoniam niotam factam testes non recipiantur, tarnen ex
causis hoc quandoque contingit, sicul videlicet vel si probetur,
quod citatio pervenit ad aliquem, vel si de morle testium
timeatur vel de ipsorum absenlia diulurna, vel si reus fuerit
absens, et in remotis partibus moram faciat, ila, quod de fa-
cili vel in brevi citari non possit, vel si reus peremtoria cila-
tione recepla venire contemnat, vel quia malitiose se ipsum
occullat vel quia impedit ne possit ad ipsum citatio pervenire. Item
in causa inquisitionis, quam jurati quandoque faciunt, ul veritatem
alicujus rei cognoscant, frequenter in absentia rei in eorum collo-
quiis testes recipiunt. Item actor, ubi non polest agere
propler juramentum, sicut v. g si juraverit, non repetere usu-
ras Cbristianis datas, tunc ad investigandum usurarios judex et
jurati recipere possunt testes. Item cum agitur de iniquitate
judicis, tunc jurati in consilio lestes recipere consueverunt. Item
in causa haeresis post mortem haeretici etiam recipiunlur testes.
Item ubi oslenditur publicum commodum et commune bonum, vel si
311
testes snnt senesel valetiulinarii, unde commimiler testes, de quibus
ex^ aliqua rationabili causa timetur, ante litis contestationem
recipiuntur, et hoc pro lanto, ne veritas occultetur, et ne pro-
batiouis copia fortuitis casibus sublrahatiir. Per dictara tarnen
testium receptionem parti postea tempestive comparenti prae-
judicium generari non debet, cuiri liabeat forsan exceptiones
legUimas ad intentionem contrariam elidendam.
666. Testes jurabunt, si petitur, quod non
sunt conventi. (H. 160^ A. 68. 3. ß 73^ 2. C. 67».
1. D. 153*. 2. K. 225 \ 1.) Testes ignoti et quodammodo
suspecti ad petitionem partis excepto juramento, quod pro
depositione sua confirmanda facient, jurabunt specialiter , quod
nee prece, nee pretio , nee privato odio , nee amicitia, nee
commodo, quod habuerunt, vel habent, vel habituri sunt, sint
conducti.
667. Ad testes ad judicem venire non polenleg
jurati sunt mittendi. (H. 160^ A. 68. 4. B. 73^ 1. C.
67 ^ 2. D. 153 ^ 3. K. 225«. 2.) Si testes sunt valetudi-
narii vel senes, vel debiiitate confecti, vel alia causa legitima
in tantum impediti, quod ad Judicium venire non possunt, ad
ipsos recipiendos mittendi sunt jurati idonei et discreti, qui
eorum testimonium ad Judicium deducanl.
668. De testibus propter crimina rejicie n dis. (H.
161. B. 73''. 2. C. 67^ 3. D. 153^1. K. 225*. 3.) Testes
ante productionem de criminibus nee convicti, nee confessi, si
tempore depositionis, cum statuuntur, sufficienter de criminibus
convincuntur, adhuc a testimonio repelluntur.
669. Post renuntiationem testium non recipi-
untur testes. (H. 161. A. 68. 6. B. 73^ 3. C. 67*. 4.
D. 153**. 2. K. 225^ 4.) Qui coram judicio solemniter renun-
tiat testibus , a productione testium in eadem duntaxat causa,
nisi aliquid novi, quod indiget speciali probatione, intervenial,
prohibetur.
670. Testes propter partis adversae fallaciara
non sunt repellendi. (H. 161. A. 68. 7. B. 73^ 4. C.
67«. 5. D. 153^ 3. K. 225«. 5) Si pars adversario ßuo
probationis copiam subtrahere volens astringat aliquos juramento,
ne testimonium, consilium et auxilium sibi praebeant, tau jura-
mento non obstante, si per adversarium producli fuerint, eorum
est testimonium audiendum.
671. Accusatus de crimine ante expurgatio-
3lt>
nem tcstnri non polest. (II. Ifii. A. 68. 8. B. 7:\^. 5.
C. (17". (). I). 153''. 4. K. 225". ().) Si «liquis est uccu-
sutus de crimiiie , slatini ^rjiviita est ejus opiiiio ; iinde non
dchel in criniinibus ad testimoniiini uddnci, ni\sj pritis se prolia-
vrrit iiinoccntciM , (|iii)i Icslcs sine omni suspicione et ini'iimid
esse debenl. De praescriplis vero quintjue senlen-
tiis sunt rustici diversarum villurum saepius in-
st r u c l i.
(572. De teslimonio fratrum in causa crimi-
nali. (II. 1(51. A. G8. 9. B. 73''. (;. (3. 67°. 7. D. 153^
5. K. 225''. 1.) Senlenlialum est in judicio civitatis, quod
frater pro fralre in causa criminali, puta furlo, spolio et liujus-
modi testari non potest. Ilem si reus ad expurgandum se de
criuiine sibi iinposilo slalual fValres suos pro leslihus, et illi
per exceptionem actoris repellanlur, nisi reus prius de statuen-
dis aliis testibus protestalionem fecerit, pro fratribus rej)ulsis
alios statuere non potest; est tniin veritali consonum, quod
propter carentiam testium fralres slatuit prima vice.
673. Ad idem. (li. 161. B. 73 ''. 7. C.67 «. 8. D. 153^ 6.
K. id.) Item qui inter alienos extra natale solum habitantes longo
tempore manifeste omnibns audienlibus confessi sunt, se fralres
carnales esse, unus illorum ingruente necessitale non potest
alium pro teste statuere, quamvis juramento dictam manifeslam
confessionem nilatur infirmare, et iioc petente adversario, et in
causis, in quibus frater pro fratre testari non potest.
674. Qui bina vice de furto se expurgavit,
testari non potest, (H. 16P. A. 68. 10. B. 73^ 8.
C. 67^ 1. D. 154^1.K. id.) Jurati deHulyn informati sunt,
quod qui bina vice pro furto accusatus, quamvis furtum apud
ipsum inventum non fuerit, quamvis eliam se expurgaverit, adhuc
postea semper a testimonio rejicitur ut infamis.
675. De testimonio juratorum in factis, quae
per se sciunt, aut quae a suis conjuratis audiunt.
(H. 161\ A. 68. 12. B. 73\ 9. C. 67\ 3. D. l54^
3. K. 225''. 3.) Jurati, qui personaliter contractibus aliqui-
bus non interfuerunt et adhuc, quae a suis, coram quibus
causae ventilatae seu promissa facta sunt, audiunt, conjuratis
testimonium ferre possunt. Sic est sententiatum in Geyow.
676. De testimonio juratorum, utrum possint
testari per litteras extra Judicium proprium de
infamia. (H. 161\ A. 68. 11. B. 73''. 10. C. 67'>. 2.
D. 154^ 2. K. 225''. 2.) Jurati de Proczaw in Ska-
313
licz^'*) venientes petierunt diios, qui ibidem per annum cum di-
midio residentiam fecerant, et honeste se conservaverant, capi ;
dicentes, qiiod per litteras patentes oppidi de Prozaw ipsos con-
vincere vellent, quod essent fautores et socii maleficorum, qui op-
pidium P r 0 c z a w pluries cremassent, et adhuc quotidie cremarent»
Uli vero negantes petierunt pro se senlentiari, iitrum fide digno
testimonio tot proborum virorum , sicut jus requirit, non de-
beant et possint potius corpus et famam suam bonam defendere,
quam infames probari per litteras qualescumque. Super quo
diffinitum est, quod ad plus per Septem testes idoneos dicti duo
possint famam et honorem suum obtinere, non obstantibus
litteris quibuscumque. Unde, cum praestantior sit bona fama,
quam mala, potius admittitur aliquis ad defendendum suam
bonam famam, quam quod probetur infamis.
677. De indeterminato juratorum testimonio pro
debitis. (H. 161^ A. 68. 13. B. 74^ 1. C. 67^ 4, D.
154^. 4. K. 225'^. 4.) Actor vinCere volens reum pro debi-
tis, in testem produxit juratum , qui deposuit sie : Bene re-
cordor, reum confessum esse coram nie, quod actori in pe-
cunia teneatur; quantitatem autem pecuniae, quia oblitus sum,
determinate scire non possum. Quo audito reus respondit:
Confiteor, me sibi teneri in media marca, et quaero, utrum ipsa
soluta secundum deposilionem jurati, qui nullum determinatum
pecuniae numerum exprimit, non sim ab ejus querimoniis absolutus ?
Super quo diffinitum fuit : Si ultra solutionem mediae
marcae actor reum de pluribus impetierit, pro illis sibi non
obstante confusa depositione jurati secundum justitiam respon-
debit; vaga enim et incerta depositio jurati sicut actori non
prodesse, sie reo non obesse rationabiliter judicatur.
678. Ouod testimonium juratorum ad monitio-
nem partis, pro qua fertur, corrigi potest. (H. 162.
A, 68 14. B. 74«. 2. C. 68^ 1. D. 154\ 1. K. 226«. 1.)
Sententiatum est etiam juratis in Knechnicz'"'*), quod, licet jura-
tus coram judicio in testimonium productus ad monitionem partis,
pro qua testari debet, si fortassis per ipsam aliqua, de quibus
oblitus fuerat, publice sibi ad memoriam revocantur, deposi-
tionem, quam prius fecit , addendo vel minuendo corrigat , ta-
men propter hoc parti tali nullum praejudicium generatur.
679. Ouod testes Jurati et Scabini non nomi-
nantur. (H. 162. A. 68. 15. K. nicht. B. 74«. 3. C. 68«.
0 Galiz H. **) Kuthing H.
I
2. I). !;')!''. 2.) Aiili(|iiH consncliido jiir is rivilntis luihi'f, qiiod
si piirs (>l»li<;iil SU ud pi-ohiiiiduin caiisntn siiiiin per Sciibiriuii^ noii
opporlel, quod cum nomincl proprio nomiiii;, sicul hIü t(!slc.s in
cuusis (|iiil)iis(lain, unlcqiiiim staliuiiitur, noiiiiiiuri consueverunt.
080. Ulm in t c s l i im o n i ii in j u r « l o r ii in per a I i o »
juralos r('|)ellalur. (II. 102. A. 08. 10. K. nicht. B.
74". 5. 1). löt''. [\.) In ('lol)uck virgo qnaedam quesli-
onoin m()>il uxori l'ralris sui pro quinque marcis dobilis diccns :
quüd candcm queslioncni vcrilicare vclk-l lesliinonio jiiralornm.
Kea vero negalioncMn praeU'ndcns respondit: (jiiod siinililcr losli-
monio juralorum innocentiam suam deinonslrare vellel, pulens
pro se difliniri, utrnin per jiiralos non j)()ssil melius bona su«
defendcre , quam per juralos vinci? Super quo senlenlialuin
fuil pro virgine, quod potius suam aflirmationem probare de-
beret per Scabinos, quam rea suam negationem, quae direcle
probari non polest.
Secus aulem esset, si negatio affirinalionem haberet in-
clusam; sicut v. g-* si rea dixisset: Quinque marcas tenebar,
quas modo non teneor, quia persoivi, quod probare volo lesli-
monio juratorum; lunc enim ejus allegatio, quam pro defensione
bonorum interposuit, admiltenda fuisset, nee tamen propler hoc
primi Scabini repulsi fuissent per secundos, ita scilicel, quod
primorum teslimonium fuisset falsum judicatum ; nam sie est
difficile juralos repellere. Unde et primi et secundi pro diver-
sis temporibns vera testari possunt.
Et simililer in causis vulnerum, si plures Scabini seditio-
nibus et pugnis interessent, quorum aliqui dicerent, se vi-
disse talem a tali vuliieratum esse; alii autem dicerent, se hoc
non vidisse, potius Statur testimonio eorum, qui affirmando di-
cunt, se vidisse, quam eorum, qui negant, se vidisse. Se-
cus aulem est, si allegarelur defensio Notwer vulgo dicta. Et
quando talis casus occurrit, in quo pro intenlione actoris et
rei diversi alleganlur Scabini, tunc si dubitabilis est casus, utri-
usque partis Scabini sunt audiendi. ut veritas clarius innotescal ;
quibus auditis, si fortasse ex simplicilate in agendo et respon-
dendo aliquid necessarium est omissum, per juratos judicio prae-
sidentes inveniri poterit sententia consonans aequitali.
Et secundum hoc est restringenda prima generalis regula,
quae dicit: quod homo melius potest defendere res
etpersonam, quam sibipossintperalium decertari.
081. <}uod Jurati possin t divisim et secrete
testes examinare. (H. 162^ A. 68. 17. B. 7i\ 1. C.
315
es*». 1. D. 155 ^ 1. K. 227 ^ 1.) Cum Jurali in principio
eleclionis jurent, quod deficiente jure scripto seu consueto debe-
ant unicuique secundum eorum conscientiam de justitia provi-
dere, licitum est eis testes in causis arduis et dubiis, ut plene
lucideque veritatem cognoscant, ad invicem dividere ac occulte
de singulis causae circumstantiis, praecipue tarnen de tempore
et loco ab unoquoque diligenter inquirere, nee non secundum
hoc ad sententiam diffinitivam procedere, reclamatione partis,
per quam testes producti fuerint, non obstante,
682. Utrum omnes testes jurare debeant in
cruce. (H. 162\ A. 68. 18. B. 74b. 2. C. 68\ 2. D.
155 ^ 2. K. 227"« 2.) Cum omnium litium finis sit jura-
mentum, cum etiam nemo nisi causa movente legitima ad ju-^
randum debeat esse pronus , ex bona consueludine servatur in
judicio civili, quod omnes testes ad requisitionem partis ad-
versae, quod Fides de illo, quod deponunt, sibi fiat, jurare te-
nentur^ exceplis duntaxat scabinis seu juratis, qui in principio
electionis sui öfficii juraverunt; exceptis etiam testibus, qui viceni
in causis quibusdam specialibus supplent juralorum, cujusmodi sunt :
arbitri et consiliarii et testes nuptiales, qui ad contractus matri-
moniorum vocantur , et testes legatarii seu testamentarii, qui
testamentorum dispositionibus et ordinationibus decedentium rogati
et electi intersunt et etiam consimiles. Ad tales namque tractatus,
contractus et causas consueverunt vocari credibiles et fide digni
viri, quibus sine juramento corporali tacta cruce facto, quidquid ad
interrogationem judicis ad fidem, animam et in eorum consci-
entiam deposuerint, et testificati fuerint, credi debet; nisi enim
hoc concederetur , ad dictas causas viri probabiles ratione
metus juramenti difficulter pro testimonio inducerentur.
683. De testibus supplentibus vic em jurato rum
quantum ad numerum. (H, 163. A. 68. 19. B. 74^ 3.
C. 68»». 3. D. 155 ^ 1. K. 227^ 1.) In judicio civitatis
sententiatum est: Licet testimonium unius jurati sit efficax,
tamen testes vicem juratorum supplentes, cujusmodi sunt: ar-
bitri nuptiales, legatarii et consimiles, in omni causa ad minus
debent esse duo , ut per hoc designetur, quod in toto non
sint aequalis virtutis, sicut jurati.
684. Quod testes vicem juratorum supplentes
in depositione sua non cadunt. (H. 163. A. 68. 20.
B. 74 ^ 4. C. 68 ^ 4. D. 155^ 2. K. 227 b. 2:) Sententi-
atum est ibidem rusticis inLauczans, quod testes, qni ad ju-
randum cogunlur, cujusmodi sunt jurati , arbitri et consimiles,
31G
sicul ad confirrnnn'lnm jursunciito corpornli , qnod (Ic'poiicr.do
diciint, compclli p«'r |)art('s iioii possunl, sie nee in dcposilione,
quam laiiiinl, tadiiiil. üiidc ex Iraiisposilionc vcl corifclionc
verborum suornni, nee ipsi ml eincnduni oMi^unliir , nee pur»
causam perdit, pro qua leslanlur. Dietus enim ri^or mulalionis,
ohmissionis, addilionis vel minuliunis verburum est lanlum in
jurameiil'is et non in dielis depositioiiibus ubservandu».
685. Utrum in omni euusu lest es sint nomi-
nandi pro|)riis nom ini b us. (II. 1()3. A. 68. 21. B. 75".
1. C. 69». 1. D. 155''. :\. K. 228''. 3.) Pars in eausa
reali vel pecuniali lestes produeere debens in judieio luturo ad
petilionem parlis adversae nomiiiahit iinnm ex eis judieio prae-
senli; sed in causa criminali vel vulncrum boc üeri non con-
suevit.
686. Utrum ad nominandum testes parti deli-
beratio sil coneedenda? (H Hi3^. A. 68. 22. B 75».
2. C. 69'. 2. D. 156^ 1. K. 229''. 4.) In Ilainreicbs senlen-
liatum est, quod quamvis testes per partcm produecntem sciri de-
beant, tarnen cum deliberatio de inlerlocutoria in omni parte litis
sit pctenti coneedenda, si pars debens testes statuere petit, ad
eos nominandum est sibi deliberatio non ne«randa ; est enim
necessarium partibus, quod eoram judieio prudenler loquantur,
ad quod praemeditatio est plurimum opportuna.
687. De testibus nominatis, qui moriunlur,
antequam statuantur. (H. 163^ A. 68. 23. B. 7b\
3. C. 69 ^ 3. D. 156*. 2. K. 227 ^ 5.) Si teslis nominatus,
antequam instet terminus, quo statui debuit, moriatur , eonee-
dendum est parti, quod alium tantae credibililatis et idoneitatis
statuat pro eodem. Si etiam jurati ad preces partis aeja^ro-
tantem visitent, et verba ejus audiant, de bis in illo judieio,
in quo testari debuit, si decesserit, testimonium ferre possunt.
688. Quod exstultatestiumnominatione actor
vel reus condemnatur. (H. 163^ A. 68. 24. B. 75». 4.
C. 69». 4. D. 156«. 3. K. 227\ 6.) Cives de Chremsir serip-
serunt sie. Vitrieus orphanorum quorundam postquam tres ju-
ratos pro intentione sua probanda, sieut ex sententia pro se
lata obtinuerat, eoram judieio statuisset, neseimus quo raptus
spiritu non eoaetus subjunxit : Domiue Judex et Jurati ! ad
testimonium istorum juratorum, quos statui, addueam mox et
statuam vobis adhuc tribunali praesidentibus et actum judieiarium
continuantibus plures alios probos viros, per quos sicut per
testes una cum juratis ipsis inlentum meum probabo, et in
317
causa mea jusle me procedere demonslrabo. Quod tarnen non fecit:
bene quidem unum norainavit, sed tarnen nee eundem, nee ali-
queni alium staluit vel adduxit. Finito itaque judicio orphani
pro sua parte sententiari petierunt, cum vitricus eorum non
coactus teslimonium per sententiam diffinitivam tamquain suffi-
ciens sibi concessum voluntarie augmentasset, nee ad quod se
obligaverat, ad efTectum perduxisset, utrum in causa non suc-
cubuerit, et ipsi suam justitiam sint executi? Petimus ergo» Et
infra: Quibus rescriptum fuit sie: Ex quo vitricus orphanoruni
non coactus ad probandam causam suam per plures testes,
quam per juratos, quos statuerat, se voluntarie obiigavit, et in
tali probalione defecit, jus suum perdidit, et orphani eorum jus
sunt executi. Nam in proverbio dicitur communi : De quo quis
lucrum et emolumentum quaerit, de illo , si in contrariam re-
labitur partem, damnum merito reportabit.
Frequenter etiam accidit, quod ex stulta actoris quaestione
et insufficienti rei responsione coram judicio justus fit culpa-
bilis, et injustus innocens redditur et immunis ; nee oportet vi-
tricum ipsum de judice causari aliquid vel juratis^ vigilantibus
enim et non dormientibus jura subveniunt.
Unde damnum , quod sua culpa et inprovisione quis sentit,
sibi debet non aliis imputare.
Ad idem require infra in illa rubrica: Causa nominis
propra .
689. Ulrum socius possit esse testis vel no n.
(H. 164. A. 68. 25. B. 75 ^ 1. C. 69''. 1. D. 156^ 1. K.
228.^ 1.) Cives de Crumplavr scripserunt sie: Sex socii
fabri frequenter tabernas simul visitantes et in ludis taxillorum,
quibus continue insistunt, perditionem et lucrum inter se divi-
dentes, moverunt insolentiam, et unus eorum cuidam pistori ma-
num amputavit.
Idem ergo volens se expurgare per alios quinque socios
suos, quaerit pistor, cum omnes sex inordinatam et dissolutam
vitam ducant, et quasi conspiratores muluo ergo sibi adhaere-
ant , utrum tamquam infames et suspectos dictos quinque non
possit a testimonio repellere ipso jure. Quibus sententiatum
fuit, quod si dicti socii conspiraverunt, hoc est ad invicem jura-
verunt, vel promissis se adstrinxerunt, quod ex assidua eorum
unione colligi polest, merito a testimonio repelluntur.
Unde socii negotiorum honestorum cujusmodi suntmerca-
tores, institores et alii consimiles, dummodo causa, de qua agi-
tur, ad eos communiter non pertineat, ita quod lucrum unius
31H
vel perdilio iiliiiin rcspiiijtt , cl si<- taiii iulor (|iiiun leslis in
propn'ji causa laixuci , (piod per priidciilcs jiKlicciii v\ ju-
ralos j)('r tausai' cirruriislarilias cl aiia divcrsa eaute considc-
laudiini esl , sunt pro teslihus recipieudi, sed sucii inlioiiesli
sunt rei'ulandi.
In crinuuihus vcro sorii non rocipiuiilur ad plc^nam proha-
tionem, sed ad ])raesuHi(ionL'ui, ita juni uliis possuiit adniinicu»
luni gtMUTare,
()l)0. Utruin advoratus possit esse teslis vel
non. (II. KM''. A. «8. 20. B. 75 ^ 2. C. Gl)''. 2. D. 15()^
2. K. 228''. 1.) Sentenlialum est ibidem, (piod advocatus pre-
tio conduclus in causa, quam fovet et pro parte, cujus causam
fovet, ferre testimoniiim non potest.
691. Utrum praeco et tortor possunt esse
lestes vel non. (H. 164^ A. 68. 27. B. 75^ 3. C. 69'».
3. D. 157«. 1. K. 228 ^ 2.) Jurali de Galicz proposuerunt
luinc casum : Quidam accusatus de homicidio defensionem prae-
tendens slatuit Septem testes , qui debebant vidisse , quod vim
vi repellendo dictum homicidium perpetrasset; inter quos testes
unus fuit praeco, alter tortor sive suspensor. Quaeritur ergo
ex parte actoris , utrum isti non sint merilo tamquam infames
a testimonio repellendi , et maxime tortor , qui homines pro
pecunia jugulat et occidit. Ex parte autem rei allegatur: Cum
tortor faciat actum juri et judicio necessarium, et sine quo
justitia finem debitum sortiri non possit , utrum actu tali non
obstante non sit pro teste idoneo recipiendus?
Super quo diffinitum fuit, quod praeco sine dubio lestari
potest ; tortor autem, quia ratione avaritiae et lucri temporalis
pretio Conductus voluntarie tamquam desperatus homicidam se
facit et constituit, a testimonio digne rejicitur ut infamis.
Nee tamen propter hoc judex , si per se ipsum maleficos
torquet, a ferendo testimonio debet prohiberi-, facit enim hoc
zelo justitiae ac ex oü'icii debito; tortor autem solum spe pe-
cuniae actum suum exercet. Considerandum est etiam , quod
cum pro homicidio vel alio casu criminali reus defensionem al-
legat, talis allegatio duo includit. Unum quod est contra ipsum
sicut factum-, aliud, quod est pro ipso, sicut defensio. Et licet
ex confessione rei probetur factum, quod est contra ipsum, tamen
defensio, quae est pro ipso, fortius et validius testimonium re-
quirit. Unde cum in simplici expurgatione homicidii tortor
testari non possit, multo minus in allegatione defensionis te-
stari potest.
319
692. De teslibus non lucide tes ta ii tibus. (H.
165. A. 68. 28. B. 76«. l.C. 70^ 1. D. 157 \ 2. K. 229^ 1.)
Testes confuse et non ita lucide deponentes, quod eorutn
dictis possit veritas declarari, non sufficiunt ad probandum
intenlurn parlis, per quam sunt producti.
693. Quod testimonium factorum praefertur
testimonio verborum. (H. 165. A. 68. 29. B. 76^ 2.
C. 70«. 2. D. 157 \ 1. K. 229 ^ 2.) Cum sartor quidam
€x quatuor cum dimidia ulnis panni brevis de Bruchsei paiiium
ac tunicam sarsisset, objectum est sibi per illum, cujus pannus
fuit, quia mediam ulnam pro suis usibus accepisset. Quod cum
sartor negaret , vocati sunt magistri sartorum et renovalorum
vestium, et sub juramenti virtute praestiti interrogati, si pallium
et tunica quatuor cum dimidia ulnas conlinerent. Qui vestes
diligenter perspicientes concorditer responderunt : quod non, et
ad eorum negationem confirmandam actor adjecit^ quod pannum,
ante quam sartori traderet, coram testibus ad hoc assumtis in
libra ponderasset , quare pro se sentenliari petivit , utrum per
libram de falsitate sartorem vincere merlto non deberet, cum
pulvis, quem in sarciendo pannus cepisset, et füa, quae essent
addita, primam panni ponderationem redderent graviorem. Contra
quod sartor replicavit, quia de libra nihil sibi constaret , sed
vestes vellet disolvere in pecias et in conspectu juratorum et
sartorum et renovatorum componere et ad oculum ostendere, quod
haberent quatuor cum dimidia ulnas per actorem sibi traditas.
Quaesitum est ergo , cujus testimonium sit alteri praefe-
rendum ? respondetur quod sartoris ; est enim consvetum, quod
pannus mensuratur et non ponderatur. Pondus etiam in
panno propter madidationem, pulverem, fda et parvas peciunculas
quae deficiunt , plus fallit quam mensura, et praecipue, quando
fines et extremitates panni in vestibus adhuc apparent , quae
sartor iste tamquam cautus non absciderat, sicut visibiliter in
pallio ostendit et tunica supradictis. Ex ista sententia coUigitur,
quod testimonium factorum praefertur testimonio verborum.
694. De testibus ex utraque parte rogandis.
(H. 165\ A. 68. 30. B. 76«. 3. C, 70«. 3. D. 157^ 2.
K, 230^. 3.) Si actor in questione testes nominat, et reus
in responsione in eosdem testes consentit, ambo rogabunt
eosdem ad Judicium venire et veritati testimonium perhibere.
695. De testibus quaedam cautela exceptio-
nem removens. (H. 165^ A. 68. 31. B. 76«. 4. C.
70 ^ 4. D. ib7^. 3. K. 230«. 4.) Juratis deChremsir sen-
MO
tentitilum. Si |)nrs dchciis teslcs piotliuere liaiu- pracrnitlit
proIcshilioiiciM, si per ('.\r('|>li()ii('ni vcl inoduin (|iicm(iim(jin', ali-
quis de suis l('slil)us rcjicialur, velil cl paralu sil aliiun iiisli-
luerc , polest j)rü Icsle repulso aliuiii locure, conlradiclionc
purlis adversac iion obslanle.
()9(). De lestium repulsione in penere. (H. 105''.
A. ()H. 32. IJ. 70». 5. C. 70«. 5. I). 158». 1. K. 230«. 5.)
Senlenlialum est ibidem juralis in Clohuck, quod requisilio-
nem parlis lesles contra ipsani producti sil)i sunt in faciem
staliiendi et dig^ilo deinonsfrandi. Quo facto si contra nulluni
eoruni exceperit, oportet quod ipsorum testimonium palialur.
Praedicta autem demonstratione non facta, quamvis testes
quatuor scamna intraverint, dummodo crucem non teligerint nee
ex judicis licentia ad ipsam in propinquo accesserint, adhuc
exceptio contra eos intcrposita est per judicem audienda.
697. Repulsio testium est quandoquc jura-
mento con fir m a nda. (H. 165^ A. 08. 34. B. 70^ 2.
C. 70^ 2. D. 158«. 3. K. 230''. 1.) Si in probationibus ex-
ceptionum contra testes propositarum pars deficiens novam niti-
tur proponere exceptionem , juramentum praestabit corporale,
quod illam tempore primarum exceptionum ignoraverit vel in me-
moria non habuerit quoquam modo.
698. De exceptione criminis con tra testes. (H.
165»». A. 68. 35. B. 76^ 3. C. 70\ 3. D. 158^ 4. K.
230''» 2.) Si contra testem excipiatur, quod quandoque propter
crimen sibi objectum a teslimonio sit repulsus, ex talis excep-
tionis probatione iterum a testimonio removctur.
699. Quodquandoquefacta depositione contra
testes non potest excipi. (H. 166. A. 68. 36. B. 76'».
4. C. 70^ 4. D. 158''. 1. K. 231 ^ 1.) Si testes more so-
lito interrogati facta depositione non subjungunt in fine: De
hoc sumus testes pro ista parte — propter hoc non est eorum
testimonium repeliendum. Defectum enim talis subjunctionis
supplet requisitio judicis antecedens. Sic sententiatum est ju-
ratis in Crepicz.
700. Quod contra testes repellendos excipi-
tur vel in personas, vel in verba. (H. 166. A. 68.
33. B. 76''. 1. C. 70^ 1. D, 158 ^ 2. K. 230». 6.) Qui
producit testes, contra personas eorum dicere non potest nee in sua
causa, nee in alia, nisi ex nova causa, sed in dicta eorum bene
potest dicere ; et est ratio : quia cum produeo testem personam ejus
321
approbo, et ideo contra personam ejus dicere non possum;
et ideo si approbo illum, pro me teneor recipcre illuin contra
ine. Sed quia ignoro, quid testis sit dicturus, ideo in verba
ejus dicere possum, videlicet quia conlradicit sibi ipsi, vel eliam
aliis testibus meis , vel si facil pro adversario meo. Et de
talibus exceptioüibus faciendis dcbet per excipientem, antequam
fial protestatio publica, interponi isto modo. Doniine judex, si
aliquis testium meorum a proposito meo deviaverit, paratus sum
alium statuere loco sui. Contra quem autem producuntur testes,
antequam deponant, polest contra personas ipsorum excipere, vide-
licet , quia sunt infames , perjuri , conspiratores , inimici sui,
servi vel quia sunt nimia familiaritate vel cognatione parti ad-
versae conjuncti, et sie de consimilibus. Contra verba vero
eorum polest excipere, postquam deposilio jam est facta, nisi for-
tasse ex auditione depositionis sumat materiam excipiendi contra
personam; et si lestes sunt approbatae vitae et fidelis conver-
salionis, ad eorum petitionem vel partis, per quam producuntur,
excipiens confirmabil juramento suo, quod exceptionem contra
eos causa justitiae et non ex malitia interponal.
701. De priorilale testium (H. 166^ D. 158''.2.)
Testimonium longioris temporis est efl'icacius. Jus antiquum ha-
bet: Quod cum agitur de metis et limilibus agrorum seu causis
consimilibus, potissime ex consequenli, vero cum agitur de
possessionibus, areslationibus vel quibuscumque contractibus, tunc
validissimum est teslimonium, cujuscumque partis fuerit, quando
antiquioris temporis memoraftur.
702. De testibus quantum adtempus etlocum.
(H. 166. A. 68. 39. B. 76\ 6. C. 70^ 6. D. 158^ 3.
K. 23 P. 3.) Sententiatum est rusticis in Strucz: Si actor im-
petit reum, quod die tali vel hora tali positis insidiis in tali
loco ipsum vita sua privasse voluerit, de quo eum testimonio
velit convincere fide digno ; reus vero respondeat, quod die et
hora praedictis non in loco, quem actor nominavit, sed in alio,
puta in aliqua civitale, vel in aliqua alia villa fuerit, quod velit
ostendere testimonio sufTicienli illius loci , in tali casu est
teslimonium rei actoris testimonio praeferendum ; et similiter
intelligatur de consimilibus causis aliis suo modo.
703. De teslibus ad idem. (H. 166. C. 70\ 4.
D. 158^. 4.) Si testes deposuerinl, quod divisim temporibus
et locis diversis de causa , quae inier partes venlilatur , eis
constet, dummodo in deponendo concordent, ipsorum teslimo-
nium est tamquam efFicax adniillendum.
31
• >>»■«
70 1. (,) II () (I l (' s I i h II s »' X c II II s II I (' y: i l i in u est t e r-
niiniis |) rolon }• a II (I IIS. (II. Km. A. OH. 10. B. 77». 1.
('. 71". I. I). ir)H''.r). K.2M'.\.) Civibus i n S l r c I i c z
s i' II I (' n t i ii In m isl, (jitod Icslilxis t'X impediincnlo lef»:iliiiio
seu nt'ct'ssilule iiievjlabili die praeli.xo (•om|)iirere noii vakiilibiis,
sine pracjiidirio jnirlis est tenninns proii.xior as.sjmiimdii.s.
70;"). (^)ii()(l lest es j)er j ii d i c c m s ii ii I c o m |) o I-
lendi. (11. 1 GG. A. G8. 11. Ii. 77". 2. C. 71«. 2. D.loS''.
G. K. 231'\ 5.) S e n l e n l i a tu in est üjidcm, quod lesles nonii-
nandi et slaluciidi, si gratia, odio. liniore vel alia de causa
se absentaverint seu coinparerc noliieriul. ad preces pariis sunt
per judicenf), quod veritatem dicant, coinpellendi. Sic senlenli i-
tum est in Kneclinicz.
70(5. (J u o d t est es per judicciu non sunt re pel-
len di. (^H. 166. A. 68.42. B. 87'".3. C.71«.3. D. 159\ 1.
K. 231^.6.) Se n t en t ia tu m est eisdem, quod testes debent esse
idonei, hoc es! tales, quod per exceplioncni non possint a testi-
inonio repelli. (}uiiibel aulem reputalur idonens, de quo non proba-
lur contrarium. Unde edictum de testibus est prohibitoriuin, ita
quod quilibet admitlilur, qui non prohibctur seu rcpcllilur, sed
talis rcpulsio est per parleni et non per judicem facienda.
707. De testimonio su b e mto r um. (11. 167*. A.
6S, 43. B. 77\ 4. C. 71^ 4. D. 159^ 2. K. 23P. 1.)
Cum advena Ilen ri cus de Salczburga conquereretur, quod
cuidam civi B r u n n en s i duo vasa vini gailici pro XXXVIl sexa-
genis gros. präg, vendidisset, civis vero respondisset, quod
tantum pro viginti sexagenis ipsa emisset et uterque subemtoris
teslimonium allegaret, sentenliatum et ordinatum fuit
pleno in consilio : quod nee advena contra civem, nee civis conira
advenam inducere debet teslimonium subemtoris, qui vulgariter
dicuntur vnter kauf fei nisi viros honestos habeat cum illis.
708. De testibus pro deductione uxoris et bo-
norum. (H. 167. A.68. 44. B. 77^ 5. C. 7\\ 5. D. 159^3.
K. 232^. 2.) Heinricus de Ei wa n czicz de inquilino suo
conquestus est, quod noctis tempore uxorem in curru et bona sua,
quae ad XX sexagenas taxabat, sibi deduxisset, et cum reus
tamquam homo bonae famae expurgationem obtinuisset, quae-
silum est, de numero testium etc. et responsum est, quod talis
reus metseptimus testium idoneorum potest suam innocentiam
demonsirare
Ileni (iiclus Heinricus conquestus est de vectore., quod
suis equis et curru uxor et bona sua sibi fuerint deducta:
pro quo cum sen len tia tu m fuisset, quod se teslibus deberet
expuigare, diffinitum fuit : quod metterlius proborum virorum
testimouio se mundare deberet.
709, De testibus ho mi cidi oru m et vulnerum.
H. 167. A. 68. 45. B. 77\ 6. C. 7P. 6. D. 159^ 4.
K. 232^. 1.) Testes, quos primo statuit accusatus pro homi-
cidio, eosdein slatuere potest accusatus pro opera, quae vul-
gariler woUaist dicitur; non est enim alienum jure, quod eis-
dem testibus sit fides super facto principali et ejus accessoriis
adhibenda.
710. De testibus, qui sunt inimici, et quando
sunt a testimonio repeile ndivel non. (H. 167'*.A. 68.
46. B. 77^ 7. C. 71^ 7. D. 159«. 5. K. 232^ 2.) Sub-
scripti judicantur inimici capitales, et possunt a testimonio re-
pelli : primo qui accusavit alium de crimine capitali, licet
accusatus evadat, tarnen accusator postea semper judicatur ejus
inimicus. Item qui accusat alium de crimine, propter quod
€ivilalem potuit ammisisse, vel in exilium relegatus fuisse.
Item qui movit alicui quaeslionem Status et honoris sui. Item
si nomen alicujus quis detulit, ex cujus delatione poena ali-
qua potuisset imponi, licet accusationem ejus non peregerit. Item
si quis moverit alteri quaestionem bonorum suorum. Item si
aliqui adjuncli sunt ad invicem piopter aliquod factum vel dictum,
licet accusatio non subsequalur, adliuc judicanlur inimici. Item
si quis in causa criminali tulit testimoniiim conlra aliquem prae-
sumilur postea ejus inimicus. Item cohabitantes inimicis et
conversantes cum hoslibus nostris nostri judicantur inimici, et
siniiliter, qui mullum est amicus inimici nostri. Et nota, quam-
vis praedicti sorliantur nomen inimici, tamen quando a testi-
monio sunt repellendi, relinquilur arbitrio et conscienliae judi-
cantium, scilicet judicis et juratorum. Nota etiam, licet dicti
prohibeantur a testimonio, tamen admittuntur ad accusandum,
si injuriam suam vel suorum prosequantur.
710. Quod minor numerus testium non semper
repellitur per majorem. (H. 167''. A. 68. 47. B. 77*'. 1.
C. 71M. D. 159^ 1. K. 232\ 1.) In Lausseins quidam villa-
nus impetivit quandam viduam, quod maritus ejus in VI. marcis
grossorum sibi fuit obligatus, quod vellet per duos testes idoneos
demonstrare. Vidua vero negante et viceversa per duos testes
innocentiam suam ostendere volente, villanus dicebat: Domine
judex, contra duos testes quos vidua vult statuere, alios qualuor me
Obligo statuturum, et quaero, utrum non major numerus testium
21 ''
sil iiiiiiori scniiKliiin Jn^lic imii priK-iVrciKliis? i{ c sp o n s u tn (\v-
iiiiilivc liiil : \Ä{v\ in |i|iii ilxi.s iidiiiilhiliir Jiirihiis, (jiiod Icslcs plii-
rcs i'cpcllant |)aiKM()rcs, taitu-n hoc in j n r c B r n n n e n s i üb anli-
quo servnri in causis omnihus non cunsvevil. linde vidua per teslcs
snIVicirnIcs res et bona sna (Icrciidcndo inclins polest uctorcin
evadcri" , quam ipsc per leslcs accpiaics, (pios prius in (picri-
nioiiia asseniit, se velle staliiere, eani possil convineere pleno
jure. Nee |)er lioe jnia Brunnen sia aliis, nee ipsis alia eon-
trariantnr; cum enini jura talia (piodainiiiodo sini consveludi-
naria ^ et non in lolo le^^alia , ununupiodtpie pro loeo, in (pio
usilatnr, valerc polest. Est enim eonsvt^ludo secundunn Icges
jus nioribus utentium U))probaluni.
712. Q u 0 d t e s t e s q u a n d o q u e p r i v i I e g- i i s p r e-
feruntur. (A. 68. 48. B. 77^ 2. C. 71»'. 2. ü. 159''. 2.
K. 232^. 3.) Cives de Hadiseli proposuerunt liunc casum:
Quidam dcTissnowicz conqueriliir super dnos noslros conci-
ves, (juod palcr eorum obligaverit sibi hereditates suas pro marcis
grossorum Iriginta dans sibi super eo Privilegium sigillo civi-
tatis de Uadisch communitum. Et quia idem Privilegium ut
dicil per ignem est consumlum, quaeritur, si judicem et jura-
tos nostros possit slatuere, qui testabunlur de dicto privilegio
sibi dato, utrum per hoc praefatas triginla marcas non obtineat
ipso jure? Dicti autem nostri concives respondent, quod easdem
triginla marcas pater eorum, dum viveret, persolverit, et Privile-
gium laniaverit, deciderit et sufTocaverit ita , ut ejus copiam
ostendere non possit, et hoc per testes idoneos se ohligant
probaturos, quaerentes, utrum testes eorum non sint testibus
actoris praeferendi. Super quo diffinitum fuit: Cum
Privilegium super facienda solutione finaliter datum fuerit, si
hujusmodi solutio per cives de Radisch fide digno testimonio
sufficienler probabitur esse facta, actor ejus allegalione non
obstanle in probatione tali debet merito conlentari.
713. De testibus in genere qua n tum ad numerum.
(11. 168. A. 68. 49. B. 77^ 3. C. 71\ 3. ü. 160\ 1.
K. 233*. 1.) Cum quaestio sit de numero testium, sciendum
est, quod in omni negolio principalis persona dicens veritatcm
de re sibi nota rectissime habenda est pro teste, cui adhibito
uno efficiuntur duo testes, adhibitis duobus efficiuntur Ires,
quod patenter ostendil dominus, cum dicit: Si peccaveril in te
frater tuus , corrige eum inier te et ipsum, quod si te non
audieril, adhibe tecuni ununi vel duos testes, ut in ore duorum
vel trium testium stet omne verbum. Item de testibus quaere
3^5
infra de vulneribus et supra de teslamenlis et heredilatibiis, de
privilegiis, et homicidiis, el ninllis aliis. Ulriini aulem per com-
niunilulem et ])er literas ferri possit teslimonium, et de tesli-
bus, quibus vinciUir incendiarius vel criminosus , et quod in
gravibiis delictis non obstantibus literis etiam jurati sunt testes
personaliter de circumstantiis interrogandi , et quod numerus
septenarius testiiini est quasi de subslantia juris et quod testi-
monium multitudinis maxinie habetur per auditum, et quod cre-
dibilius est teslimonium juratorum unius loci pro aliquo singu-
lari actu, quam teslimonium juralorum plurium civitalum pro
eodem actu, et quod testimoniuni multiludinis saepius est su-
spectum, omnes istos articulos quaere supra in tilulis de actionibus.
714. Ad testes testibus praeferendos utrius-
que partis testes quandoque su nt audi endi. (H. 168''.
A. 68. 50. B. 78^ 1. C. 72«. 1. D. 160^ 2. K. 233^ 2.)
Si tarn actor, quam reus jus suum per protestationem, quae
dicitur Vrkund vel probationes et testes se dicat ostensurum,
et dubium oriatur, cujus partis testes sint aliis praeferendi,
sicut ex. g. Si unus allegat pro intento suo testamentarios,
et alter testes nuptiales vel consimiles, tunc utriusque partis
probationes et testes cum circumstantiis necessariis diligenter
exquisitis protestatione de vrkund vel priore vel posteriore,
cum nee jus det, nee jus tollat, omissa recipiantur, quia sie
inveniri potest, qui testes sint aliis potiores et qualiter diffini-
tiva sententia sit proferenda.
715. De testimonio communium hominum.
(H. 168^ B. 78\ 2. C. 72^ 2. D. 160\ 1. K. 233^ 1.)
Interdum in criminibus et insolentiis teslimonium vulgarium
et communium fidedignorum hominum , si necessariis juvatur
praesumtionibus in disciplinae, pacis et commodi favorem ad-
mittitur et auditur.
716. Causa nominis proprii non est indiffe-
renter quilibet ad testimonium admittendus.
(H. 168. A. 68. 52. B. 78«. 3. C. 72». 3. D. 160\ 2.
K. 233*^.2.) Propter nomen proprium sub quo testis in futuro
nominatur producendus non admittitur ad testimonium, qui lega-
liter prohibetur, sicut pater, filius vel alia minus idonea per-
sona. Unde testis nominatio referri debet ad testem, qni a
ferendo testimonio non prohibetur ipso jure : plus enim in testibus
respicienda personarum idoneitas , quam nominum seu vocum
proprietas. Sic sententiatum est in R a d i s c h.
32ß
Ca|iHiiliiiii fl(^ torinciitis.
717. De tonne Ulis ul hie palet. (H. 1G9. A.G9. 1.
B. 78'. 4. C. 72". 1. 1). HiO''. :\. K. 234". 3.) De IWi-
(lisch jurati seri|)seriiiil sie : De; oppich) IN a p a iad I h'leras rece-
piiiius in haec verha : Cum rnsliei ciijusduni iilio in iN' a p u i e d I de
pera duo ^rossi essent snhiraeti, nisticns ipse lumuluni coni-
mensalem suuni, (pietn ejnsdein riiiii reuni snsj)icuhalur capiens
lemcrarie, auclorilale jndicis et jiiraloriini nee pelila, nee qnae-
sita , nianihus emn pollicihus ter^olenus eolligalis in ccuh;()
suspendcns per l'uneni supra et inlra trahens, ut de liirlo
praescriplo (juidcpiid sihi conslaret, confilerelnr, per incendinin
fumo suh ejus pedihus l'aclo lormenlavit, ideni aulem fairuihis
eadeni duranle poena claniore Icrrilico vulg^ariler diclo „wal-
f en geschra i'' vicinos ad accurrendum commovit. Qui ciiiii
venissenl et per feneslras ac riinas donius inlrospicienles lamuhiin
tornienlari vidissenl, hoc ipsum jiidici celeriler inlimarunt, (jiii
servum suuni ilhic miltens , cum domum clausam inirare iion
posset, hostio fraclo domum introiens famulum in eculeo pen-
dentem invenil, quem polenter eripiens ad judicis praescnluun
duxil. Qui casu coram juralis ad hoc vocalis cognilo parlihus
terminum judiciarium assignavit, in quo cum famulus per omnia
sicut praescnbilur , de domino suo conqererelur , ipseque do-
minus responderet affirmando, quia furtum filio suo in duohus
grossis faclum de pera per poenas lormenlorum a famulo suo
exlorsisset, famuhis replicavil, quod licet de furto simpliiiler
innocens esset, tarnen ad vitandam mortem et salvandam vilüm,
sicut natura poslulat, de furlo fuit confessatus. Super qua re-
plicatione cum dominus secundum consilium juratorum inler-
locutoria habita deliberatione respondere deberet, in causa
juris reiterationibus, quae vulgariter holung dicunlur, perdilis
succubuerit, quaerimus, quibus emendis obnoxius teneatur? Super
quo casu, qui et rarus est, diflinitive responsum est: Ex
quo ille, qui famulunucommensalem suum tormenlisj ut prae-
mittitur, ad confitendum de furlo, de quo forlassis innocens
fuit, artavit, cum in hoc auclorilalem judiciariam , quod sua
non interfuerit, judicis et juratorum poleslate spreta frivole
ac contumaciler sibi usurpavil, famulum cum pollicibus utrius-
que manus ligalum etc. tergolenus suspendit , sursum Iraxit
et deorsum misit , et in eadem causa judicialiter ventilalus
succubuit , ambobus est suis pollicibus detruncandus, et j)er
hoc famulo tormenlalo et judici plenarie est satisfactum. Si
S27
autem eandeni »mpulatiünein pecmiiii ledimere volueril, \no
quolibet poliice solvet pro eüieiida V sexugcsias grosso-
rum prageiisiiim, hoc est in toto X sexag. gr. präg., de quibiis
famulo per suspendium et incendium laeso cedent Y et judici
tres et juratis duae. — Et hie collige, quod per quaestiones
et tormenta veritatem a maleficis inquirere solum intercst jiidicis
et juratoriim. Et non sunt omnes homines lormeiitandi, sed
solum qui accusati pro reis habentur suspecli et non est inci-
piendum a tornientis, ut malefici ad contitendum sie coganlur;
immo primo ahis argiimentis et subtilibus inqnisilionibus de loco,
tempore et aliis circumstantiis facti sunt auimonendi, si sallem
sie veritas ab ipsis poterit extorqueri. Est incipiendum a su-
spectissimo et a quo lacillime judex crediderit posse verum sciri.
Et nola, quod confessiones reorum pro exploratis criminibus
haberi non oportet, si nulla alia probalio judicem et juralos,
-quorum interest, causam cognosere, instruat et moveat, Scien-
dum etiam, quod tormentis non est semper, nee etiam un-
quam fides adhibenda; nam probatio tormentorum res est
fragilis et periculosa veritatem fallens. Multi enim patientia
et duritia tormentorum ita tormenta contemnunt, ut exprimi ab
eis veritas nullo modo possit. Alii vero lanta impatientia vin-
cuntur, ut in quovis facto mentiri magis, quam tormenta pati
velint, et ita fit, ut etiam vario modo fateantur, ut non tantum
se, sed etiam alios criminentur. Item inimicorum confessioni
fides non est adhibenda, quia faciliter menliuntur, non tamen
sub praetextu inimicitiarunfi erit fides detrahenda, sed causa
cognita fides est habenda vel non. Item latronibus impunitatem
sibi cupientibus et ex hoc proditores suos indicantibus non
facile credilur, et etiam non communiter impunitas eis per
hujusmodi proditores concedenda est. Item si quis sponte de
maleficio fateatur a se cömmi^so , non semper ei fides adhi-
benda est. Nonnunquam enim aut metu vel alia de causa in
se confitentur quidam. Sciendum est etiam, quod judex et ju-
rati diligenter considerare debent modum tormentandi, ut sci-
lioet talis modus in tormentando servetur, quOd tormentatus,
vel innocentia vel supplicio salvus sit. Non debet etiam in re
faciliter pecuniaria haberi tormentatio, sicut praescriptus rusticus
in Napaiedel de quo in sententia habita est mentio, fecit ; nisi
fOrtassis aliter veritas inveniri non possit, quam per tormenta,
tunc enim licebit. Tormenta habenda sunt, non quanta accu-
sator postulat, sed ut moderatae temperamenta rationis deside-
rant. Judex et jurati advertere debent, qua constantia vel qua
:i2S
Ircpidcitioiio lormtMifnliis coii(if('«fup. DflxMil «'liam viderc,
riijus i'xisliiiiiilioiiis ^ iilniin hoiiae t'aniac, vcl stispcclus i'iicrit
illc, (jiii loriiic'iiliilnr. Iiisiipcr de minore XIV aiiiiis in capiil
ultcriiis iion est liabenda lonnenlalio : et hoc iiiuxiiue, cum iiidlis
cxlrinseeus ai'y:nnu'ntis accnsalio impicliir; lu'c tarnen conse-
qnens est , nt sine tornienlis eideni credalur juveni , nani
netas, qnae adversus aspcrilalein tonnentorunn juvenes inlerini
tueri videlur susj)ecli()res quoque eosdem l'acit ad mentiendi
facilitatem. Unius crinnnis j)lnrimi rei ita audiendi sunt, ul ab
illo priniiini ineipiatur, qui linudior est vel tcnerae aetatis vi-
delur. Heus evidenlioribus argumentis oppressus repeti in tor-
menla potest, nuwinie si in eis aniinus corpus(|ue diiraveiint.
In illa eausa, in qua reus nullis argumeiilis urgelur, non sunt
lormenla faciliter adiiibenda, sed dicendum est accusatori, quod
illud comprobet, quod intendit; non est credendum confessioiii,
quam facit aliquis durantibus lormenlis, nisi eis cessantibus in
eadem confessione perseveret.
Quaere supra de isla materia in capitulo de confessio-
nibus et poenis.
Capitulum de vuliieribuis.
718. De vulneribus et vulneratis — quanlum
ad accusationeni, quantum ad tempus accusandi,
qua n tum ad distinctionem, quantum ad inducia-
tionem — quantum ad leemet dediversis in ge-
nere. (H. 170.A. 70. 1. B. 79M. C. 73^ 1. ü. 162M. K. 235\
1.) Sententiatum est adloca diversa: Quemcumque
vulneratus compos rationis et loqui potens non accusat, illum amici
vulnerati accusare non possunt. Item si vulneratus infra triduum
neminem accusaverit, accusatio, quam postea fecerit, vigore
carebit. Item in uno membro tantum unus defectus, vulgariter
dictus „leem" accusari potest, quamvis idem membrum pluribus
vulneribus sit vulneratum. Unde vulneratus in pede, si vulnus
in 1 e e m convertatur, non potest ratione quinque pedicarum
vulnerantem de quinque leem accusare. Secus autem esset, si
quaelibet pedica vulnus haberet, quod in idem converteretur.
Item si dubium est de vulnere, utrum transactis VI hebdoina-
dibus conversum sit in 1 e e m, vel non, si petit vulneratus, vulnus
est induciandum per annuni , quo finito , si in 1 e e m non est
conversum , reus pro ipso , sicut pro vulnere simplici respon-
debit. Item sicut quaedam vulnera sunt in membris nobilioribus
I
3^9
et inajoribus, sicut manu, pede et consimilibiis, quacdam aiilern
in membris ignobilibiis et minoribus sicut in digito , denle,
pedica et consiuiilibus, ita etiam deFectus, qui dicitur „leeni"
eodem jure, quo praedicta gaudent nieuibra, quantum ad ex-
purgationem, emendas et alia judicari debet; et de lioc quaere
supra in juribus o ri gin al ibu s, in illo paragrapho : Nunc
de vulneribus duximus annectendum.
719. De vulneribus quantum ad accusationera.
(H. 170. A. 70. 2. B. 79\ 1. C. 73^ 1. D. 162\ 2.
K. 236". 1.) Si vulneratus vocatis ad vulnera perspicienda et
reum accusandum juratis, antequam veniat moriatur, queni-
cumque coram fide dignis viris et credibilibus prius accusavit,
ille ad propinquoruni mortui querimonias respondebit justicialiter.
720. Ad i d e m quantum ad t e m p u s v u 1 n e r a n d i.
(H. 170. A. 70. 2. B. 79^ 1. C. 73\ 2. D. 162«. 3.)
Si vulnerato mortuo ejus propinqui, quorum interest accusare,
absentes si fuerint, non currit eis tempus tridui, in quo accu-
salio fieri debet a die mortis vulnerati, sed solum a die noü-
tiae , quo vulneratum mortuum cognoverunt , et adhuc illud
tempus, quod incipit a die notitiae secundum distantiam, in qua
sunt absentes a loco, in quo propinquus eorum vulneratus fuit,
et secundum hoc, quod commode judicem accedere poterint,
est mensurandum.
721. De vulnere, quod in leem convertitur.
(H. 171. A. 70. 3.B. 79\ C. 73^ 3. D. 162^ 1. K. 236\ 2.)
Judici et juratis de Crem sie r ad eorum requisitionem senten-
tiatum est, quod accusatus pro vulnere, de quo vulnerato di-
gitus inhabilis factus est, quod vulgariter dicendo j,leem" dicitur,
et affirmans tale vulnus se percussisse vim vi repellendo et
vitam defendendo, metquintus probabilium virorum hoc debet
ostendere in cruce demonslrando.
722. De vulneribus et amputationibus mem-
brorum, utrum accusatus possit ostendere inno-
centiam suam per juratum? (A. 70. 4. B. 79''. adid.
C. 73^ 4. D. 162\ 2. K. 237«. 3.) Sententiatum est
ibidem juratis (in Huleyn): Si reus secundum jus civile impe-
titus fuerit per actorem de vulneribus vel membrorum amputa-
tionibus , non potest se expurgare per solum juratum, nisi
alios testes habeat secum, sicut jura originalia dicunt;
si autem actor per juratum vincere vult reum, tunc reus melius
expurgabit se per juratum.
72,'^ D (• V u I n (' r i Imi s d i r l i s . , s v li n in w ii n d i; ii. *'
(II. 17 1. A. 70 f). I{. 7!)''. jidid. C. i:\*'. 5. D. 152^ 3.
K. 2.'{<)''. 1.) Pro Miliuri! piidoroso vnl^iiiilcr diclo „Scliiim-
>v linden/^ \)osl ciijus sunalioiUMii in l';ic-i(; lioiiiiiiis appsirct
nuK'ula iridclchilis vcl cicalrix (|ii;i(' (liiiibiis iion Ir^^itiir, aiciisalus
('\piir<^al)i( sc iiu'l(|iiinltis pi-ol)al)iliiiiii vironiiii ; iiubcl ciiitn lalc
vuiiiiis illud jus, (|iio<l scribiliir in jiirilxis ori<*inalibus il)i : Item
q u i c u m q u e a 1 1 c r i a iii |) u l u v c r i l d i g i t u m u n u m.
724. V II I II oral II s a iii hii I an s et landein in o r i e n s
non eniendalur ut occisus. (11. 171. A. 70. (]. H. 79''.
adid. C. 73''. 6. ü. 1(53^ 1. K. 23G''. 2.) Consvetudo civi-
lis servat pro jure: Si vulncratiis per plaleas et ccciesias
more sani hominis sine bacnlo per Scabiniim visus fueril aml)nlarc
landeiiHjiie anle quacriinoniam ejiisdeni vulneralionis jiistilialiler
disciissain moriatur, reus non pro lioinicidio, sed lanluin pro
vulnere respondebit ipso jure.
725. De wollaist in genere. (II. 1 71. A. 70. 7. B. 79''.
1. C. 73'\7. D. 163^2. K. 23Gb. 4.) Wollaist, quod est
operam dare vel consiliuin praebere, non sequitur omnia vul-
nera, sed tantum homicidia vel invasioncs domus, lurla et spolia et
niortiücaliones et alia delicla gravia islis consiinilia. Et debel
reus pro wollaist infra triduum accusari, nisi impedimenlum
legilimum sicut loquendi inipolenlia vel consimile intervenerit,
seu protestatio tam rationabiiis interposita fuerit, propter quam
terminus dicli Iridui merito delieat prolongari.
Item jurati de Radiscb quaesiverunt, utrum reus pro
wollaist, quod imponitur sibi pro bomicidio in persona cujus-
dam hospilis in domo sua propria noctis tempore familia sua
dormiente et igne concluso perpetrato gravius et per plures
debeat evadere, quam pro opera homicidii in foro vel platea
tempore diei commissi. Qui sie sunt informali, quod non ob-
stanlibus praedictis circumstantiis, quae fortassis factum prin-
cipale hoc est ipsum homicidium, si in quaerimonia invasio domus
i. e. h a y m s ITC h u n g, implicaretur plus gravarent accusatus in
tali wollaist non debet gravius evadere, nisi pro alio wol-
laist, quod imponitur homini in homicidii perpetratione, quia
mettertius virorum fidelium poterit se expurgare.
72G. De vulneribus int er laicuni et ordinal um.
(H. nP. A. 70. 8. B. 80^ 1. C. 74«. 1. D. 163». 3.
K. 237^. 1.) In judicio civitatis quidam diaconus conquestus
est de laico ,* quod eum noctis tempore vulnerasset, laicus
autem, cum juramento diaconum evasissel, petivit pro se sententiari,
I
331
utrum non deberet etiam suae querimoniae viceversa respoii-
dere? Super quo sententiatum fuit : Cum actor forum rei
sequi debeat, laicus debet de diacono vel alio ordinato coram
judice conqueri canonico. Ordinatus autem de laico conqueri
debel in judicio secuiari.
727. De vulneribus et violentiis in sacris
locis etiam factis. (H. 171\ A. 70. 10. B. 80^ 2.
C. 74''. 2. D. 163^.4.) Cum in monaslerio Tissinovvicz laycus
laycum vulnerasset, et pro eo tantum in judicio spiriluali salis-
facere vellet, ad petitionem juratorum de Tissnowicz sen-
tentiatum est sie: Licet uni delicto correspondeat una poena,
tarnen si laycus. laycum vel ordinatum, si judicio saeculari con-
quereretur, vulnerat vel violentiam in ecclesia in cimiterio, vel
in alio loco cultui divino consecrato sibi infert, tripliciter emen-
dabit; ralione namque loci, laycus satisfaciet judici canonico;
ratione vulnerum et violentiae judici saeculari emendam solvel,
et laeso damnum componet.
728 Utrum juratus promissor alicujus accu-
satus per eum pro vulneribus possit se defen-
dere allegando notwer? (H. 172. A. 70. 9. B. 80^3.
C. 74\ 3. D. 163\ 1. K. 236\ 4.) Jurati de Tissno-
wicz proposuerunt hunc casum: Postquam Heinricus am-
putasset Petro manum sinistram, et ad proborum intercessio-
nem virorum gratiam obliuuisset suam, homagium sibi fecisset,
sibique jurasset, numquam de celero contra ipsum facere, sed
pro viribus ubique locorum consiliis et auxiliis sibi (ideliler
debere assistere: accidit , quod iterum secundam maniäiii sibi
amputavit. Quaerit ergo Petrus, utrum Heinricus perjurus
et lidefragus in eo factus non debeat sibi eliam verbo ipsius non
audito statim tamquam convictus adjudicari? Henricus vero
dicit, quia vim vi repeilendo a Petri insullibus se defenderit et
quaerit, utrum teslimonium proborum virorum. quod pro oslen-
sione notwer velit statuere, pro sua parte non debeat audiri.
Super quo diffinitum fuit, quod teslimonium Hen-
ri ci est audiendum. Juramentum enim primum tantum ad
haec astrinxit, quod Petrum non olfenderet ; ipso lamen non
obstante ab ejus se potuit inpugnationibus defendere pleno jure.
Praeterea, quia per vulnera fiunt homicidia, membrorum
mutilationes et alii defectus diversi, ideo de vulnerante et muti-
lante se ipsum, de illo , qui alium vulnerare voluit, sed non
vulneravit, de vulneribus factis non voluntarie, de vulneribus
factis per morsum canis, dentibus excussis et aliis diversis,
sicul sunt (le|)iInlioiics, plnj^nc fiisliiini et plahsici? el exccssus
coiisiiiiili'S — (iiuKTc siipiJi in (iliilis de I (i s I i I) u 8, de pocMiis,
<i c III o r ( i (' i i' ii L i o ii i I) ii s, d v li o in i c i d i i s^ d e e in c n d i s,
de ac t i <) II i I) II s. \)v viiincrihiis «iiilctii cl iiiah riciis respirieii-
til)iis niiilicrcs (jiiiurc siipra siii) tiliilis de po(>nis, de ni ti-
li e r i h ii s, (I e 0 in e II d i s, de a c c ii s u t i o n i b u s.
720. De vi'.Ineribus diclis Icem et ulpiim m e-
d i (' () in accus uti 0 ni I) u s vulneruin sit er e den dum?
(11. 172. A 70. 11. B. H()\ 1. C 74°. 1. D. 1()4". 1.
K. 2o8*\ l.) Cum liic in IJrunna llecklinus Scriplor
]\1 a r t i II u m in niaiium dexlram et F r i d r i c u m in maiiuin
sinistrani graviler vulnerasset, vocalus est medicus et inlerro-
«ratiis, (|iiali(er eadcm vulncra sint accusanda; qiii respondit quod ad
l'acicndam accnsalionein vulnerum, civihus non jurasset, taineii sibi
viderelur, quod in qualibet manu XV defcctus, qui dicnnlur leem
acciisari possent ex eo, quod in tola manu unum et in pollice
duo, et in quolibet quatuor digilormn tria niembra arelacla in
leem converlentur. Advocatus ilaque Hecklini pelivit pro
eo sententiam juris inveniri. Utruni verbis medici, qui in dua-
bus maiiibus XXX leem esse dicebat credi deberet, cum bo-
micidia et vulnera essent a juralis perspicienda, qiiorum verbis
tantum et non medici fides adliiberi consvevit. Super quo
quaesito disculicndo jurati in consilio vocaverunt Martin u m et
Fridricum quonim manus cum vidissent et digitorum defecliis
considerassent, judicaverunt, in uua tantum manu unum de-
fectum dictum 1 eem, secundum unum vulnus, quod manus babuit,
accusandum : et sicut manus est unum de majoribns membris,
sie talis defectus dictus est major leem. In secunda vero
manu inventum est vulnus minus , de quo tantum duo digiti
in leem fuerunt conversi. Alii vero tres actum eorum debitum
potcrant exercere- et sie in eadem manu ratione duorum digi-
torum, qui de membris sunt minoribus, duo minora leem sunt
aecusanda. Et sie cribratrum est per juratos, quod verbis me-
dicorum in accusandis vulneribus non est simpliciter standum
et credendum, imo jurati ratione juramenti , quod pro omni
justicia cujuscuinque facti praestiterunt , debent etiam oculata
fide vulnera et defectus ea consequentes perspicere et diiigenter
pensare. quod nee gravius, nee levius, quam jus exigit, accusen-
tur. Et licet supra in prima sententia de vulneribus scribatur,
quod in uno membro tantum unus defectus dictus leem accusari
potest, quamvis idem membrum pluribus sit vulneribus vulnera-
tum, tamen quandoque etiam viceversa ex uno vulnere plura
3:i3
leem in membris plurihns rationalibiter accusantur, sicul in pro-
posilo, uhi ex uno vulnere nianus duo digili sunt in leem conversi.
730. Qiiod in vulneribus, homicidiis, morti-
fi cationi b US, furtis et sp o lia ti onib u s, pa eis viola-
t i 0 n i b u s, d o m 0 r u m i n v a s i o n i b u s, vi r g i n u m e du et i o-
n i b u s et a 1 i i s c a u s i s c ri m i n a 1 i b u s ex p r a e s u m t i o n e
quandoque judicalur et diffinitivae senlentiae
proferunlur. (H. 172^ A. 70. 12. B. 80\ 1. C. 75\
D. 164^ 1. K. 238\ 1.) Dum in Auspicz Mixo Bohe-
mus in exlremis suis bona sua cum duabus filiabus, quas
reliquit coram testamentariis probis viris , Urbeczkonem,
quem et executorem testamenti et filiarum tutorem constituit,
sub bac expressa conditione, quod fdiae sine consilii sui bene-
placito nihil, quantum ad Status earum mutalionem deberent
agei-e, commisisset ; accidit, quod senior fdiarum, quae partem
eam contingentem sibi per patrem specialiter habebat depu-
tatam , non quaesito dicto tutoris consilio maritum sibi nexu
conjug-ii sociavit.
Qui cum de bonis dictae fdiae se intromisisset, Urbeczko
ad paescnliam judicis et juratorum ipsum vocans proteslabatur
in illos, qui testamento Mixonis inlerfueranl, qualiter executor et
tutor posilus fueril, et qiiodhujusmodi conjugium sine suo consilio
esset penitus procura (um, admiltens tamen benevole, quod diclus
maritus portionem praescriptae filiae uxoris ejus suae subdidit
poiestati, petens pro se per juratos sententiari, quäle jus ad
minorem fdiam et ejus bona secundum curam executoriam et
tutoriam sibi competeret in futuro.
Quj pronuntiaverunt, quod omne jus per Mixonem sibi
da tum habere deberet integrum et illaesum.
Postea vero ejusdem fdia viam sororis sequens cum uno
quodam Martine nomine in moribus monstruoso et satis di-
storto, non audilo tutoris consilio . ab alia sorore et tutore
recessit aliunde. Qui de vinea quadam per testatoreni relicta
frivole quodammodo se intromiltens in Auspicz reversus
est, Urbeczkonem judicialiter in causam tiahens pro Omni-
bus bonis, per Mixonem praemortuum socerum suum di-
missis, quae allegabat vice et nomine uxoris suae sicut ad tuto-
rem legitimum ad se potius, quam ad Urbeczkonem debere
pertinere.
' Qua allegalione tanujuam invalida non pensata, jurali se-
cundario Marlin o silentium perpeluum imponentes sententia-
vonmt pro Ur b ccä k oric* liilore situl suporius conliiicliir.
{)\\{){\ i\I a r I i im s piirvipcinlciis roiitrii sciilciiliiiiii prjicdir-
tniii |)tM' jiinilos latiitii |)rii('S(-|-i|)liiiii viiidiim aiisii Iciiiiil IniK*-
mrio , doncc (lomiiiiiiin dr Aiispic/ illiic vciiiciis il jiiialos
de Ute praemissa iiilen'u<>aiis al) i|)sis didieisscl, qiiia iM a r l i n u s
xliil rchellis et roiiliiiiiax eoriini Judicium et seiileiitias non
curarel. Yoealus est eryo ad praesenliam doininii quod causa pacis
el commodi auihas ad lioc indnxil partes, <|n(>d in juratos tum
novos, (piaiu aiilicjuos, ut in aihilralores, ordinatores, diiriiii-
loies, et aniieabiles coniposilores el universoiinn et sinjrulorum,
quHC iiitcr eas Iiinc inde verlebanlur, expedilores de allo el
basso sim|)liciter eonsenseruiit,
Q\ü postquaiu lauduni et arbitriiim ipsorum coram doiuinio
promulj^assent el poeiia statuta vallasseiit, M a r l i n u s tarnen, licet
Omnibus arl)itrium audienlibus beiie placeret, cum ipsum reela-
maret et ratum teuere vili|)enderet, per dominum judieem et
juralos sibi et Urbeezkoni indicta consueto more paee
mandatum t'uil, quod ab Auspicz alleri douiinio se non sub-
jicerenl. qnouscjue causa praetacla finem iuler eos debitum
sortireliir.
Quo lacto cum Urbeezko j)er lide dignos bomines sae-
pius praemunirelur , quia Marti'nus cum suis complicibus
malum suum quaerens vilae suae insidias in latibulis ponerel
et secretis, denuo judieem et juratos accedens quasi llebiliter
rogavii, quod a Marlino et suis complicibus el eorum insidiis
sibi pacem et securitatem ordinarent.
Vocaveruut ergo Urbeczkonem Martin um et ejus
fautores ad plenum eorum consilium, iterato pacem firmiter
servandam ipsis indicentes, sicut rerum et personarum pericu-
lum vellent evitare, ad quod Urbeczko respondens, quod
paratus esset pacem servare, dummodo caulio fidejussoria per
Marl in um et suos complices sibi fieret, quod in malum suum
non machinantes, cautus ab eorum insidiis esse posset. Quibus
fidejussoribus per Marti num indignanter datis post breve
tempus die quodam festivo, quo plus solito homines ecclesiae
limina maturius frequentare consveverant, Martinus quodam
de angulo cum nequam suis sociis, ubi latuerat, exiliens, U r-
beczkonem in via eundo cum aliis fidelibus ad ecclesiam
quasi mortificator occidens abiit et abcessit.
Primo itaque judicio uxor, propinqui et amici Urbecz-
konis de Marlino sicut de occisore seu mortificatore conque-
rentes ejus absentiam tamquam contumacis cum instanter accu-
335
sarenl, nee aliquis pro parle sua quicqiiam allej^arel, causa
usqiie sequens Judicium stelil in suspenso^ quo venieule prae-
habiti uxor, pueri, propinqui et amici Urbeczkonis pro
occisione , mortilicalione , et pacis violatione in fidejussores
Martini egerunt.
Quo audifo Martinus personaliter comparuit et eo viso
uxor , pueri et amici praescripli querimoniam suam replicantes,
ut praemiltilur, petiverunt pro se sententiam juris dari.
Cum M a r t i nus arbitrium et consilium juratorum non tenu-
eril, pacem sibi pluries indictam violaverit, sententias et man-
dalum juratorum et judicis temerarie spreverit, et sicut morti-
ficator in tenebrosis et occuitis latitans locis et inde exiliens
die festo iii via, qua itur ad ecclesiam praesentibus multis fide
dignis communibus hominibus ürbeczkonem vita privaverit,
et pro eo tamquam reus fugiens factus fuerit, et fidejussores ejus
ipsum primo judicio non statuerint, utrum aiiquam praetendere
possit negationem, excusationem vel innocentiae demonstrationem?
Quaesitum est ergo, quid sit juris in hoc casu,
et responsum est primo sie: üt possitis de jure infor-
mai'i, quod quaerilis de Martin o, qui sub pace indicta dicitur
Ürbeczkonem occidisse, reseribatis nobis, habito dili-
genti serutinio inter juratos et scabinos, quibus nota est vita
et conversalio Martini, qualiter ipse se prioribus temporibus
conservaverit. utrum de aliquo malo facto sit accusatus.
Et seeundo utrum in praesentia hominum factum sit,
quod diciiur ürbeczkonem occidisse, quia scripsistis nobis,
quod tempore, quo itur ad ecclesiam in via eadem, per quam
tarnen frequenter homines transire solent, sit occisus, et si
-videtur vobis, quod aiiqui homines interfuerinl occisioni, illos
diligenter audintis secrete, et quidquid vobis dixerint, bene
considerantes nobis clausis literis reseribatis.
T e r t i 0 etiam informetis nos, utrum M a r ii n u s tempore,
quo judex pacem sibi praeeipiens et fidejussores de pace ser-
vanda ab ipso petens, statim benevole fidejussores posuerit,
dicens : libenter pacem servabo, vel si conlradixerit, et per capti-
vitatem vel aliquem aliummodum difficilem ad eandem fidejussionem
sit inductus, et statim, ut de praedictis tribus nos informaveritis,
vos expediemus de sententia, quam quaesistis.
Ad quod j u r a t i d e A u s p i c z r* e s p o n d e r u n t :
quod Martinus transactis aliquot annis in campo cum sua
n»ala soeietate bonum hominem occideril animo deliberato et
(ili<|iii cjiisdcin nuiltic sociclatis (liciiiitur occisioni DrlM'c/-
k 0 II i s inlciruissf.
Hein s (> r II II (I (), ({iiod lioncsli lioinincs, quibiis tiicrito cre-
dcndiiin rsl, in eoriiiii lidciii et conscientiuni lesluiilur, sc vi-
dissc, qiiod M II rt i II II s ciiiii siiis in via ecclcisiae, iit pracmittilur,
II rl) e c z ko n e IM de iiisidiis siqicr ciiiii irriiciis iiilcrcniit.
lleni tcrlio, (juod iion Nuliiiilaric iiiueiii servurc |)r()-
misit, iino per iniiKis i-a|)livitulis «d punündum (idtjussores de
pace servanda dilluiillcr est coailus.
E\ (|iiil>ii!S oiiiiiihiis scnatiis jiiratoniiii taiiKiiiani ex pruc-
snnitiüiiihiis neccssariis inoli diirinilivc j)roiiiiiiliavt'i'uiil, (|iu)d
Marl in US expurgationem Iiumicidii habere non pulest sibi
iniposili de jure, Iiuc est vulj^ariler dicendo : RIartin mak
k e y n b e r e d n ii s z, b a b i n.
El liic nola, (piod praesuniliones sallem necessariae, non
soluni Ulla, inio pkires et mullae, vel pluribiis vicibus ileratae,
ul in casu praescriplo facluiii est, inerito niovent aniniuin jiidi-
cantis.
Uiule eliaiii cum in Prosta nie z orla in quadani sluba
sedilioiie hosj)es donius lamqnain Sequester lileni iulerei|)ere
volens se iiiterj)<)suisset, et de.xUa sibi Cuissel iiianus anipiilala,
ipseque stubam exiens eam clausisSel, et judex et jurali ad ejus
clamorem in stubam venissent, et nullo ibidem, liospite dunlaxat
cxcepto, invenlo vulnerato , cum tantum unius gladium novo
cruore maculalum reperissent, aliis liberis dimmissis illum solum
Brunuensis senatus, ad (|uem pro cousilio, quis de nuinero
invcnlorum in stuba tamquam reus amputatioiiis uiaiiiis bosj)itis
esset potius accusandus, recursum fuit, sententiaverunt ex prae-
sumtionibus praescriptis accusari debere.
Tarnen cum reus de carcere judicio praesentatus truncatio-
nem manus hospitis audiret sibi imponi, pelivil pro se senlciiliam
dari, cum jurali solum de gladio cruentato apud euni re])erto
teslarenlur, et non, quod plagam abscissionis manus per ipsuni
factam oculis vidissenl, ulrum sibi non esset expurgatio juridica
concedenda? Sententiatum fuit pro eo, quod sie.
Et nola quod aliud est, invenire reum cum giadio cruentato
in ipso actu, vel non in aclu, et aliud cum giadio nudo vel non
nudo, et aliud in fuga vel non in fug-a deprehendi; quia si in fuga
cum giadio nudo infecto novo cruore quispiam per juratum in-
venlus fuerit, cum fuga tamquam aclui conlinua non videalur
quodammodo ab actu distingiii, judicatur ex praesumtione tam-
quam reus, et jurati super ditFinitiva ferenda sententia malure
337
deliberabunt, et de hoc lege supra in juribus o rigi na li-
fo u s in illo paragrapho : Si autem homicida depre-
hensus fuerit in ipso actu cruentato gladio.
Circa praesumtiones subtiliter considerandum est , qiiae,
in quo casu, in quo loco vel tempore, quo animo vel qua inten-
tione sint necessariae, quia tales quodammodo aniinum judi-
cantis movere possunt, et quae sint temerariae , quae animum
ejus ad plenam faciendam probationem movere non debent.
Est enim praesumtio alicujus dubii aliquotiens semiplena et
aliquoliens plena investigatio.
Unde saepissime praesumtio semiplenis probationibus prae-
stat adminiculum*
Et notandum , quod in omni causa , quae vertitur inter
pauperes et potentes regulariter est merito pro pauperibus,
quod justam causam foveant, praesumendum, quia non est veri-
simile , pauperes contra suos potentiores litem instituere , nisi
necessitate compulsi.
Sunt ergo ex sententiis a locis diversis nunc per scripta
et nunc per verba quaesitis collecta, quae sequuntur, et primo
quae praesumlionem mali generant in genere, et sunt ista :
Si accusatus fuerit prius infamis; dicit enim regula juris :
Qui semel est malus, semper praesumitur esse malus.
Item distortio morum, vita vaga , circuitio nocturna sine
causa rationabili, frequentatio tabernariim et ludi taxillornm, pau-
pertas, et in expensis modum excedens, mutatio vel negatio
proprii nominis in locis eisdem vel diversis, portatio experi-
mentorum vulgaritcr dicendo otiosa delicias quaerens : s i g-
stain holer wegwart, membranulaeque ad modum retis
dispositae, in quibus, quandoque nascuntur pueri, et vocantur
in vulgari geserb et caracteres et alia muUa consimilia.
Herbis tamen , radicibus , et lapidibus seu gemmis sine
dubio insunt virtutes naturales. De membranis vero famant
vetulae: Si recipiantur IX vel ad minus V et habeantur cum
filo aureo et sericeo in ecclesia per novem dies, illo tempore,
quo horae canonicae dicunlur per nonam, et postea ferantur
per aliquem ad judicem vel ad Judicium, ille obtinet causam suam.
Advocati etiam consveverunt se munire sambuco et plan-
tagine, ut vincant in causis.
Item in specie praesumtiones generant ista : si soli duo pug-
nant et uno vulnerato alter rapiatur cum gladio nudo cruentato in
actu vel in fuga per judicem et juratum; ex liac praesumtione cui
22
(Iniii in r r OS I a n i r 7, innisiilo de liomicidio fiiit expiirg-alio nl)jii-
(liiiitii.
IUmi) iniiliilio luibiliis virilis in nuiliclirem vel e converso,
vcl liiibitiis laicalis iti iiioiiacliiileiu, vel aliu coii.sitiiiliu. Kl si
solus rapialiir ciiiii sola, cl iiudiis cum iiiidu, isla laciiitil prne-
suiMtioiicin in adidlcrio vel in sliipro.
Ilcni si inaiii|)idi diversoriun ^raiiornm ul sili^inis et trilici
vel ejusdein <4iaiii accidnilaliler in (olore dillercnlis, ul palel in
tritieu albo el ni<rrü vel rullo ad unum cunuilutn seu ca|)ete
cüinposili fuerinl, praesumlionein furli apud Of^ricolas ^eneranl.
Diversae vero daves et inslrumenla, quibus uluiilur Cures,
sicul sunl nnci, pedes caprini, terebella majrna, forcipes et
coiisiinilia, si in doniibus el eomniodis aliquoruni inveniunlur,
pruesunilionem faciunl in communi.
Ad idcni perlinet auris abscissio, faciei cum ignito ferro
signalio, nienibri mulilalio et caetera talia.
llem in testibus praesumlioneni laciunt depositionis timor
et trepidatio, verborum cespitatio , dictorum contradiclio , loci
vel teniporis niulatio , et aliarum diversarum circumstanliarum,
super quibus per prudentein inquisitorem testis interrogetur,
variatio.
Et sie in diversis maleficiis per interrogatoria eorum in-
quisitioni proprie deservientia per sagacem judicem facti veritas
poterit indagari.
I
II.
Beilagen.
I. König Wenzel I. Stadtrechte für Brunn v. J. 1243.
11. Das Stadtrecht von Brunn aus dem Anfange des
XIV. Jahrhunderts.
III. König Wenzel II. Judenrechte für Brunn.
IV. Brünner Mautrechte.
V. Freibriefe der Stadt.
VI. Einzelne Schöffensatzungen.
VII. Das Stadtrecht von Znaim v. J. 1314.
23
MLönig: H^enzel I. Sitadtrechte für Brüiiii.
(üebersetzung und Bearbeitung der Jura originaüa v. 1243.)
1. In dem namen doz vaters und dez siines und dez
heiligen gaistes amen.
Wir Wenczlab von gotes genaden der vierd chunich
czu Beehem wünschen hau allen den di nu lebent und her
nach chunftig werden.
Der fursten er scheinet daran, daz si ieren underla-
nen frid und gemach schaffent und darum , daz ier lob-
leich name und ire gedechnusse ewichliech beleihe und
daz si himelisch selichait vor got verdienen , schuhen si
mit fleiz wetrachten , daz si in solich gepote seczen und so
weschaideneu recht machen , daz si erlich lewen und
also gueter alter gewanhait volgen , daz si leib und sei
wehalten. Und dar um hab wier angesehen daz andech-
Wenceslai I. regis ,,Jiira originalia'^'^ civitatis Brun-
nensis. (1243. Jänn.)
(Nach dem Abdrucke der Original-Urkunde des Stadtarchivs bei
Boczek. 111. 12.)
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti Amen.
Nos Wenceslaus dei gracia rex B o h e m i e quartus
Omnibus tam posteris quam modernis salutem. Gloria prin-
cipum per pacem et subditorum quietem largius elucescit,
cum fama cleraencie ac diligentia protectionis eorum exten-
ditur in posteros , et memoria nominis eorum, quam conti-
nuo studio virtutis acquirunt, apud homines permanet im-
mortalis, sakitem quoque perpetuam a domino promerentur,
cum subjectos, quibus possunt, bonis consuetudinibus et
institutis honestis ab enormitatibus, quibus non solum Cor-
pora, sed eciam anime intolerabilia pericula sustinerent,
retrahunt et ad justicie tramitem conversacionemque probe-
tam et acceptam et utilem universis juris seueritate per-
ducunt. Hinc est, quod nos dilectorum civium nostrorum
de Bruna devotionem precesque alTectuosas et assiduas ad-
23*
:vri
(ii^ i;i'|)et iiiiNir lit'ltcii innrer von Uriiimc iiixi li.il»rii in
^'encdiclUcichen j^ef^chcii ili rcclil iiiid di \ rcih.iil di li(Mn;i(di
i;(\s('liriljon stont und li.-ilirn in icrcn cihen und .dliMi i(»-
icn n;i(;liv<)li,'(*r(Mi ili hoslclii^cl niil unsorn priel'cn.
2. (I.) I)(5/. orslen von l()lsl«",^on. Wi(M* soczon,
welcluM- purj^er iniHMli.il)) der st.ilm.iuor funlczick phinil
wort lial) lind siecht dor icrn.inl c/.u tot , dcM* bodai f
cliaincz puri*els(3liall vor sicli , , aber d(M- ricliter scliol in
laden drei taidinch iiuHMliall) seclies wochen , clunnl
er und laugent sein, so sol os sich unschulihiiCMi soM) sihent
erberg man , also , daz unchM' den sihen ein s(;hephe sei.
3. (2.) Aber von todslei^en und h a i rnsucli u ng.
Wen ainer den andern um ein totslac oder um haim-
suechunü; oder um waz semleichcn sach iz sei , da er
in um bechlagt und in czeicht, der schol e selbander
sweren vor gericht, daz er weder duricb neit, noch (hircli
vcintscbaft tue, nuer durcli der worden schult ; tuet er dez
nicht, so scliol der selb chlager diu chlag widei- sagen
vor dem rechten, die er czu im gehabt hat. Oder ist daz
sich der unschuldigen wil den man czeicht, der uiachl
vertentes, libertates et Jura subscripta, per que tranc|uilli-
tati et commimi ulilitati eorum decrevimus providendum,
ipsis et eorum hercdibus et posleris de regia clcmencia
indulgemus, quas de gracia speciali nihilominus eisdem
scripti presentis testimonio confirmamus,
1. Statuimus igitur, ut quicunque civium habens infra
civitatis ambitum, hoc est infra fossatum et murum valens
quinquaginta talenta quemquam occiderit, nuUa pro se fide
jussione indigeat, sed judex ipsum citet tribus edictis, id
est tribus vicibus infra VI ebdomadas, ita quod cui liomi-
cidium impingitur neget se idem commisisse, et si se inno-
centem ostendere voluerit, expurget se VII viris credibilibus
et honestis, inter quos videlicet VII sit unus de juratis
p r i n c i p i s , quem s i habere n e q u i e r i t , a c q u i r a t
eum per dei justiciam, id est per aquam.
2. Item quicunque alium de homicidio vel de inva-
sione domus, hoc est heymsvoche vel de quocunque reatu
consimili culpaverit, priusmet sccundus juret coram judicio,
quod nee invidic, nee inimicicie causa nisi de culi)abili
conqueratur, quodsi non fecerit, actor ipse queremonie sue
recunciabit coram judicio, quam contra suspectum habe-
343
sich selb sibcnt iiiischuldic als iz vor gesprochen ist, so
ist er ledik vom richter und vom chlagcr. Mag er aber
ein sohcheu geczeuchnusse nicht gehaben , man schol in
enthaupen, oder chom sein ab nach dez richters genaden
und der schephen.
4. (3.) Wirt aber der mansleg begriffen an der stat
mit plutigem swert, mag daz der richter beweren selb
siwenter erwerger leut und mit aim schephen , so hat
der daz haupet verlorn der iz getan hat. Hat aber der
richter der czeugen nicht, so bewcr er iz selb fünft mit
czwain schephen und sust mit czvvain ersam mannen, also
daz under den czeugen chainer dez manslagen veint sei,
so werd er enthaupt.
5. (4.) Ist aber daz der vorgenant manslag in
den drin taidigen nicht vur chumt und sich nicht stelt,
so schol in der richter echten lazzen und bescreiben und
daz erst tail seins guetes gevelt dem richter , daz ander tail
dem chlager, daz drit tail seim weihe und sein chindern.
Hat der manslag aber nicht weih noch chinder, so schol
man das selb drit tail seins guetes geben czu den chirchen
und czu den wegen, daz man di da mit pezzer und daz
bat. Si verö suspectus VH se viris prefatis expurgaverit,
innocens erit a judice et actore.
Si vero talem expurgacionem habere nequierit, capile
puniatur vel secundum graciam judicis et juratorum civitatis
cmendetur.
3. Si autem homicida deprehensus fuerit in ipso actu
cum gladio cruentato, et si judex hoc probare poterit cum
VI idoneis et honestis personis, et uno jurato, capite pu-
niatur. Si vero judex predictas personas non habuerit ad
probandum, probet metquintus, duobus videlicet juratis, et
aliis duobus honestis viris, ita ut de predictis VI viris vel
de quatuor sequentibus nuUus inimicus vel emulus extiterit
interfecti, capite puniatur.
4. Si autem homicida legitimis ter vocatus edictis co-
ram judicio non comparuerit, judex eum proscriptum de-
nunciet, et prima pars bonorum suorum judici, altera pars
actoribus, tercia vero cedat liberis et uxori. Verum ei liberis
et uxore careat homicida, qui proscriptione damnatur, prima
pars bonorum suorum judici, altera actoribus, tercia vero ec-
clesiis egentibus et ad vias reformandas de communi con-
silio inipendatur. Igitur quicunque pro homicidio in pro-
M^
scliol i^oscIiL'hcn iiiil f^cmairii r.il. Und wen ein ni.insl.ij:;
woschrihcn wiort . der sclw)l in i;n-s vrisf von stnt nichl
vur chornon.
6. (5.) VVitT wellen aueli, wo .liner- luii ein lolsl.ieh
\on der st.it verlailt wierl in daz ellent und wen i.ir und
lach aus choTnet , hO schol er niit niclit in di stat cho-
inen , er u;ebe deniie ein march czu der slat und tloch
also , ob der manslag nichl in der stalmauer hat funfczi^
j)hunt wert und doch purj^el hat czc seczcn , di purgcl
schullen Iiiben vur funfczig phiint und der funfczig sol
ain tail werden dem richtcr, daz ander den Chlagcrn , daz
drittail der stat. Mag er aber nicht purgel haben , der
richtcr vach in und halt in uncz daz ein recht mit im tue,
als die rechichait haist oder aischt.
7. (6.) Von eim totslag um ains sun oder
vreunt. Dar iiber ob ains sun oder vreunt iemant tot
und sein vater oder sein vreunt entgegenwurtich sei oder
nicht da pei sei , und hat sein hant darczue nicht laz-
zen , mag er daz selb drittir vrumer manne beweren, wier
sagen in von puez, von schuld ledich.
8. (7.) Von eim totslag dez man wechent. Ist
daz iemant vvesait wiert um ein totslag und sich dez wc-
scriptionem devenerit, in ipsa per annum et diem omnium
interventu destitutus et auxilio permanebit.
5. Dccrevimus eciam, ut quicunque propter homici-
dium dampnetur exilio , finito anno et die nequaquam ci-
vitatem intrabit, antequam marcam argenti civitati assignct.
Sane, si homicida non habet infra muros valens quinqua-
ginta talenta et nihilominus fidejussorem pro se poterit in-
venire , idem tidejubeat pro eo in summa quinquaginta
talentorum, de quibus quinquaginta talentis tertia pars ju-
dici, tercia pars actoribus, tercia vero civitati solvetur. Si fide-
jussorem non habuerit, judex ipsum capiat, et teneat, quo-
usque de ipso judicet, sicut justum fuerit, et ordo postu-
lat racionis.
6. Insuper, si filius aut amicus alicujus quemquam oc-
cidat, et pater vel amicus ejus absens fuerit vel presens
manum non apposuerit, si mettercius virorum fidelium hoc
probare poterit, ab omni culpa et pena ipsum decernimus
absolutum.
7. Item, si quis de homicidio incusalus confessus fue-
rit , quod id fecerit vim vi repellendo , id est notwernde,
345
cheiit, er hab di chraft mit chral't vertribeii, daz ist not-
werc seines leibes : pewert er daz selb sibent pewerlicher
manne und daz under den siben ein gesworner schephe
sei, so wirt er gar unschuldig.
9. (8.) Wo ainer eim ains fuez oder ainer liant
oder einer nazen oder eins anderen gelides we-
raubt. Ist daz ein purger aim ein hant oder ein fuez oder
di naz oder waz gelidez iz sei absiecht ; der geb dem richter
fünf phunt und trag im sein schaden ab. Mag aber der der
den schaden getan hat dez geldes nicht gehaben, so rieht
man nach der E oder nach dem rechten , ain aug um
daz ander, hant um hant und also um die andern ge-
iider. Wil her unschuldichk werden , so pewer sein Un-
schuld selb ander erberg man und mit eim schephen : mag
er dez nicht gehaben, so pewer iz selb sibent vrumer man
und sei ledik.
10. (9.) Von gelitschert wunden. Ist daz
ainer dem andern ein vinger absiecht oder wunt oder waz
gelicze er vorwunt, daz gütschert wunten haist, der geb
dem richter czwai phunt und dem wunten fünf phunt.
si hoc ipsum probaverit metseptimus probabiUum virorum,
inter quos VII sit unus de juratis principis, innocens
erit, et si juratum habere non potcrit, acquirat eura
per dei justiciam, id est per Judicium aque, si
vero in aqua processum non hab u erit, sed de-
fectum, acquirat euni per ignitum ferrum, et ta-
tis expurgatio et Judicium cuilibet indulgetur,
qui de homicidio inpulsatur.
8. Nunc de vulneribus duximus annecten-
dum. Si quis civium alicui manum amputaverit , vel
pedem, aut nasum, aut aliquod nobile membrum ab-
stulerit, judici pro pena quinque talenta solvet, passo
dampnum talenta componet. Si vero qui dampnum fecit,
denarios habere non poterit, secundum legem judicetur
de ipso: oculum pro oculo, manum pro manu, et sie
de ceteris membris. Si fieri vult inculpabilis, probet inno-
cenciam suam metsecundus probabiUum virorum, et uno ju-
rato , et si non poterit hoc habere, probet metseptimus pro-
babilium virorum, et liber sit.
9. Item, quicunque alteri amputaverit digitum vel ita
vulneraverit,. quod membrorum patiatur detrimentum , id est
hdschert, judici duo talenta, passo dampnum quinque ta- ,
:i4()
uikI iii.'ii; er diui pliciiiiiiii^ iiiclil f^cliahuii , so riciil man
(laiiiiicli als da vor p;cs(;liril)Oii ist. W'il er unscliuldik. wer-
den, so bewer sein Unschuld mit funle erlxTi:;!! man : ma^
er der nicht ^eliaben , so ix^wer cz seih (hiter daz doch
under den drin ein scheplie sei.
11. (10.) Um vrefleich vur|)ol. Wo ainer dem
andern vrefleich vurpeut oder anpotwart , daz f^eliört dem
clnmich czu in sein gerichl.
12. (H.) Von wunden. Ist daz ainer den andern
wunt, und daz er gcsunt wiert an den wunden und
nicht i;hschert wiert, so i;eit im der der in i^ewunt liat
czwai pluuit und dem ri(;hter ein plmnt. Mai,' er dez
nicht gehaben, so scliol man in sechs wochen gewangcn
iiaben oder unschuldick sicli selb dritter vrumer manne.
13. (12.) Um offen wunten. Ist daz ainer den
andern wecldait um ein oflene wunden und daz doch der
gelieder chains vurschert ist, und der da wecldait wiert
spricht er liab sich notwcr seins leiwes gewert, daz schol
er pewern selb drittir vrumer manne. Mag ers nicht be-
weren, so geb er dem richtcr ein phunt und dem wun-
den czwai phunt.
14. (13.) Um w^unden, da sich ainer hin vor-
lenta persolvat, Si vero denarios non habuerit, co quo
[)redictum est ordine puniatur. Si fieri voluerit innocens,
probet innocentiam , suam raetquintus probabilium virorum.
Et si hos habere non poterit, probet met tercius, inter
quos de juratis principis erit unus.
10. Si quis autem aliquem temerarie citaverit, pena
lalis judicio principis reservetur.
11. Si quis aliquem vulneraverit ita , quod vulne-
ratus convalescat sine detrimento membrorum , id est
lidlschertwunden , judici unum talentum, vulnerato duo ta-
lenta persolvat, si denarios non habuerit, septimanis sex
detineatur propena captivus, vel expurget sc mettercius pro-
babilium virorum.
12. Si quis citatus legitime convenitur , (juod aliquem
|)lano vulneraverit vulnere sine lesione membrorum nobi-
lium, et nie vice versa proponat hoc de defendendo fecisse,
hoc met tercius probabilium virorum testimonio comprobabit;
sin autem, judici talentum, vulnerato duo talenta persolvat.
13. Si vero quis quocunquc tempore fucrit vulnera-
347
sieht. Ist daz iemant wunt wiert czu welicli czeit iz sei,
und hat er dez guetes nicht da er sicli hin vürsicht sei-
ner wunden und mag auch nicht purgel haben, so sol
in der ricJiter gewangen belialten uncz dez morgens. Wen
der morgen chumt, so sol der wunt en laden vur ge-
richt, da er sich auf versieht ; aber der selb wunt schol
ce selb ander swern. Mag aber der wunt vor chranchait
des leibes vur daz gericht nicht chomen, so schol man
vrumer man czwen mit dez richter poten czu im senden
vur daz pet, da er leit und schuhen von im selben an-
der nemen iren ait und di selben vorait werden von
niemant mer genumen aus dem gericht oder in dem
gericht , denn als dovor gesprochen ist. Ob der siech
wunt nicht chomen mag vor gericht, so schol der richter
czu im senden czwen oder mer erberr leut dovor er selb
ander den ait vurpiet. Ist daz ainer um ein wunden be-
scriben wiert, der beleibet seches wochen von der stat.
Ist daz er sich nicht bericht in den seches wochen mit
dem richter und mit em den er gewunt hat, so be-
leibt er awer seches wochen von der stat und ist daz er
sich aber in den sechs wochen nicht berichtet und hulde
tus, ipsis de quibus habetur suspicio, quod eundem vulne-
raverint, si bona non habuerint, que sufficiant ad emendan-
dum, vel fidejussoribus careant, a judice usque in crasti-
num teneantur, et mane facto vulneratus coram judicio
suspectos conveniat, juramento ab ipso actore prius prestito
met secundo. Et si vulneratus pre nimia debilitate corporis
ad Judicium venire nequierit, due idonee persone cum
nuncio judicis ad eum veniant, et in lecto egritudinis ab
eo metsecundo recipiant calumpnie juramentum, quod a nuUo
recipitur, nisi juret metsecundus. Nulli quoque prestabi-
tur idem juramentum id est voreit extra Judicium, sed
in judicio tantum ; preterquam , ut supra dictum est, ille
qui debet jurare, sit adeo debilis, quod ad Judicium ve-
nire non possit , tunc judex mittet ad illum duos , vel plu-
res honestos viros coram quibus idem metsecundus prebeat
sacramentum.
Pro vulnere vero , si quem contigerit proscriptione
dampnari, in ipsa extra civitatem sex ebdomadis permane-
bit , per quod spacium si de causa et culpa sua non com-
l)osuerit cum judice et actore, sex aliis ebdomadis extra
civitatem commorabitur iterato, et si quidem adiuic com-
:^^8
fjowiiiiil , so beleibt er iar uiuJ l;i( li von der slal. Und
wil sich awer ein soleljer iinschiildii-cMi, i\v.v unschld(Ji^
sich selb funfler vriiiiier inaiMK! : hat daz iiielit viirganck,
ins liMiis i;en t/c^lien plunil, aus dem haus f^en awer c/ehen
])hunt : uiul daz erst tail dez i^uele;» schol dem lichter,
(laz an(hM' dem wunden , daz dril tail der stal. Ma}^ er
dez jjjnelcs nicht i2;ehawen, so slach man im di hant ab.
15. (14.) Von der maul in der slat. VVier wel-
len, wer in der stat mit d(;n purgcrn ist wonhaft , der
schol allen recht haben mit den purt^ern und der di mit
den purü;ern leit übel oder ü;uel, im tj;ericht und der lo-
sung, der schol von aller niaut ledick sein.
16. (15.) Di czu gevecht laufent. Wier pieten
auch , wer czu gevecht lauft mit gespannen i)ogeii oder
mit armwrust, der schol dem richter gewen drcu phunt und
der stat czwai phunt.
17. (16.) Von plossen swerlen. Ist das iemant
anf den marcktag auf dem marck ein plosses swert iemant
cze schaden wiert ( ? vuert), wiert er dez überwunden, der
geit dem richter czwai und der stat drcu phunt : hat er
dez geltes nicht , so slach man im ein messer durch sein
hant.
18. (17.) Um gelt. Ist das ein purger dem andern
pQnere neglexerit, cum eisdem, annum et diem et extra
civilatem manebit. Si vero versa vice se snspectus facere
voluerit innocentem , expurget semetquintus probabilium
virorum, quodsi processum non habuerit, intrans domum ta-
lenta X talenta egrediens domum X talenta persolvet, quorum
prima pars judici, altera pars actori, tercia vero civitati sol-
vetur , et si pecuniam non habuerit, manum amittat.
14. Volumus quoque, ut quicunque manens in civi-
tate cum civibus jura tenuerit universa, tam in judicio,
quam in collectis, ab omni teloneo debeat esse über.
15. Precipimus etiam, quod quicunque ad pugnam
vel rixani tenso arcu vel balista accesserit, judici tria ta-
lenta , civitati vero duo solvat.
16. Omnis quoque, qui die forensi in foro cum fo-
rensi populo, quod gladium ad gravamen alicujus nudaverit,
convictus fuerit, judici duo talenta, civitati tria compo-
net , si pecuniam non habuerit , manus ipsius transfodiatur
cultello.
17. Si quisquam civium alicui in debito leneatur,
I
349
schuldick, ist, der Im!) drei tag im cze gelten und
vorgeltes.
19. (18.) Um deube. Ist daz iemant an deube be-
griffen wiert , daz vierczig phenning wert ist , den scliol
man haben; wiert er awer an rninner begriffen, so schol
man in nicht haben: man schol in vuren czu der schraiat
und schol in merchen mit eim gluenden eysen.
20. (19.) Um wunden. Ist daz iemant wunt wirt,
daz er czu dem gerichte nicht chomen mag imd daz man
sich vorsiecht , daz er mit dem leben nicht do von mag
chomen und daz daz czu dem richter chumt und iz
vornimpt, so schol der richter en vahen, der den
schaden bat getan ; wil iemant purgel vuer in werden,
der purgel in aus vur funfczig phunt, uncz daz iener, der
wunt stirbet oder genese, nach dem wiert di puezze.
21. (20.) Um notzerre. Wier haben geseczt ve-
sticleich, wer ein ersam vrauen oder iungvrauen notzert
oder czuck und daz diselbe vrau oder iuncvrau inner
vierczehen tagen mit czwain ersam mannen daz pewe-
ren mack, daz si geschrieren hab , so schol sich einer
unschuldigen mit dem veurigen eisen : ist daz er sich
nicht unschuldigt, so verleust er daz haupe. Ist aber daz
Ires dies peremptorios solvendi habeat vel absolva-
tur.
18. Item, quicunque in aüquo furto deprehensus fue-
rit, quod sexagiuta denarios valeat, suspendium pacietur, si
vero minoris valoris fuerit, non suspendetur, sed ad notam
infamie ferro ignitio consignabitur in facie, ut est moris.
19. Si quis vulneratus fuerit adeo, ut ad Judicium
venire non possit, et posse evadere non putatur, et res
hujus facti ad Judicium venerit, judex tcneat ipsum, qui
fecit captivum, donec, si vulneratus possit evadere videa-
lur ; si vero quis pro ipso voluerit, fidejussionem prestare
üdejubeat pro quinquaginta talentis, donec vel ille conva-
lescat , vel moriatur , et secundum hoc emendet.
20. Statuimus etiam firmissime, quod quicunque mu-
lierem honestam vel virginem vi oppresserit vel rapuerit,
et illa infra quatuordecim dies testimonio duorum credibi-
lium virorum se probaverit exclamasse, ille igniti ferri se
judicio expurgabit; si vere ille se non expurgaverit, sen-
tentiam capitalem subibit. Praeterea, si illa infra dies qua-
tuordecim testimonio septeni credibilium virorum illum con-
:VM)
(MICH Nrau oder iimpvraii mit sil)Oti orsam maniUMi in den
\ iiMCZi'luMi (ai^tMi (MUMJ uIkm* Nviiit , so Icl man im cliain
cntrolMUSSC nicht, siindcr man sl(;clit im daz hauht al».
Ist aher daz ein i^cmaines weip cidait, si sc^y iicnoltzcMl,
dor scliol der ricliter ein r(^ciit tuen nach der Sf^hephen rat,
und daz stet an des rir hlers gewalt , waz der damit tuet.
22. (2 1.) Um val solle ^eczeugnusse. Ist daz
iemant uwervaren wiert n)it sihcn erwern mannen um val-
sche L!;eczew|^nusse und daz er i;üt und di heihL,'en t^e-
unert ha)), dem scliol man di czungen absiiclden oder
ledig sei mit fünf pli unten.
23. ("22.) Um ianj:^ neu messer. Do man in der
rinchmauer der stat pei aim ein messer vint an der gurtel
hangen daz da halst ein steclimesser, der geb dem richter
ein ])hunt und daz messer, oder man slach im daz mes-
ser durch di hant. Wer awer vurstolen ein solich mezzer
pei im in dem sclmech oder in der hosen treit, der geh
dem ricliter fünf phunt oder er vurlies di hant.
vicerit, nulla sibi conceditur expurgatio, sed capitali sen-
tentia punietur. Si vero mulier communis se conqueritur
vi oppressam, et si constiterit, judex eidem satisfaciat de op-
pressore juxta consilium et sententiam juratorum , in po-
testate quoque judicis erit, illum si voluerit puniendi.
21. Si quis convictus fuerit per septcm viros credibi-
les et honestos, quod falsum testimonium perhibucrit, et
vel deum vel sanctos blasphemaverit, excindetur lingua il-
lius, vel redimet eam quinque talentis.
22. Item, aput quemcunque infra ambitum civitatis cultel-
lus longus, qui dicitur misericors, slechmezzir, cingulo suspen-
sus deprehensus fuerit, dabit judici unum talenlum et assigna-
bit cullellum , vel manus ipsius transfodietur cultello. Qui
vero cultellum talem in caliga latenter portaverit et furtive,
judici det quinque talenta vel manum amittat.
Sunt et alle leges, libertates et jura necessa-
ria civitati, que quoniam omnia presens pagina
fuit insufficiens conti nere, in hoc eciam di-
lectorum civium nostrorum deBrunna de gracia
speciali preces decrevimus admittendas, ut ea,
cjue restant sub nostris possint sigillis in alio
volumine plenius annotare. Ut autem conscripta,
et n i h i 1 o m i n u s c o n s c r i b e n d a r o b u r h a b e a n t p e r-
petue firmitatis, nee her e dum aut successorum
351
24, (23.) Daz (li edelcn chain gewalt tuen in
der stat. Wier wellen vnd hawen geseczl nnczebrochen-
ieich, daz chain lanther, noch chain edelman chain gewalt
czii Brunne in der stat hawen schol, noch chain gewalt an
iemant hi der stat tuen schol, noch iemant aufhalten schol,
an des richter urlaup und an sein poten.
25. (24. a) Um di hesicziing der purger und
Ire leut aus wen dich der stat. Wier wellen auch,
welich purger leut und wonung hab oder wesiczung hab
auswendich der stat, da schol der lantrichter, noch chainer
unser amptleut chain gewalt noch chain gericht czu den
icht haben, noch schol auch vur sich laden um chainerlai
sach ; sunder der richter von der stat hat czu in czu richten.
nostrorum quispiam in predicte civitatis preju di-
ctum et gravamen ea cassare, vel quicquam de
ipsis constitucionibus nostris debeat immutare
pres entern pagin am, predictis civibus nostris, et
eorum heredibus ac posteris cum testimonio sub-
scriptorum in earundem confir maci on em duximus
e X h i b e n d a m nostrorum s i g i 1 1 o r u m m u n i m i ne r o b o-
ratam et perhenniter valitu ram. Testes Withko ca-
merarius de Prybinich, Withko senior, Withko de
Novo Castro, BochkoBurchravius Znoymensis, Gry-
ho dapifer, Ratiborius cum filiis Archlevo et Jen-
chone, Victor, Sifridus etCodoldus orpliani, et alii
quam plures. Acta sunt hec anno dominice incar-
nationis MGGXLIII. mense Jan. Indictione secunda.
Datum Präge per man um curie nostre notarii Rem-
bothonis. Anno, mense et indictione p'rescriptis.
Hee sunt libertates, leges et jura, que in ma-
jori p r i V i l e g i o n o n p o t e r a n t c o n t i n e r i , que t a m e n
nihil omin US volumus per omnia rata esse et f Ir-
ma, et ut prescripta inviolabiliter observari.
23. Volumus igitur et irrefragabiliter statuimus, ne
quisquam baronum aut nobilium terre potestatem habeat in
civitate Brunensi vel in ipsa violentiam exerceat, vel aliquem
teneat sine licencia et nuncio judicis civitatis.
2 4. Siquidem volumus, ut quicumque civium homines
et possessiones extra civitatem habeant, nullam (in) ipsis ju-
dex provincialis vel eciam alii beneficiarii provincie, ita, ut
ab eis nee citentur, nee eciam judicentur, habeant potesta-
tem, sed judicentur a judice civitatis.
352
(24. 1») ^\"itM• wellen .iiich, wer er!» oder .lij^cMi in dor
slal hat), (liiz oi' du/. noicIiiin plicn nt.K^k ;in .ilUn liindc-
run^ , won iiu «in/ nol isl und diiitl.
2(5. (i").) Um wider ehern de/ .s(;liaden. W'iei
}icpielon sieherleieli, daz viirhaz eliain dorre d(M- inaiez in
der slal seliol sein oder wer sei über da/ lial, der .seliol
allen leuten ihren schaden aufrichten , der da \(>n chonien
niai; als recht isl.
27. (26.) Daz 11 ni di slal ein nieil cjiain I (w l-
haus scIjoI sein. Wier wellen auch und gej)ieteii, daz
vucrhaz in einer nicil um di stat chain leilhaus S(m auf
iemanez i2;uet, den auf unsers s(;hreihers liuet, der die chap-
pellen hat vsaul Procohs.
28. (27.) Um wurfl si)il. Wier wellen auch,
daz chaincr icmaut, der nicht aif2;ens prot hah, mer laz
vorspiln, den als teuwcr daz gewant sei, daz er an hat.
29. (28.) Um chaufmanschaft. Wier vergen
und verleichen vreiung allen den, di in di stat czu lirunne
Item, s t a t u i m u s , ii t q u e m c u n c[ u e p o s t r e-
n o V a c i 0 n e ni m o n e t e i n f r a XII e b d o m a d a s i n v e-
n e r i n t m o n e t a r i i n o s t r i a u r u ra v e I a r g e n t u m e m e n-
tem ad estimacionem duarum marcarum argenti,
e a n d e 111 t o 1 1 a n t p e c u n i a m g r a (3 i a m e d i a n t e nee
ulterius in persona emptoris nee in aliqua sub-
stancia ejusdem habeant potestatem.
24. b Decrevimus eciam, ut in civitate proprietates ha-
bens , possit easdem vendere absque impedimento quolibet
persone nece'ssitale cogenle.
25. Sane precipimus, ne de cetero sint in civitate
aridaria braziorum, alioquin volumus, ut possessores eorum
de dampnis quibuslibet, que ipsorum occasione emerserint,
lesis satisfaciaiit, ut est justum.
26. Inhiberaus eciam, ne de cetero sint thaberne ex-
tra civitatem ad miliare in bonis alicujus preter bona et
possessiones notarii Brunnensis, qui capellam s. Procopii ha-
buerit et monetam.
27. Prohibemus eciam, ne quis aliquem proprio pane
carentem in ludo deciorum dampnificet, ultra quam sit ejus
valor vestium.
28. Item, civibus indulgemus, ut quicunque mercimo-
)üa deferentes ad nundinas Brunnenses venerint, tribus ante
353
chaufmanschaft pringen drei wochen vor phingesten und
hinnach als vil , di als lang beleiwen.
30. (29.) Der da stirbt und let weip und
chint. Wier seczen auch, welcher purger stirbet, der
weib nnd chint hab, der richter noch der voit schuhen mit
dem guet unverworren sein daz er let , aber daz weip
und dez chinder schuhen daz guet haben und wesiczen
an aUeu hinderung und wen di vrau ein man nemen wil,
daz scliol sie tuen und da scol sei niemant an hindern.
Daz recht secz wier auch von ains tochter und nifteln
sam von der witwen.
31. (30.) Wer stirbet an weib undanchind.
Ist awer daz der nicht weib und chinder hat, der da
stirbet, und vurschaidt an gescheft seins guetes, so erbet sein
guet auf sein negsten vreunt.
32. (31.) Wo gest in der stat sterben t. Wier
wellen aber, ist d^ ein gast stirbt in der stat, waz der
Schaft mit seim guet, daz wellen wier vestileichen we-
halten. Stirbet aber er an gescheft , so schulten di purger
dez toten gastes guet haben in ier huet iar und tak , chumt
in der vrist iemant dem er gelten schol oder sein erb ist
oder sein vreunt oder sein geselle und daz pewert selb
dritter vrumer manne, dem schol man daz guet antwur-
Pentecosten et postea totidem septimanis cum suis mercibus
morabuntur.
29. Statuimus insuper, quod quicunque civium mori-
atur, si uxorem habuit vel liberos, judex vel advocatus ne-
quaquam intromittat se de bonis ipsorum, sed sint in po-
testate uxoris et liberorum. In arbitrio quoque sit viduo
non nubere , vel nubere cuicunque velit absque quolibet
impedimenlo. Idem quoque statuimus de filia vel nepte
cuiuslibet civium, quod et de vidua
30. Si autem is, qui moritur, non habuerit uxorem,
vel liberos et sine testamento et ordinatione rerum suarum
decedit, bona, que reliquit, proximo heredi suo cedant.
31. Item, volumus, ut advena hospes in civitate mo-
riens de rebus suis quiequid ordinaverit, ratum et hr-
mum volumus permanere. Si vero moriens nihil ordinave-
rit, cives cuslodiant res defuncti annum et diem , infra
quod spacium, si venerit aliquis, qui se socium vel heredem
vel creditorem defuncti met tercius honestorum virorum
probaverit , eidem absque contradiccione assignentur omnia,
:VMi
Ion .III .illou \vi(l (M'pimI, daz doz tolon ist i^owcst. Gß-
soliioclit a\V(M' (l(V iiiclil, so schul aiit lail seiiis ^nctcvs ^c-
\alliMi (l(Mii ticlilcr, aiii lail durch (h'Z tolcMi si\\ willen,
(laz (iiit lail (Um* stat c/u niicz. Jir hat auch vrcieu wil-
chiir wo man in hcstattcn schalle, daz man in hcstat.
Unser edelkail hat auch gcvallen, daz chain gast wider ein
purger oder ein purger wider iün gast i(;ht czu geczeugen
vuor, di da leithausor (?) sint genant, er hab den erwer
leut czu in czu czeui^en. \\'ier wellen auch, daz chainer
gast noch vremder man auf ein purger um chain gelt mit
vrenuhMi leuten er czu czeugen mug , da sei dan ein
purger under oder mer.
33. (32.) Von den gesworn. Wier haben be-
traclit vier und czwainohczich gesworn in der stat allen
cbauf setzen nach der stat er und gevuer nach ircn sin-
nen, daz iz den leuten nucz und guet sei , und schol
weder richter noch chain purger irren, tt noch weder reden,
und wer daz wedir reden tar, der schol dem richter di
puez geben, di darauf geseczet wicrt von den vier und
czwainczk.
34. (33.) Von der masse. Wier gepieten über
daz, wer mit einer unrechten mazzc oder eilen oder un-
que contingunt defunctum, sin autem, pars bonorum illo-
rum tercia pro anima defuncti, lercia judici, tercia vero
cedet in usus civitatis; liberum quoque habebit arbitrium
advena, ubicunque voluerit sepeliri.
Placuit eciam celsitudini nostre , ne advena contra ci-
vem, nee civis contra advenam inducat testimonium illorum,
qui dicuntur litcoufer, nisi viros honestos habeat cum illis.
Volumus eciam , ut nuUus hospes advena super debito
vel quacunque causa possit inducere testhnonium advena -
rura contra cives, nisi cum advenis habeat unum civem vel
])lures.
32. Decrevimus eciam ut XXIIII civium jurati de mer-
catu et aliis, que ad honorem et utilitatem pertinent civita-
tis , pro ingenio suo debeant fideliter ordinäre , quorum or-
dinacionem nee jude\ ncc cives nee alter quispiam irrita-
bit, quod ({ui presumpserit attemptare, sohat judici penam
ab eisdem statutam.
33. Precipimus insuper, ut aput quemcunque inventa
355
rechten wag erfunden wierl, der schol dem richter lunf
phiind gewen.
35. (34.) Um clag. Weliclier auf den andern ein
clag in der stat vuerl auf den andern, um ein haus
oder acker oder mul oder Weingarten, der schol dem
ricliter purgel seczen um czelien phunt.
36. (35.) Wer d en andern mit chnutt ei siecht,
Wo ainer ein gueten menschen, der doch nicht ist der er-
samen ainer von der stat mit chnuttelen siecht, der geh
dem richter ein phunt und dem geslagen czwai phunt
oder er unschuldick sich selb dritter ersamer marnie. Und
welcher innerhalb der statmauer dreisick phund wertes hat
und wiert mit chnutteln czuslagen, der in geslagen hab,
der geh dem richter czwai phunt, oder er unschuldick
sich selb vierder erwerg manne purger. Ist awer daz ein
fuerit injusta mensura s^el injusta ulna vel aliquod injustum
genus ponderis, judici solvat Y talenta.
34. Item, volumus, ut quicunque de altero in civitate
movens querimoniam de quacunque hereditate , sive de
domo vel agro, vel molendino vel vinea , fidejussores exhi-
beat, judici pro X talentis, quod eandem queremoniam pro-
sequatur,
35. Quicunque bonum hominem, qui non fuit de ho-
nestioribus civitatis, cedat lustibus, judici talentum, fustigato
II persolvet, vel expurget semet tercius honestorum virorum.
Si aliquis infra septa muri habens XXX talenta fustibus
cesus fuerit, suspectus det judici duo talenta, ceso Y talenta,
vel expurget semet quartus honestorum civium.
Si aüqua levis vel inhonesta persona verberata fuerit,
que hoc ipsum forte sua meruit insollencia, si suspectus
hoc probare poterit met tercius viris credibilibus, über erit
a judice et actore.
Item si aliquis cuiquam civium, qui tamen non est de
honestioribus unus, percusserit alapam, judici det dimidium
talentum, percusso talentum, et si lesus testimonium produ-
cere voluerit contra illum, et si versa vice alter se se vo-
luerit expurgare, expurget semet tercius credibilibus viris.
Quicunque domum alterius armis, balistis vel arcubus
temerarie invadere presumpserit, et si ipsam invasionem
passus injuriam cum vicinis suis honestis probaverit, rei
tanquam de homicidio puniantur. Si vero querimoniam suam
testibus non poterit comprobare, judici II talenta , unum ci-
2^
a?>G
ringer mensche oder ein iiiiersnnicr mrnselKJ (;z(»sla^eu witMl
(111(1 (l.iz leicht inil seiiici- uiic/iichl \cr(heii(, m.i^ der da/
uel>eren der ienen c/nslaj^eii hat, daz ers vordiiMit liah,
daz peczeiig <;r seih dritter erliafler inaime; er wiert Icdick
von (h'in richtiM" und dem clai^er.
vitali persolvet. Si vero de invasione (U)imis querimoniani
plane moverit, suspectus (hiohus dij^'itis s(^ (5X|>urgahit.
llec ilacpie nniversa prescripla, sicut a vohis, ita eciam
a nostris heredil)us, et successorihus voUnniis inlemerata
perlienniler ol)servari. Acta sunt hec anno doniinice in-
carnalionis MCGXLIII mense Januario, iiuhctione secunda.
Datum Präge per nianuin curie nostre noiaril llemhothonis.
II.
Dai§ f^tadtreelit von Briiiiii aus dciti i%ii-
faiig:e fies XIV. «falirtiiinclcrts.
(Eine Aenderung und Fortbildung der alten Wenzeslaischen Sladt-
rechte.)
37. ( 1 .) Da neue m ü n c z in dem laut wert,
da hat man di vorgs ehr eben alteu recht also
ausgeleit sam hernach stet: Wier seczen, welcher
purger hmehalb der stat mauer hat auf dreisich marck wert,
der mag purgel werden um ein totslak.
38. (2.) Um totsiege. Wiert iemant pesait um
ein totslag und welle sich unschuldigen, der mach sich
unschuldigen selb sibent auf dem chreucz. ünder den
schuhen o^wen erwgesessen man sein in der stat und ie-
der man schol sunderlich sweren. Mag awer der ein sche-
phen haben, den man besait um den totslack, der mag
sein paz mit dem sciiephen behaben den man im daz
lewen mit eim schephen mag nemen, und di haben dem
chreucz chain holung.
39. (3.) Von haimsuec hun g. Wer überwunden
wiert um haimsuchunge den schol man enthaupen, aber
er schol überwunden werden mit czwain manne, di sein
umsessen czu nesl im sein. Mag er der czu nest im nicht
paider gehaben, so nem man ain czu nest im und den
andern gegen im über. Und den selben man lemtigen oder
toten oder sterwenden den gewint er mit gewaltiger hant.
357
Wirt er mit czeuclinusse überwunden mit genachpuron
oder mit eim gesworn, er enthaupt in. Und ob der vve-
sait mensche vom haus ausget vor dem gericht mag er
erwer man gehaben, er unschuldick sich selb dritter auf
dem chreucz : wiert awer ainvoltichleich auf im geclait, er
mag sich unschuldigen allain auf dem chreucz. Der aber
auf ein gesworn sein dag czeugt und gestet im der ge-
sworn vor dem gericht, der selb erlangit sein recht.
40. (4.) Von totsiegen. Wiert iemant um ein
totslag beschriben, der weleib an allen underlaz iar und
tag von der stat. Wil er der purger gnad gewinnen, der
schol czu hant, e er in di stat chomt, ein marck gewen
der stat.
41. (5.) Von notezerren. Wer um notezerren
liberwunden wiert, der wiert enthelst. Und also wiert
überwunden. Ob ein mait genotczerret wiert oder ein
vrau auf dem velde, so bedarf si ains czeugen, in der
stat czwair. Ist daz ein mait oder ein ersam weip mit
czurissem gewant und pluetruns chlait und nicht czeug-
nusse hat, der da si auf chlait, der mach sich un-
schuldig mit czwain geczeugen ; chlait si awer an czu-
rissens gewant und an pluetruns , so unschuldigt sich
ener alain auf dem chreucz. Ist daz ein gemains w^eip
chlait um notezerren und stet ener en antwurt, so tue ier
der richter recht nach der schephen rat.
42. (6.) Von eleich notezerren. Ob iemant
eim andern sein eleich weip fuder vuert und wiert der
überwunden mit siben erwern czeugen oder nachpauren
von dem dem er daz weip enphuert hat, so leit man
und weip cleiches urtail.
43. (7.) Von deichen mannen und vrawen.
Ob iemant in der stat ein andern pei sein weip begrift
mit der waren tat, so schol man senten nach dem rieh.-
ter und nach den schephen, so leiden si geleich urtail ;
wiert awer der man verterwet oder di vrau und welich
under in entrint, mag er daz pewern selb dritter der
ains vorterwet hat, er ist niemant chainer puezz bestan-
den. Ist aber daz der man oder di vrau wunt wiert
und enwech chumt und dar nach gevangen wiert, wiert
daz überwunden mit siben czeugen, so siecht man im
daz haupt ab.
44. (8.) Ver da von. Ist daz indert ainer ein
elich weih hat und get von ier. und nimpt ein ander,
24*
X\H
«li weil iciicr iiocli lt»])t , wiort vv de/, uwcrwiiiKlcn , er
W icil (Mllll.lll|)l
-45. [\K) \()I1 (i ('S r i <; h I t" rs \ii cd ii iid d c i' sc he-
ll licii. Isl d,»/ olleich voiiil worden sind und den seihen
vrit von (Kmh richlei* und von den schciphon ^oj>oten
wicrt, und weleiier den andern in dem vrid wunt d.iz
ein i^esworner i^esiecht, der wicrt onlh.Mi|)(, und oh er
den viid iiiil worlen czepriciU, duz seliol er- pessern mit
(Umo i^Ui't. Isl aher daz er sein laui^enl, so en^et o.r seih
drit mit seim aide auf (Jem ehreiiez.
46. (^^0 ^1^ '■' ' '11 ein hanl oder ein fiiez ah
geslaij;en wiert. Wen ainer d(Mn andern ein hanl
oder ein fuez oder di naz oder waz ^lidez ahslechl,
wiert er darum wcciait, er schol seih funfter enpre(;lien
auf dem clu'cucz.
47. (11.) Um einvolliü;c wunden. Wer sich
um eirivoltii>;cu wunden unscluildii»en will, der schol seih
dritter enprechen auf dem chreucz.
48- (^2.) Um pluetruns. Um pluetruns enpricht
ainer alain auf dem chreucz.
49. (13.) Um haut und fuezz. Oh der weclait
wellet auf dem chreucz um ain hant oder um ein fuez,
so ist er hcstanden czehen march um deiT wunden und
czwai dem richter und aineu marck der stat.
50. (14.) Von gliden. Oh aim ein finger wiert
abgeslagen, wil man sein hulde gewinnen, so schol man
im gewen czwai marck und dem richter und der stat
aineu.
51. (15.) Um ain ainvoltigeu wunden. Oh
ainer velt um ain ainvoltigeu wunden, der geh dem
wunden ein marck, dem richter und der stat aineu.
52. (16) Von voll ai st. Ist daz ainer um vollaist
ains toten erslagen wiert heclait, der unschuldig sich sel-
ber auf dem chreucz, velt er oder wils sust verpuezzen,
dem clager ein marck, dem richter und dem schephen ein
marck.
53. (17.) Von wunten. Ist daz indert ainer den
andern süzsteichleich (?) oder von unschult wnnit, und der
selb wunt en ersiecht in eines wirtes haus oder anders-
wo, der scliol mit siben mannen auf dem chreucz peweren.
Gescbiclit iz auf dem marcht oder in der gassen und
mit andern erwern mannen, selb sibent pewer es: velt
er an dem aide, er ist bestanden dez baupes. Mag awer
359
er seiner veiiit liulde geliabeu, so gewinne er auch dez
richters luilde.
54. (18.) Von volleist. Ist daz ein wunter vor
dem rieliter und vor den schephen inner drin tagen nicht
wechlait um vollaist, so schol er vurwas niemant wechlagen.
55. (19-) Um prant. Wiert iemand um prant ge-
vangen, der schol mit dem gericht verurtailt werden. Ist
daz iemand angeczunt und entwichen ist , der verprun-
nen schol mit der parger hilf nach volgen; und ist daz
im der selb prenner schedeleich dren hat getan vormaln,
mit siben hauten checzeugrmsse sol er in überwinden.
Stelt er sich awer der wesait, der schol selb sibent sein
unschulde weweren: wiert awer er in der flucht gevan-
gen , so schol man in überwinden an allen underlaz selb
sibende.
56. (20,) Von dem u reu ein vurpot. Ist daz
iemant dem andern urefleich vurpeut oder an potvvart,
der schol daz puezzen mit vier marcken, dem richter czwu
marck und der stat czwu.
57. (21.) Von dem gesworen. Ist daz ein ge-
sworner icht verschult, an waz sach daz ist, der schol
daz abtragen als ein ander purger. Wier wellen, daz
chain gesworner sunderleich pei sein treuwen antwurt
nuer alain dem chunig.
58. (22.) Von dem daz man deupleich aus
treitin der prunst. Ist daz iemant begriffen wiert, daz
er vorstoln aus getragen hat in einer prunst , daz sech-
czick phennig wert ist, den schol man haben.
59. (23.) Von den w unten di man in der
prunst siecht. Ist daz ainer ain wunt pei der prunst.
ob er dez veint e gewest ist oder nicht, wiert der uwer-
wunden mit czwain erwern geczeugen, man schol in ent-
haupen und wo ainer den andern mit aim plossen swert
pei einer prunst gewunlen tar, wiert der mit czwain er-
wern czeugen uwerwunden, man stach im ab di hant.
60. (24.) Von chnuttel slahen. Ist daz ein vru-
mer mensch von iemant mit chnutteln geslagen wiert, und
wiert dez uwer wunden mit czwain erwern mannen, man
stuml im di hant.
61. (25.) Von den vorczalten. VS^elicher mensch
in des chunigez stat vorczalt wiert, der schol überall in
dez chuniges .piet vorczalt sein.
62. (26.) Von dem f r i d dez m a r c h t e s. Wel-
;i60
eher den andern de/ inarkta^es wunt und wierl dez
uwerwunden mit drin iiiarckleulen , dem wcsluml man di
lianl: und der ein swcrl cnplost und doch in nicht wunt,
Wirt der seih vom iem seih dritter uwerwunden, so Rcit
er ein marck czc puezze , dem richtor ein halwc, der stat
ein halhe.
03. (il.) Um niauislej^e. Gcit einer dem andern
ein maulslack -inid wiert überwunden von dem selb dritt,
der gcit dem ijicslagen drei vicrdung und ain vierdunck
der stat.
64. (28.) Von den gevangen di den scliergen
geantwurt werden. Ist daz iemant den schergen wiert
gcantwurt um ein clag und mag nicht i)urgel gehaben,
der antwiirt chainer clag di, weil er gevangen ist.
65. (29.) De ornato Ecclcsie. Wiert iemant pc-
griden mit dem, daz czu einer chirchen gebort, der
wiert geredert.
66. (30.) Von den di da kint enphuerent. Ist
daz iemant aim sein chint hin vuert, iz sei knet oder
mait, czu posen dingen oder czu ermorden , der wiert ge-
redert.
67. (31.) Von den chaufleuten. Wir sein czu
rat warden, daz chain chaufman noch leitgeb chain dinck
daz czu der chirchen gehöre czu phant nem, iz sei dan
mit rechter gewissen, daz nicht vcrstoln sei, wiert er
sein anders uwerwunden, er ist westanden gleicher puezz
wcz iz wert ist.
68. (32.) Von top ein. Wier wellen daz chains
mans chint oder knet oder ander gesinde, daz an seim
prot ist, icht mer vortopeln mug, den sein gewant, daz
er an hat und sein guertel umvangen hat.
69. (33.) Von va Ischen smiden. Ist daz ain
smit iemant valsch slussel macht, iz sein ains kint oder
ains gesinde, wiert der smit dez uwer wunden selb drit,
der verleust di hant, wil er sich awer unschuldigen, daz
scliol er selb drit tuen auf dem clireucz.
70. (34.) Um viech. Ob man pei iemant icht vint,
daz in der stat vorstoln ist, iz sei chue, ros oder swein
oder gewant, pewert er daz selb dritter, daz gechauft liab,
daz ist guet. Mag er dez geczcugen nicht gehawen, man
schol in haben.
71. (35.) Um verstolcns viech. Ist daz iemant
ein cliue, ein achsen, ein swein, oder swaz solichs ist
361
deupleicheii iiiderslecht, und mag den nicht czaigen, der
im gegewen hat, so schol er sich selb dritter unschuldigen :
velt er an dem aide, so ist er westanden dez iz wert ist
gewesen.
72. (36.) Umvleische. Ist daz iemant vaii (vleisch?)
treit auf dem marckt, und di haut nit treit, der ist we-
standen czwelf phenning czu puezz.
73. (37.) Von verczalten. Wiert iemant we-
scriben um ein tolslack und hat in der stat dreisick marck
wert und vorsmecht ab czu iragen inner iars vrist, so
schol man di dreysick marck wert tailen, czehen seim
weib, funfczehen dem clager, drei marck dem ricliter, der
stat czwo, und waz über dreisick marck weleibet, daz
schol sein hausvrauen und sein chinder nemen.
74. (38.) Um edel, um lantrichter. Wier wel-
len, daz chain lantrichter, noch chain herre, der edil ist,
chain gewalt tue in der stat, noch chain gewalt hab in
der stat, an dez richters und der schephen urlaup. Wier
gepieten auch, waz leut di purger auf ierm guet und hou-
ven siezen haUßnt vor der stat auf dem lant, daz chai-
ner unser amtpleyt noch der lantrichter der gegent mit den
icht czu Schafen habent, noch vur sich laden vur ir
recht noch hincz in iclit richten: awer vor dem statrichter
schol man daz recht suchen.
75. (39.) Um p argen den edeln. Wier wellen
ob unsir purger ainer eim lanthern oder eim ritter icht
parget vor eim schephen oder vor czwain und gilt im
daz nicht czu dem tag, so schol er sein leut phenden in
der stat.
76. (40.) Von derren. Wier gepieten, daz vur-
was chein derr noch chain solich dinch in der stat sei, da
schad von chom, iz sei dann daz er vorgewisse waz Scha-
dens da von den leuten chom, daz er den aufriebt.
77. (41.) Um gesclieft. Wier seczen, wen ein
purger stirbt, der weib und chinder let, daz sich der
richter oder voit seins guetes nichtes nicht underwinde:
sondern daz weip und die chinder schuUen iz alles we-
halten. Ist daz ainer stirwet an weip und an chinder
und an gescheft, waz der let, daz erbet auf den nesten
vreunt.
78. (42.) Um heirat. Wier wellen daz igleich
tochter oder niftel nem ein man nach irem muet wen si wil.
79. (43.) Von gesten. Wier sein czu rat warden,
M)2
wvn i'iii ^asl .stirwi'l, w.i/ dcc iml m'IM ^^iksI scli.ill, da/,
scliol s(ct woleibeii. Isl awcr, daz (m- iiiclit schalt, so
scIiuIUmi (li puri^cM' sein L,'ii(;t lialliMi iar und lack, »dt in
c/amI ciiaiiicr seiiior \reuiit odtM' seiner schuldiger oder
sein geselle ciioine, der sehol iz pewern selb dritter: ist
dez nicht, so schol man daz erst tail gewen durcii seiner
sei williMi, daz ander czu wei^'en, daz man di da mit
hesser, d.iz driltail ist dez vurslen oder der stat. So mag
sich ein gast lazzen begraben wo (;r wil.
80. (44.) Um gecz e u g n u s se. Uns gcvelt auch
(hiz chain gast wider ein purger oder ein purger wider
ein gast czu czeugnusse vuer, di da underchaufel sein
genannt, er hab den erwer leut mit im.
81. (4 5.) Um gec zeugen. Wier wellen, daz
chainer vremder gast um gelt oder um waz sach ez sei
mit vremden leuten auf ein purger iclit erczeugen mug,
er hab dan ein purger oder mer czu czeugen.
82. (46.1 Um der purger ordenung. Wier lia-
ben wetracht, daz die gesworn purger seczen den chauf
und ander sach, di der stat erleich und fiucz sein, nach
leren sinnen und nach ieren treun. und waz si seczen.
daz schol weder richter noch purger irren.
83. (47.) Um gescheft. Wier wellen, waz ein
menscli schaft mit gesuntera leib und di weil er lebt,
daz iz sein weip noch chinder nicht hindern.
84. (48.) Von rechten massen. Wier liawen be-
tracht, wo ein mensch mit unrecliten meczen, und un-
rechter eilen wogrifTcn wiert , der schol verpuezzen mit
einer marck. Wiert er czu dem andern mal wegriffen, er
geh czwu marck. Wiert er czu dem dritten mal begriffen,
man slach im di hant ab, oder loez sei mit czehen mar-
ken, der werden dem richter czwai tail, und der stat daz
drittail.
85. (49.) Um chlag auf erwe. Ist daz ein vrem-
der mensch chlag auf ein erwe, der secz purgel vur drei
marck, daz er di dag volvuer.
86. (30.) Um va Ische gecz e ugn ussc. Ist daz
iemant mit eim gesworn uwerwunden wiert um valsche
geczeugnusse, oder daz got und die heiligen gesmecht hat,
dem schol man die czungen ab sneiden , wil ers aw er loe-
zen, so löz ers mit vier marcken ; der sciiullen dem richter
czwu marck, und der stat czwu. Wil er sich awer unschul-
363
cligeii , so macli er sicli uiischuldicli sellj sihcnt auf dorn
clireucz.
87. (51.) Von armen di um w unten gevan-
gcn wer den t. Iz daz ein armer um ein gemaineu wun-
len uwerwunden wiert, liat er dem wunten nicht phenning
czu geben, so schol man in gevangen legen siwen wochen
czu dem nachricliter.
88. (52.) Von gespiczeten swerten. VS^en man
in der stat begreift mit eim gespiczeten swert, der schol
ein marclc gewen, und daz swert ist verlorn, und drei vier-
dung werden dem richter, und der ain vierdung der stat.
Ist daz ein schephe ain siecht ein gespiczt swert tragen,
der schol in wesagen dem richter und den gesworn in ei-
ner rechten morgenspracli, undernimpt iz nicht dan der
richter, so ist der richter schuldick, und der gesworn nicht.
89. (53.) Um pluetruns. Ist daz ainer um ain
pluetruns uwerwunden wiert, der geit dem pluetrunsen ein
vierdung, und dem richter ein halben vierdung.
90. (54.) Von den c lagen, di aus dem ge-
richt geclait werden. Wier wellen daz ein igleich chiag
wider pracht mag werden, den di clag , di vor dem ge-
richt gechlait werden, awer vor aim aide nicht, sunder si-
ben phenning pueren dem richter, und czwen dem Schreiber.
91. (55.) Um erb daz vorseczt ist, und von
porgen. Ist daz ain mensch eim andern ein erb vor-
seczt, und anders nicht czu vorseczen hat, wen ein iar aus
chumt und sein nicht enlost, und anders nicht hat, so schol
is der dreistund aufpieten in dem gericht; wil ers awer sel-
ber wehalten an dem gelt, man schol ims lazzen.
92. (56.) Von aiden., Wier wellen daz, welich
mensch sich mit aim aide unschuldigen wil, der schol di
holung czu eim richter haben.
93. (57.) Um den da nicht gu et czuversicht
ist an den aiden. Ist daz iemant sich unschuldigen wil
auf dem chreucz mit erbern leuten , und ist daz sein wider-
sach under den mannen ain siecht, den er verwer mack,
so weleibet er in der schuld, ob er im deu vorwierft.
94. (58.) Von dem richter. Ist daz iemant auf
den richter um chainerlay sach czu chlagen hat, so schol
der richter ein andern an sein stat seczen , und schol vor
dem enem antwürten der czu im cze chlagen hat. Ist
daz is der ricJiter widerret , di geswornen mit recht** tuent
in von dem gericht. Ist daz ainer den andern um iielt
:U)'i
woohl.iit, so lial) wier d.i/ (MrundcMi, d.iz v.v .sii^li pjiz (;iilrt5-
(Um) iiiiii; iiixl iii).sciml(li^'(Mi, dm i/ iciicr .lui' in crhiii^cii ni.i^.
95. ('i'J) Vom clila}^ mii rauwc. Ist daz ieinaiit
wechlail wicrt um laul), und im niclit licf^riUcii ist, der
map; sich |)az unschuldii,' machen, den in cner niug uwer-
winden.
Ist daz aiiKM* (Umu andern ein erh auf j^eit vor i^crichl,
bO gel) (Umu riciiter vier phenninji;, und ii^laicliem schephen ain.
Wier weilen daz chain (münczmaister *) noch chain
mensch, in ciiaines purt^ers haus iecht suecli, nucr mit den
scliei)hen.
96. (HO.) Von den rieh lern. Wier hawen funden
daz wier in cliainer stat nicht wellen haben den ain ricii-
ter, und chain schephe schol in chainer stat chain gericht
nicht hawen.
97. (61.) Von gevangen. Ist daz ein mensch ge-
vangen wiert, und bleibt über nacht in der vanchnusse
czu dem nachrichtcr, so geit er dem nachrichtcr siben
pheiniing : welcipt er awer nicht uwcr nacht, so geit er im
nuer drei phenning.
98. (62.) Von losung. Ob ein losung, oder ein
steur auf unser purger geleit wiert, dez schol chainer alain
nicht gewen, awer di gemain der purger schol gewen, ig-
ieicher nach seiner macht.
99. (63.) Um aufhaltung der ros. Wen ainer
daczt dem andern ein ros vurvecht, so sind czwelif phen-
ning des richters recht ; wiert ein ochse vervangen, so wernt
dem richter vier phenning; und wiert daz selbe ros ange-
vant, mach der wiedersach den gesteilen, da ers wider
chauft hat, so wiert er ledich, und also um anders. Und
ist daz, daz daz ros dem gast, oder dem wiert welcip, und
wil er sein Unschuld pieten, so swer er alain auf dem
chreucz. Ist er ein vremder, so swert er um das eilend, dar-
nach der dritt mag wehaben undpewern, er wehert daz ros.
100. (6 4.) Um totsiege. Ist daz ainer alain um
ein totslag wechlait wiert, er unschuldigt sich alain auf dem
chreutz, czeuth er sein chlag auf ein gesworen, mit dem
wehapt er sein chlag. Wier wellen daz iemant man we-
chlagen und geczeichen mug sunder um drei sach. Ist
daz iemant under den purgern um ein totslag gevangen
'J*^ Das Wort ist ausgelassen, die Ergänzung aus dem Iglauer
St. K. (Dobner §. 5.); es passte wohl nicht für Brlinn?
I
365
wiert vor dem urtail , und hat er in der statmauer hundert
marck wert, der selb vrist sein lewen uncz an des chuni-
ges chumft; und hat er minner den dreisick, daz drittaii
bleip dem weip und den kinden. Wier haben funden, ob
indert ein mensch besait wiert [von ein andern, um waz
schuld daz sei, der selb mensch mag sich mit geczeugen
paz schuldig machen.
101. (65.) Ob ainer aim sein tochter fuder
vuert. Ist daz ainer aim sein tochter fuder vuert, und
wiert mit ier begriffen, so schol man ein rinck machen
oder stellen, und schol di mait darin nemen; get si czu
dem manne, so wehalt er sei und sein leben, get si awer
czu dem vater und czu der mueter, so enthaupt man den.
der sie enphuert hat.
102. (66.) Um ein erb, daz um schuld vorse-
czet wiert. Wier hawen gedacht, ist daz ainer dem an-
dern schuldick ist, und wil im sein haus oder ein ander
erwe da vur seczen, und bechent sich dez, daz er chain
guet hab, daz er im vergelten mug anders, so schol er sein
ait darum tuen. So daz geschiecht, so schol sich ener dez
haus oder des erbs underwinden , und daz schol er chun-
den und offenbaren vor dem gericht drev taidinck: als er
daz hat getan, welle iz dann der von im besten, der im
vorseczet hat, er schol im lazzen pilleicher, denn eim an-
dern. Wenn dan daz iar aus chumpt, so mag er daz haus,
oder daz erwe ledikleich vorchaufen, wen er wil.
103. (67.) Von eim gesworn czeugen. Wer
ein gesworn czu czeugen vur fuert, mit demselben gesworn
wehabt er sein recht.
104. (68.) Um chlag. Wier wellen daz chainer
gegen dem andern czu ain maln vor gericht mer chlag ge-
vuern mug denn drei, da schol man im czu antwurten.
105. (69.) Von Weinschenken. Wier wellen wo
ein weinschenc di mazze nicht fülle, oder velscli , dem
schol man den daumen absiahen , oder geh davur ein
mark.
106. (70.) Um geste. Ist daz ein gast, oder ein
pilgeren, oder ein eilender man in der stat verterwet wiert,
den schol der richter und der wiert auch vor di gesworn
an der vreunt stat vodern als recht ist.
107. (7j.) Um valsch wurfel. Ist daz iemant
mit drin czeugen uwerwunden wiert, daz er valsch wurfel
Mii)
I(M(-Iil ;nir spil, 1111(1 (icr (l.iiiiil l()|)('lt (Iciii scliol id.im den (l;i(i-
iiKMi .ihsl.'ilioi), viui (ItMii <ili(i(M-n (l.i \r'ir\d .lucli.
108. (7'2.) Von V ,1 I seil (' III Uiccli. Wo iiwin ein
liicli v;iil vint, da har c/u i^oniimen isl, duz scliol man
priHMi.
101). (7.').) Daz IiabonI d i |)urp;(;r erfunden
und i^ 0 se c, z (.
Di pwri^er setzcMi daz, daz man niernant valier» scliol,
man mmm- in e czii ein schephen, — und der riclitcr schol
niehl in den rat i;eii, man pikM' in den dem oder er liab ielil
vur cze ie^en vor dem rat.
Sic liaben gepoten daz viertail pier um vier heller,
und chain gab scbol man nemen von den pechen und in
igleicber woclien scbullen czwai schephen gen und schul-
len daz prot weschauen auf dem marckt, und der nicht
rechten chauf geit, der schol funfczig phenning gewen, und
daz prot schol man wesneiden, und wen si di stat semin
lazzent, so schol ieder man so wil gewen.
Iz wellen auch di schephen , welcher ie purger maisler
sei , daz der di gloken dacz sant Niclaz czu rechter czeit haiz
leuten , und welcher vleishacker sein panck nicht cze hant
auftuet, der schol czu wandet gewen funfczig phenning.
Si wellen auch daz chaincr der schephen nach ez-
zens czu dem gericht clioni. Sie wellen auch, daz chain
vleishacker chain purger hinder an sein chauf, was viechs
er chaufen welle, und wan der purger chaufen wil, so
schol der vleishacker fuder gen, welcher daz nicht tuet,
der ist der puezz westanden.
110. (74.) Daz hat ein ende, und hebt sich
ein anders an, von maulslack dez ersten.
Ist daz iemant eim purger der doch nicht der ersa-
men ainer ist ein maulslack siecht, der geit dem richter
ein halb phunt, dem geslagen ein phunt, und wil der ge-
slagen czeuchnusse vur vueren wider icn, und ener wil
sich unschuldigen , der schol sich selb drit unschuldigen
glaubiger mann.
Wer in dez andern haus mit woffen, armbrost, oder
pogen vrefeleich tar in gen, und er daz er di haimschueche
mit sein erwern nachpauren pewert, di schuhen di puezz
leiden, sam um ein totslack, auf di mans pewert. Mag er
awer sein dag mit geczcugen nicht vol vuren, so geit er
dem richter czwai phunt, und der stat ain phunt. Ist awer
3()7
(laz man di clag ainvoltichlcicli vuerl luu liairnschiiechuiii,',
iener inaclit sich unscluildii^ mit czwaiii vingern.
III.
K. H^euzel II. «Judeurecliie zu Briinu, in
deutsclier (Sprache*
Die Salze nach meiner Ausgabe der Otakarischen Judenrechte
V. 1254. März 29. I. 180. Die Handfeste v. 1268 Aug. 23 für Brunn
von König Otaiiar II. kündigt sich selbst als ein ,, renovatio legis"
an (Bocz IV. 17. Senkenberg, Vision 311) und stimmt bis auf ei-
nige ganz unwesentliche Abweichungen wörtlich mit obigen über-
ein. Es darf aber nicht übersehen werden , dass zwei Absätze am
Schlüsse über das Pfandnehmen bei Tage und die Verpflichtung
der Brünner Juden, den vierten Theil der Stadtbefestung zu tra-
gen, sich nur in der Handschrift des XIV. Jahrh. findet, die Bocz.
benutzte. Diese Sätze finden sich weder in dem hradischter Co-
dex, (Senkenberg) noch in nachstehender üebersetzung. Der reich-
haltigen Aufzählung der Judenrechte bei Gengier (Grundriss d. RG.
548.) tragen wir hier noch die ältere Urkunde König Bela IV. v.
Ungarn vom Jahr 1251 nach, (Endlicher Rer. hung. Doc. Gallen
1849 491.) welche auch mit den mährischen einer Quelle und
Richtung entsprungen sind.
111. t)az ist der Juden recht czu Brunne.
JVIerchent und vornement alle di nu in disem alter le-
bent, di leut, und di hernach chunflig werdent, di rede di-
ser hantveste, daz etwen der Juden vater icr poshait we-
gangen und erczaiget liabent an unserm herren Jesu Christo
gotes sun, dez lemtigen, der hantvest dez angeporn rechtes
weraubet sint und in di sunde der vordampnusse iemer-
leich vurvuert sint und wie si uns doch gleich sein an
der gestalt der menschlichen natur und wier mit unserm
heiUgen christenleichen gelauben von in gesondert sein, so
lert uns christenleich guel daz, daz wier ab schulten werfen
unsir hertichait und schulten unser guet warten czu in
und schulten di menshait an in lieb haben und nicht irn
Unglauben. Czu der notturftigen Juden pet czu merken hah
wier uns genedichleich genaiget und haben weschehen di
hantvest diu weilent unser heber vater chunich Ottacker
von gots genaden Ciiunich czu Pehem und czu Polan gege-
ben und geliehen hat, und di recht, di darin geschrieben
Stent; und waz di hantvest halt und sait daz vorneu wier
an diser hantvest und wellen iz stet halten und westeti-
368
j^ens, ilaz cwiclilcicli wcIimI). Und di liaulvosl nicljt vcrlig
luich wcscIi.iwiMi noch nicht {^'cm.iih^t an cliain sciin tail,
sundcr i/ wa/ in seiner (M'slon lii;urn und sein red \va/
also :
112. In (hv. henen nainen, Amen. Wicr Otlaiv-
k 0 r von i!;otes i^enaden (duinicii czu Pehem ond czn Vo-
ian, lierczoL; czu Österreich und czu Steym und March^rafc
czu Meriiern allen in owen czu cwcn.
113. (I.) I) a z erst recht. Dez ersten iiah wier
pcscczet um varindez i*ucl oder um waz liauptsach iz sei,
di eins Juden person oder sein i»uet ani^et , chain cliri-
sten wider ein iuden chain geczeugnusse nicht vucren schol,
den mit eim Juden und mit eim Christen.
114. (2.) Ist daz ein Christen ein Juden anspricht,
er liah im sein phant verseczt und daz sein der Jud lau-
G;ent, und der Christen wil den ainvolti^cn iuden seins wer-
tes nicht glauben ; so swer im der Jude auf eim solichen
|)hant als der Christ giclit er hab ims vorseczet, und sei le-
dick von dem Christen,
115. (3.) Ist daz ein Christen eim Juden ein pliant
seczl, und gicht er hab ims von minner gelt geseczet den
der Jude gicht, so swer der iude auf dem pliant, und was
er mit dem aide wehabt, daz schol im der Christen geben.
116. (4.) Ist daz ein Jude an geczeugen ein Christen
czeicht er hab im sein phant vorwechselt, und ener laugent
sein , auf daz tuet der Christen alain sein aide und wiert
ledick.
117. (5.) Ein Jude mag allez daz nemen czu phant
waz man im czu trait wie daz genant ist , an plutiges ge-
want und naz gewant und gewant daz der chirchen czu
gebort, daz schol chain lüde nemen mit nichte.
118. (6.) Ist daz ein Christen ein Juden anspricht
um phant daz der Jude hab und der Christen Sprech, im
sei daz selb phant vorstoln oder enphuert oder eintragen
deupleich, der iude swer auf dem phant daz er nicht ge-
west hal)e um daz stein ob iz vorstoln sei oder nicht ; und
waz er darauf geliehen hab, daz behab ; so geit im der
Christen daz hauptguet und den gesuech , der darauf di
weil gegangen ist.
119. (7.) Ist aber daz von geschieht, von einer
prunst oder von deube oder von gewalt, ein Jude sein dinck
mit eim phant also vorleust, und daz offen war wiert, und
369
daz in der Christen um daz phant anspriclit daz der iude
also verleusl; so swer der iude aiain und sei ledich.
120. (8.) Ist daz die iuden under in selben ein
cbrieg oder ein urleug machent oder ein gevecht, da schol
sich der statrichter nichtes nicht um an nemen, noch im
czu recht an cziehen , sunder dem chunich oder dem her-
czogen oder marchrawen oder dem hauptmanne oder dem
chamerer dez reiches wehalten; der ainer schol iz richten,
und der schuldick czeucht sich an den chunich oder her-
czogen, daz wiert den selben czu gerichte wehalten.
121. (9.) Ist daz ein christe eim iuden ein wunden
siecht, waz wunden daz sei, der selb geit dem chunich oder
herczogee czwelf marck goldes in sein chamer, und dem
wunden czwelf marck Silbers und di chost , di er vorczert
in der ercznet.
122. (10) Ist daz ein Christen ein iuden tot, da
schol man über richten nach rechtem gericht, und alles
sein guet, varund und unvarent, gebort in des chunigs ge-
walt.
123. (11.) Ist daz ein Christen ein iuden siecht, doch
daz er nicht pluet, der geh dem chunich vier marck gol-
des, dem geslagen vier marck Silbers, und hat er dez gue-
tes nicht , so slach man im di hant ab.
124. (12.) Und wo ein iude czogecht in unserm piet,
da schol im niemant hindern noch chain schaden noch chain
lait nicht tuen, noch an nichte weswern ; und waz er in un-
serm gepiet über laut vuert, iz sei chauhuanschaft oderlai
dinge waz daz sei, und wo er an ein maut chem, so schol
man nicht mer von im czu maut nemen, den daz ein an-
der purger geh, der von der stat sei da der Jude von ist.
125. (13.) Und wo die iuden nach ier gewanheit
ein toten iuden vuren von ainer stat czu der andern oder
ainer gegent in di ander oder von aim lande in daz ander,
so welle wir, daz si di mauter an nichte peswern und
chain maut nicht nemen von in noch vodern ; und ist awer,
daz der mauter icht abreist oder czert den iuden, so schol
man über in richten sam über ein rauber um reraub.
126. (14.) Ist daz indert ein Christen icht frevel an
ierem vreithof heget oder icht dar an czubricht mit vrevel,
der schol in dez gerichtcs gestalt ersterwen und alles sein
guet und sein hab wie iz genant sey, daz gebort alles in
dez chuniges chamer.
;J7()
127. (<5.) Isl (1.1/ ienuml rrevclcich .uil dor iudeii
sclml wnrfo, der schol c/w.ii piiiiiil f^tiurii,
128. ('^>) 1^1 <l<'^- ^''" i*i<l^>' sriiii ricIihT l;i'V('II ojikm-
|>ii(V. (I.iz (l.i waiidol h.dsl, wicrt er dar an (Mvimdcii. so i^cil
IM' dem richlrr czwcir i)luMinin^'.
121). ','7.) Ist da/ dor j'iidcMJ riohtoi- ein iiidcii viir
ij;criclit i.,'t'|)(Mil und clmml d(M' iiid nicht c/u dein ersicm
mal, und cziiin andonn mal nicht, so t;cit er als oCte d(!rn
richlcr io vier phenninß ; und chiniit er czum drittenmal
niclit, so geit er dcMii richter XXX VI ])hcnning.
130. (18.) Ist da/ (Mii Jude den andern wunl, der
i^eit dem richter czwai phunl czu wandel.
131. (^9.) Wier haben gescczt daz nimmer chnin
Jude aul" daz rodal schol swern, er wert dan vur uns ge-
ladiMi.
132. ^20.) Ist daz ein Jude vortervvet wiert und
chain czcugnusse sein urcuiit gestellcn nmgen auf den der
in vurterwet hat und mai; der aischung wo si sich auf ie-
mant versehen, so stelle wier gegen dem da si sich auf
vorwent ein chemphen vor di Juden.
133. (21.) Ist daz di Christen aim Juden mit ge-
waltiger liant icht tuent, daz wellen wier daz di hent vor-
liesen.
134. (22.) Der Juden richter schol chain sach nicht
richten, di di iuden under ein ander machen oder hawen,
iz sei den daz man chlag vor im und wiert vur geladen.
135. (23.) Ist daz ein Christen sein phant loest wi-
der ein Juden und geit im den gesuch nicht in vier Wo-
chen, geit vurbas gesuech auf enem gesuech.
136. (2 4.) Wier wellen daz man chain gast icht in
chains Juden haus stelle.
137. (25. Ist daz ein Jude eim lantherren oder eim
ainvoltigen herren sein guet leicht auf erbe oder auf hant-
veste und ])ewert er daz mit seim prief und mit seim insi-
gel, demselben Juden, get im sein not, so geantwurt wier
im ander erbe vur di andern phant und di selben erbe ge-
lub wier im cze schirmen vor aller gewalt.
138. (26.) Ist daz iemant eim iuden deupleich en-
wech vuerl ein kint, daz welle wier, daz den verdampne.
139. (27.) Ist daz ein iude von eim Christen ein
phant nimpt und daz im daz phant stet ein iars vrist, so
schol ers seim richter czaisen und seb iz hin: bleibet awer
371
(laz phant uwer iar und tack czu dem luden er geicz vur-
baz niemant cliain antwurt dar von.
140. (28.) Wier wellen, daz niemant chain luden an
selm viertag tiir betwingen, daz er im phant czu loesen geb.
141. (29.) Weicher Christen eim luden ein phant mit
vrevel oder mit gewalt aus selm haus treit oder icht ge-
waltes in seim liaus tuet an czubrechen oder waz iz sei,
der scliol swerlichen unser chamer mit puez under hgen.
142. (30.) Man schol auch mit chain luden czu ge-
rlcht gen, waz wider In cze chlagen sei, den in der schuel,
ane uns, wier mugen si vur uns ruefen.
143. (31.) Wier vorpieten daz vestichleich under
dem gepot unsers gaistlichen vaters des pabstes, daz vur-
waz niemant czeich dl luden, dl in unserm gepiet sint, daz
sl Christen menschen phiet nuczen , wan von dem gepot
der ee so schuhen alle luden alles pluetez darben und sein
nicht enpelsen.
144. (32.) Wier haben geseczt und gepieten, waz
ein lüde ausleicht, Iz sei golt, phenning oder silber, daz
selb schol man im wider gewen und sein rechten gesuech,
der da auf ist gegangen von der czeit daz mans loeset.
Und daz alle diseu recht, dl hl geschriben sint, stet und
gancz ewigleich beleiben , dez hab wier disen prlef czu
eim geczeugen mit unserm Inslgel behangen und bevestent.
Und dez sint dl geczeugen und die. Daz ist geschehen und
gegeben pie Brunne.
IV.
JUautreclite.
I. Daz sint dl recht der m a u t czu Brunne der
s t a t.
145. Merckent ob lemant unsers mitpurgers guet vuert
auf selm guet den er um Ion gedinget hat, der schol ledlck
sein von der pruckmaut und von der aller maut.
Ist daz lemant chaufleut oder arbaiter unsers landes
notturft vuert auf aim wagen, waz iz sei, der gelt ein
phennige, wenne man dl muncze vorneut: und mit dem ey-
sen schol maii im den wagen mercken, und den schol er als
25
:i7^2
lange linMUMi , ;ils l.ini; der Wechsler siczl. Und der <iii>
|)henniiick hal j^ej^elteii, i\i'v sei ledi(;k imcz c/u (lern .uiderii
slafi , an di vremdeii cliauneul di da {^ewcn scliullen von
plai und von czin und von cliupiier, von hopphen , von
wolle, von chremcrei , von lierini^, von j;esalczcn visclicn,
so scliol jeder wai^en ein phenninü; i^ewen, als oft er in
di stal Verl und von dem (?) ist daz seih. Und wer ein hau-
sen vuert er sei gesalczen oder gruen, so i;eil er ein ^mos-
zen auf waz wagen er in vuerl.
Wer dreisech centen wachs vuert, der geit davon ein
vierdunck silhers, vuert er acht centen, so (i^eit) er ein lot,
vuert er funfczehen, so geit er ein lialben vierdunck. Und waz
er immer vuert, den acliten centen (?), so geit er ie von dem
centen vier phenning, von eim halben czwen phenning,
von V viertailn ein phenning , vuert er minner den ein
viertail eins centen, da geit er nicht von.
146. Auf waz w^^gens man vindet edle tuecher, sam
von Eiper oder von Gent oder von andern .steten, der
geh von einer summe oder säume ein halben vierdunck,
und czwelf tuecher machen ein summe; vuert er minner,
so geb er ie von dem tuech vier phenning.
Ist daz ein gast chumt von eim andern lande und wil
tuech chaufen, der geit halbe maut.
Di cbanfleut , di da baisent hantsneider oder chramer
dicz landes, di geben ein phenning czu {gleichem slag und
sint vurbas ledick.
Von den Polanischen tuechen , di da pei czwain
marcken sint, da geit man ie von dem tuech czwen phen-
ninck, und wer vuert czw^ai hundert heute auf w^ez oder
waz wagen daz sei oder mer vuert, der geit ein vierdunck
Silbers, vuert er ain hundert, so geit er ein halben vier-
dunck. Und vuert er ein funifchig haut , so geit er ein
lot, von funifczehn hauten ein setten , und vuert er minner
den funifczehen, so geit er ie von der haut ein helbelinch.
Wer ein wagen mit salcz vuert und let daz salcz ab , der
geit ein phenninck und w^er salcz chauft und lat daz auf
ein wagen, der geit auch ein phenninck. Wer der ist, der
salz oder wein oder getraid her vuert, welcherlay daz ge-
traid sei, der geit ie von dem wagen dem hueter ein phen-
ninck; und ob ers an dem selben tag als er chompt ablegen
oder inlegen w^elle, daz mag er wol tuen, und ob ers nicht
wil vorchauen, so geit er nicht. Iz sei merkleich oder
373
chunt, daz ie der wagen czu dem neuen slag geit sechs
phenning an recht.
II. Daz ist (li maut czc Brunne, di auf daz haus
S )) i I b e r c h gehört.
147. Swelch wagen vuert getraide, welcherlai körn
iz sei, ane mähen und ane malcz, ist daz ers in der stat
wil verchaufen , so gibt der einczwagen czwen phenning
und der deicliselwagen vier phenning.
Ist daz aber, daz er vurbaz wil vueren, so gibt der
einzwagen vier phenning und der deichselwagen acht.
Item , und swer da vuert mähen oder maltz , der gibt
von dem einczwagen sechs phenninge und von dem deicli-
selwagen czwelf phenning.
Item, und swer da vuert preter oder holtz, daz mit
der parten ist gesniten oder schusseln und swaz von holtz
ist gemacht, ist daz, daz er in der stat wil verchaufen, so
gibt der einczwagen czwen phenninge, ist aber daz, daz
ers vurbaz wil vueren , so gibt der einczwagen vier phen-
ninge und der deichselwagen acht: di selb maut gebt man
von den chölen und von haven.
148. Item, swer da vuert obs, daz da wiert in dem
paumgarten , der gibt von dem einczwagen vier plienning
und von dem deichselwagen acht phenning.
Item , wer daz waltobs da vuert oder welcherlay
frucht iz sei, daz gehört czu den phragnerinnen , iz sei
pharren oder czwival oder knoblauch oder rueben oder
swaz solchs sei daz den phragnerinnen czu gehört, der gibt
von dem wagen czwen pherniing und von dem chraut gibt
man nicht.
Item, wer da vuert eysen ödes stahel oder waz von
eysen gemacht ist, der gibt von dem einczwagen in der
stat czwene phenning, ist daz er aber vurbas wil vueren, so
gibt der einczwagen vier phenning und der deichselwagen
acht.
Item, welcherlay saltz man vuert, so gibt der eincz-
wagen vier phenning und der deicliselwagen acht, und swer
in der stat saltz chauft, wil er vurbas vueren, so gibt der
einczwagen czwen phenning und der deichselwagen vier.
149. Item, wer da vuert honick auf welcherlai wa-
gen dez sei , der gibt von dem czuber vier phenning und
von schaffe czwen phenning und von dem eimer ain phen-
25^
374
ninck und von (lein Ii.ivcmj, der .ilso ^roz ist «tls t»in (miih^f,
aiii plienninck : vuerl er iz aljcr in ciin v.izzc, so ^ihl der
cinczw.ii^on sechs pluMuiin}^ und clor dcMcliscIwaj^cMi czwcll".
Hein, ;uif wekherlay Nvaii;ei» man vuert aier, kes, wil-
pret oder waz sulclies sei, der i^iht in der slat von dem
wagen czvven plienninf?, wil er aber vurhas, so {^iht er vier.
Item, swer da vuerl plai oder czin oder chupher oder
wein oder hoplien oder chaufschacz von cliramerei oder
tuech oder gesalczcn vische, swi di sein, oder wiltewercli
oder waz di cluirsner angeliort, oder wachs oder wolle,
der gibt von dem einczwagen sechs phcnning und von dem
deichselwagen czwelf.
Item, swcUch man im lande gesezzen ist und daz
chauft, daz da vor gcschriwen ist und daz vuert, der gibt
von dem einczwagen czwen phenning und von dem deis-
chelwagen vier.
Item, swelch chaufman arwait mit altem gewande als
mentler und chursner und leinwater und cliramer und
w^oller, der gibt von dem einczwagen in der stat czwen
phenning und von dem deischelwagen vier, wil er aber
vurbaz, so gibt er von dem einczwagen vier phenning und
von dem deischelwagen acht.
150. Item, swer da vuert lierinc auf weleicherlai wa-
gen daz 5ei, der gibt von der maizsen czwen phenning.
Item , swelicherlay wagen vuert pachen , der gibt von
dem pachen ain phenning.
Item, swer da treibet oder viurt viech, als rinder und
als swein, tot oder lemptige , der gibt von dem haupt ein
phenning.
Item, swer treibet schaf, oder gaisse, der gibt von
dem haupt ein phenning und von einem phert ane satel
czwene phenning.
151. Item , swer vuert kalpfleichs oder lampfleichs,
der gibt von dem einczwagen czwene phenning und von
dem deischelwagen vier.
Item, swer da vuert mulstain oder sleifstain, der gibt
in der stat von dem stain czwen phenninge ; wil er aber
vurbas, so gibt er von dem stain vier.
Item, swer da vuert prot, der gibt von dem einczwa-
gen in der stat czwene phenning; wil er aber vurbaz, so
gibt der einczwagen vier phenninge und der deischelwa-
gen acht.
375
Item , swer da vuerl unslit oder smer, auf weliclierlay
wagen daz sei , der gibt von dem centner czwen plienning.
Item, swer da vuert pech, der gibt von dem einczwa-
gen in der stat czwene phenning und von dem deischel-
wagen acht.
152. Item, swer da vuert wait, der gibt von dem
einczwagen czwen phenning und von dem deischelwagen
vier.
Item, swer sich czeucht in di stat oder in der stat
gericht, der gibt czwen phenning.
Item, swer sich czeucht aus der stat oder aus der
stat gericht, er czeuch sich dan auf daz pistuem, der gibt
XIIII phenning.
Item, ob ein man oder ein weip icht caufschatz tragen
auf ierem rukk oder vueren auf einem rosse oder cziehent
auf einem karren, di gewent nicht.
Item, und di geritten und di geunden gewen nicht.
Item, ob chain prelat, er sei geistleich oder wertleich,
oder pharrer oder lantherren icht iers guetes in di stat
sendent czu verchaufen oder ainem purger damitte wellen
gelten, di gebent nicht.
V.
Freibriefe der l^tadt.
Hernall stent hantvest, di chunick Ottacker,
chunich Wenczlab und chunich Johannes ha-
went gegeben.
I. H. Otakar II. Handfeste über die stRdtiscIie
Oericlits barkeit (Knaini 1390. illai 39.)
(Abdruck der lateinischen Original -Urkunde b. Bocz IV. 175.)
Und czu dem ersten von chunich Ottacker,
daz daz gericht cze Brunne hab über vremdeu
leut cze richten also, daz di wandet an dersel-
ben leut lierren vallent.
Wier Ottacker chunich von gotes genaden czu Pehem,
hertzog czu Osterreich , czu Steyern , czu Kerenten,
'M(^
inarcliravu ein Merhcrii . und liciro c/u (iliraiii und .lut dfi-
Murch und czu l'orlii;iu , wunsduMi li.iil .dhiii IimiIcii ewit,'-
loichcn.
153. In den landen, di unser lierscliafl underliuiick
sint , lje!j;er wier vrid und genincli sein. Vernierck wicr
Nvol, dnz der seih IVid und der }<emacli da von groslcicli
wiert gestört, daz di rieliler der stet nicht cze riclitcn ha-
hent noch geturren di unezuciit und (posheil) gereclit rich-
ten in den steten und pei den steten nohent sint gesessen
und siczent. Und daz tuent si dar auf, daz si sicli leicht
trösten ier herschatt, da si under siezen, durcli der willen
man ier schont. Und daz wellen wier vurbaz undernemen,
daz diselben chain unczucht oder ier poshait vurbaz in den
steten nicht vur turren treiben, durch unser purger pet czu
Brunne; wann si daz uns ofte geclait haben. Dar um welle
wier, daz iz icht mer vur uns chome: wan wo man waiz,
daz man um di poshait nicht i)uez seczt und riclit, da treiwet
man unczuclit und poshait ane sorgen. Dar um welle wier:
154. Daz vurbaz der richter cze Brunne und di
schephen über diselben leut richten, di pei in wonunt sein
um di stat und in der stat, under waz lierschaft si siczent
oder wez diener oder holden si sein: so schol der richter
und di schephen über si Hebten, wen si unczucbt oder
vrevels wegen in der stat, als gewonleich ist und recht, und
in waz puez oder wandel si gevallen, daz schol doch ier
herschaft, da si under siezen, werden und gevallen, recht
gleicher weis sam si ier herschaft selb biet gericht und
geurtailt. Und cliainerlay mensch sei und sunderleich die
den di leut undertenick sint und under ierem gepiet wo-
nunt und siczent, iz sein gaistleich oder wertleich, pfafTen
oder lain, daz si daz gepot und unsern willen und unser
lehenschaft an chaim tail czubrechen und mailigen; oder
welcher di turstichait biet, daz er wider unser pot an
cliainerlay sach tuet, der scbol daz wizzen, daz unser aller
sweristeu veintschaft dar um haben und leiden muezzen.
Und disem unserm gepot und gesetz und disem leben geh
wier unser vesteu westetikait czu einer ewigen geczeuch-
nusse und disen prief mit unserm vuerstleicben insigel
westetig und bevestent. — Paz ist geschehen czu Znoym
«la von cbristes gepurt sint gewest tausent iar czwai hun-
dert iar und LXXVI iar, under meisler Hainreichs hetulen
unsers oberisten schreiwers und pharrers czu Gors in dem
nacbman der Junius ist genant.
377
II. HL* li¥eiizel II. Handfeste über den Jahr-
markt (Prag 1^91. Jiil. 13.)
(Abdruck der lateinischen Originalurkunde des Stadtarchivs bei
Bocz IV. 377.)
C h II iii c h W e n c z 1 a b s h a n t v e s t von dem i a r m a r k t.
Wier Wenczlab von gotes gnaden chunich cu Pehern,
herczog czu Cracau und czu Sandomir, und marchgraue czu
Merhern haben angesehen, daz igleich her, der vurweser
ist dez volches, di czu seinem gepot stent, schol weisleich
wetrachlen und besargen allez daz , daz seinen undertanen
czu gemeinem und auch czu aigem nucz chomen mag.
Und dar um tue wier chunt allen den di nu sint oder er-
nach clmnftig werden :
155. Daz wier durch gemaines nuczes unsers landez
czu Merliern und besunderlich durch dez pesten unser
stat (?) der alle iar an sand Gallen tag schol an gen
und schol weren vierczehen tag nach einander an under-
lazze. Und daz gest von vremden landen und chaufleut,
welcherlai chaufmanschaft si pringen, dez der willicher und
dez der emczichleicher den selben iarmarckt besuechen geb
wier in vreiung und sagen si vrei von der maut czu
Brunne und von aller andern maut acht tag von sand
Gallen tag und vierczen darnach. Und niemant türr der stat
czu Brunne und den chaufleuten , di den jarmarcht besue-
chen di vorgenannte gnad und di vreiung czuprechen :
wan wer daz tet, der muest unser hulde enperen und dan
noch wolt wier iz hincz seinem guet swerleich pessern.
Und czu ainer ewigen czeuchnuss nnd czu ainer besteti-
chait geb wier der stat czu Brunne diseu hantveste, ver-
sigelt mit unserm insigel. Di ist gegeben czu Prag under
meister Johannes hant, dez probst czu Satz, unsers obristen
Schreibers in dem marchgraftuem czu Merhern , da von
christes gepuert waren vergangen tausentjar, czwaihundert
iar, darnach in dem ain und neuenczigisten iar an sand
Margreten tag.
III. 14. ^¥enzel II. Handfeste über die^¥alilder
Schöffen. I^tadtstenern, StadtgerichtsbarKeit,
Verfolgung der Räuber (Brunn 1^92. Hlärz 13.)
(Abdruck der lalein. Originalurkunde des Stadtarchivs bei Bocz
IV. 385.)
Ein ander hantveste chunich W e n c z l a b s , da
MH
(lo/ ersten iit stet, d ;i z d i puri^er selv im der in
scheplicn erkiesen alle j;ir.
>\'ier Wenczlab von }i;otes gnaden cluinicli ezii Pehcni
lind herlzoi; czu (Ihracau und czii Sandoiiiir und niarchrave
czn Merhern, hahen daz anjj;eschen und vleisichleich be-
trachtet, daz clmnichleicheu wierdiclikeit da von geprci-
tet und iienieret, daz si ieren i^ctreiien inanigerlai vreiunj^
gcwcn und besunder gnad tuen , und dar um wissen schul-
len paide di nu leben und di hernach cliunftig werden,
daz wier unsern lieben puri^ern czu Brunne (Kirch
ierer ji;epet willen di ^nad haben i,'egc])cn und verlihen :
156. Daz si vollen gewalt haben alle iar under in
selben schei)hen und rat leut setzen, di dez an treu-
wen und an eren werleich sein und di geniainleich den
purgcrn allen dazczue fuegen und gevallen. Und di selb
Satzung schol geschehen alle jar acht tag nach dem oster-
tag und vor dem iar schol man derselben chain absetzen,
er verwarcht iz den mit seinen schulden ; und doch also
beschaidenleich, daz di purger alle iar di neuen schephen,
dl si setzen, vur uns stellen, ob wier in dem lande czu
Merhern sein, oder vur unsern obristen schraiber: sei wier
aber aus dem lande, so schol man di selben neuen sche-
phen, sam leut, di an treuen und an vornunftichait dez
schephenampt wierdich sint, vur unsern chamerer stellen
der czu der czeit unser gewalt hat.
157. Daz man di purger nicht schol laden in
lantge rieht. Wier verleicben auch den selben purgern
czu Brunne, daz man si von iers erwes wegen um chai-
nerlai sache in daz lantgericht aus der stat, von den di
dez lantgerichtes amptleut sint, schol laden ; doch nem wier
czwu sach aus: ist daz, daz sich ein purger mit unrecht
undcrwindet eins andern mannes erbe, oder daz er czu-
prichet vreuelleich gemerckt, di czwischen erb gemachet
sint, um di czwai sache mag man si wol in daz lantgericht
laden.
158 Daz dy purger nicht pern schullcn ge-
ben. Und sint dem malen, daz di purger czu diser czeit
<;zu unser chronung in der stat von ierem guet besunder-
laich und ausserthalb der stat von ierem guet gemainen
pern , der auf daz gantz lant waz geslagen , uns habent ge-
geben, so welle wier vurbaz, wan czu ainer czeit auf di
stat lüsung und auf daz lant pern wiert gesetzet, daz uns
nuer losung gewen, da welle wier uns an lazzen genügen.
379
159. Daz dipurger di edlen mugen laden
um gelt daz sich czeucht über czehen marck.
Di purger mugen auch die edeln von Merhern di in schul-
dick über czehen marck Silbers vierstund in dem jar czu
dem chottempern, wan si sich sament in der stat czu ei-
nem lantgerichtgesprech um diselb schuld vurladen, und
unser amtleut, di dez lantrichtes vorweser sint schuhen in
recht tuen; tuen si dez nicht, so schol in unser chamer an
unser stat von denselben edeln um ier schuld recht tuen.
160. Daz der edeln hauser in der stat seh ul-
len losung leiden. Der edeln hauser in der stat schul-
len losung leiden wan di purger losung gebent, an besun-
der di hauser, di di edeln von vodern vrei habent oder
di hauser di di edelleut habent und czu chirchen gewent
161. Dar uwer so secz wier auch und wellen, daz
vuerwaz in der stat czu Brunne nicht ainung schuhen sein,
den sunder alle marckttag mugen aheu chaufleute, von
welher stat si sein mit ierem chaufschatz vreileich czu der
stat cziehen , awer an andern tagen mugen di leut di pei
der stat gesessen sint irn chaufschatz in der stat verchauffen.
162. Daz di purger mugen rauber in der stat
gevahen. Wier derlauben auch unsern purgern durch
irs gemachs willn, daz si rauber, di in unsern landen
nicht herschaft habent, und erb und aigen nicht besiczent
und ier mistat offenbar ist, daz si in der (stat) di vreileich
aufhalten und vahen , daz in recht czu in geschehe.
Und czu einer czeuchnusse und ewiger bestetigung aller
der geschriben sach hab wier disen prief haissen schrei-
ben und mit unserm insigel versigeln. Der gegeben ist
czu Brunne under meister Johannis hant dez probst von
Satz, nach Ghristes gepurt über tausent iar und czwaihun-
dert iar, darnach in dem czwai und neunczigisten iar. Ter-
cio idus Marcii, indictionis quinto.
IV. R. ll¥enzel Handfeste über die BrucKmaut
(Brunn 1993. März it.)
fAbdruck der latein. Original -Urkunde des Stadtarchivs bei Bocz
IV. 396.)
Von der pruckmaut.
Wier Wenczlab von gotes gnaden cbunich czu Pehem,
herczog czu Chracau und czu Sandomir und marchgrave
czu Merhern, haben daz angesehen, daz unser undertanen
getrauleicher und stetigleicher czu unserm pot stent, so
'AHil
\\i(M s(Mi iiniiKM' iiiilli('lil('i(-li(M' l)C^<jl)eit; und (i.iruiii Inr
\vi(M' oliiinl mit disiMii pricf (I«mi leiiipli^MMi iiiwi dr.w cluinf-
ligcn :
IGiJ. Daz wiiM' iluicli <lcr t^olrtuKMi diiMist imsor \nn'-
i;er czu Brunne, di uns si oft und dick willichlciclien ha-
ben er('zaifj;et und noch vurhncz erczaif^cn schuhen, und
haben in f;cü;eben und verhhcn di uiaul |)ei der slat czu
ürunne, di da haisset di |)r u c k ni a u t, also wescliai-
denleich, daz si und ier erwcn und alle ier nachchundin^
von derselben luautpruck wcu,, graben, maure und ander
sach, der der slat czu Brunne not wiert evveichlichen schul-
len pessern. — — Und der sach czu einer czeuchnusse
liab wier disen prief haissen schreiben und mit unserm in-
sigel vorsigeln ; der gegeben ist cze Brunne under mai-
ster Johannis haut, dez probest von Satz unsers obri-
steii Schreibers czu Merhern , nach Cbristes gepurt über
tausent iar und czwai hundert iar, darnacfi in dem drei-
und neunczigisten iar, quarto kalendas Marci, indictione sexta.
V. 14. «Toliaiiii'!^ Handfeste über Gericlit§»bar-
Reit, AusscliaiiR «1er l^eine, ]fletzeiiina<«<^, über
die Holden' de«i Bi!!icliof§i von Olmütz , über den
Einzug freni«ler Untertlianen in die l§tadt. (O.
Ziiaini 1395. Apr. 5.)
(Die Original -Urkunde im Stadtarchiv erhalten.)
Daz sint chunich Johans recht.
Wier Johans von gotes gnaden chunich czu Pehem
und czu Polan , marchgrave czu Merhern und grave czu
Lulzelburch, wellen daz offenbar und chunt werde allen den
di nu gegenwartick lebent und noch hernach chunftig wer-
dent, daz wier di manickvaltigen dienst, di unsern chu-
nichleichen eren behegleich sint gewest und noch sint, di
uns unser getreuen purger cze Brunne habent getan und
uns oft behegleich hilfe habent getan und waz si unsern
chunigleichen eren dienst und hilfe enpoten haben , daz
hab wier genedichleichen mit unsern ratleuten bedacht, und
alle ier hantvest di si haben von unsern vorvodern den
edeln und den gewaltigen chunigen czu Pehem weiln ha-
bent mit iren rechten geschriwen und vorsigelt und beste-
tig bevestent, den got genedich sei, und diselben recht und
di vreihait, di si den erbern purgern weilent und der stat
czu Brunne von lern chunichleichen gnaden gegewen und
vorlihen habent, di power wier und bestetigen di: darüber
381
vonieu wier in und mereii in von unsern chunichleichen
gnaden ettleich recht vollichleich, di unser stat czu Brunne
und den di darinne wonunt sint und di hernach drin cho-
ment guet und nucz und erwer sint und lobhch :
164. Und daz erste. Und dez ersten setz wier
und gepieten, wen daz ist, daz neu lantwein werden, daz
man von der czeit vurbaz chain oster wein schenken schol
uncz auf di ostern, er sei wie er genant sei, und vorpieten
daz, daz chain purger chain sin darauf vinde, daz er daz
türre czubrechen daz wier setzen und haben gesetzt, daz
vuer di czeit als di lantwein czeitich werden czu trin-
ken, so schol chainer chain osterwein nicht schenken. Und
daz iemant inner der czeit in der stat osterwein schenket
und unser pot uberget und pricht vrevellich, der schol den
wein vor aus vorliesen und schol fünf marck grosser phen-
ning geben vollichleich und gar, der schol man in nicht
lazsen und chain gnad daran nicht tuen, und diselben fünf
marck schol man legen der stat nucz , iz geschech den
daz wier oder unser nachchomen von redleichen Sachen
wider prechen und in pesser recht fürten und vercherten ;
diweil aber daz nicht geschieh, so welle wier, daz daz ve-
stichleich und unczubrochen bleib.
165. Und waz untreu an den gechauften metzen ge-
west ist und von gewonhait ist gewest unczher, di schol
vurbaz abgen und schol getott sein gentzleich und gar.
Wier wellen daz der richter und di gesworn, di nu sint
und auch vurbaz werdent, daz man di metzen vurbaz
mach, daz mans streich mit treuen, als lieb in ier selbs se-
lichait sei und als si ieren ait behalden wellen ungemailgt
und als heb in auch unser hulde sei, daz vuerbaz chein
untreu damit begangen wiert.
166. Wier haben auch bedacht die hinderunge und
deu gebrechen deu unser purger czu Brunne unczher ge-
habt haben um daz wen in iemant schuldick ist gewest auf
dez pischolf guet von Olomuncz, iz sein edel oder unedel,
wi si genant sein di unsern purgern icht gelten schuhen
czu Brunne oder wem iz sei pei der stat, daz schol man
von in bechomen und schols von in gewinnen recht als ab
andern unsers rechtes holden, si sein undcr wertlicher
herschaft oder gaistlicher herschaft. Als si haben gewall,
von den ier gelt czu gewinnen mit phenden und mit auf-
halten, also schol mans gewinnen von des pischolfs holden,
wo si gesessen sein auf dem pistuem oder under dem pis-
\]H2
(lu'm, iiiil phiMidcii mitl mit aiilliallcn an allen vurczii^; und
an alle enlrodinij^; also s(;hullen si icr gelt f^ewinnen auch
andoin Icutcn otlcr um waz sach iz sei, so schol nians
(•zu in vodorn in der stat wi si ßcnanl sein oder um waz
schuld iz sei. Und daz schullcn si haben vurbas czu einem
\ ollen recht ewichleich di nu Icwent und hernach choment.
1()7. Wier wellen auch und ii;e|)ielen , daz , wen daz
sei oder Nven daz s^eschech , daz sich iemant in di slat czu
Hruniur haben und czihen wel, iz sei ob dem pistum von
Olomülz oder under dem pislum oder ab der hcrren
ij;uel, wi si iicnant sein, lantherren, ricliter, viadicken, ept,
abtessin , munich und nonnen, wertlcich oder gaistleich, iz
sei von dem chunichreich oder von dem marchraventum,
wen sich iemant czihen wil in unser stat czu Brunne ab
ierm i^uet, iz sei aus steten oder aus merchten, aus dorfern,
den schol chain sein herschaft nicht hindern an seim leib
noch an seim guet, er scliol in mit allem sein guet vreilcich
lazzen varen an alle hinderung, daz man in chain lait tue
noch gewalt an ierm leib und an ierm guet.
168. Wier haben gedach, wo ein semleicher man czu
uiisern purgern cliom, der czu Brunne auch mit den pur-
gern welle sein, iz wer pei den gegenwurtigen purgern oder
pei den di liernach chomen werden, so schullen si czeuch-
nusse von in nemen seins richters und der schephen, do
her selb mit gewont hat. Ob di selben schephen nicht alle
da mugen sein , so sei doch daz peste tail da, und ob daz
leicht nicht offenbar mag gesein oder geschehen vor der
herschaft verebten, so gescheth iz haimleich: und ob di
herschaft dem richter und den schephen daz verpeut, daz
si iz vor vorchten nicht torften tuen, so pewer iz mit aim
andern richter und schephen, di etteswo dapei gesessen sein
nohen und di seiner herschaft undertenick sein : so welle
wier, daz im unser purger czu Brunne urlaup nemen und
welch oder welcher iz under den purgern sei der nem im
urlaup, oder nem im urlaup mit seim poten oder senden-
prief darüber und Urlauben in. Ob dan der herr durch
seiner potschaft willen hindern wolt oder in hinderecht an
allem seim guet, so scliulle wier oder unser erwen oder
ander unser nachchomen dez reiches czu Pehem und czu
Merhern, di dan sint oder di weil werdent oder di an unser
stat den gewalt und di herschaft habent und an unser stat
besiczent, aim solchen manne helfen von seiner herschaft,
wan im also urlaup ist genumen und also geurlaupt wiert,
383
und schollen belaiten mit allem seim giiel an allen seinen
schaden in unser stat czu Brunne vridleich und geruet an
alle sorgen. Und ist, daz iemant so vrevelleich unser pot
czebricht , so welle wier und gepieten dem hauptmanne
oder dem lantrichter di nu sint oder hernach choment, daz
si nach der purger gehaissen und nach ierm rat ein solchen
menschen, dem also ist urlaup genumen, daz derselbe men-
sche vridleich und mit gemach mit aller seiner hab und
mit seim guet chom czu im in di stat cze Brunne mit ierm
schirm und mit ier hilfe an unser stat. Und daz daz also
gantz und stet beleihe, dez hab wier in disen prief czu
aim czeuchen behangen mit unserm grossen insigel. Daz
ist geschehen und der prief gegeben da von Gristes gepuert
worden MCGGXXV iar, in dem April.
VI. 14. «lohaBiii^s Handfeste beiitätigt den Frei-
brief R. Riidoir^ (Chriidim t309. Febr. ^) über
die Hautfreiheit der B. Bürger (D. Brunn 1319.
Ans- ^3')
(Die Original - Urkunde im Brünner Stadtarchiv erhalten.)
Daz di purger von Brunne sc hüllen maut-
vrei sein.
Wier Johanes von gotes gnaden chunich czu Pehem
und czu Polan und ein gemeiner vorweser dez haiügen
chaisertum hie dishalb der perg und grave czu Lutzelburch,
tuen chunt allen den di disen prief sehent, daz unser ge-
treun lieben purger von Brunne czu uns sint chomen und
habent uns geczeuget prief di in unser vorvordern chunich
Ruedolf von Pehem, den got gnad, hat gegeben, und habent
uns gepeten, daz wier diselben prief geruechen czu beste-
tigen und diselben prief stunden also :
169. Wir Ruedolf von gotes gnaden chunich czu Pe-
hem und czu Polan tuen chunt allen den di disen prief
sehent, daz wier uns gunstichleichen haben genaiget czu
unsern purgern czu Brunne und haben seu vrei gesait und
ledich gemacht von aller maut, di si von ierm chaufschatz
geben scholden, czu Pehem und czu Merhern und darum
gepiet wier vestichleichen allen mautern und allen den di
der maut vorweser sint czu disen czeiten oder hernach in
Pehem und in Merhern, daz si von chainem chaufschatz
derselben purger czu Brunne maut aischen oder vodern ;
und dez czu einer bestetigung hab wier disen prief haisen
machen und mit unserm haimleichen insigel vorsigeln. Daz
;i84
isl f^cscIiCluMi c/ii (Innlcm, da man czoll von (ihristes ;j;t»-
piicrl iM(l(!(! iar darnacli in driu sihcnUMi iar in di'in liar-
nun;;;, und in dcui nslcn iar mtsors cliunichroichs.
Und NviiM' Joiianos hal)on uns auch p;cn(Mt;ol czu dtMu
fiepet unser purf^or, daz si sich deslor berailer derpietcn
(•zu unscrin (Mcnsl und liahcn hcslcli^ di vori^oschriwcn
priiM. l nd i\oz czu (Mucr weslolii^un}^ hah wier diz pricf
haisscn schribiMi und mit unserm insigcl vcrsi^ein ; und di
sini i2;oi*ehen czu Brunne nach (Iristez i^epurl über tausent
und dreuhunderl iar darnach in dem czwelllen iar in (hMU
andern iar unsers rcichs.
VIT. M. .foliaiiiiV lfaii«ire«^to, Befreiung «ler
Bürger von «ler l<an(le«!t«*teiier, I4.önig«^teiier
(Berna) für mtadtgüter und über die ^itadt-Ge-
riclitfi^barkeit (B. Prag t3iO. Bec. !33.)
(Die Originalurkunde im Brünner Stadtarchiv.)
Daz d i p u r g e r nicht s c li u 1 1 e n p e r ii geben von
i e r m erbe.
Wier Joliannes von gotes gnaden czu Pehem und czu
Polan chunich , czu Lulzelburch grave und der March czu
Wyndischen herre, tuen chunt ewichleich allen den, di wo
leben t und hernach chunftig werden , daz wier an haben
gesehen di recht und di vreihait unser getreuen lieben pur-
ger czu Brunne, di si von alter und von langer czeit uncz
ber habent gehabt, und habent seu gnedichleich bedacht
mit den gnaden und mit den vreihaiten di hernach geschri-
ben sint, und daz wier getan mit gueter betrachtung und
mit vollem rat unser lantherrn, di czu unserm rat gehörnt.
170. Und czu dem ersten mal sag wier seu vrei von
allem i)ern und von aller cliu n i gss teur , man nem seu
gemainleich in dem lant oder besunderleich also, daz si un-
ser getreue lieben purger czu Brunne von allen ierm
guet, daz czu der czeit liaben von erbleich, sam aigens
recht ist, besiezen oder daz si chunftigleich in demselben
recht haben und besiezen werden, iz sein dorfer, mairhof,
eckher oder welcherlai erb iz sei, noch uns, noch unsern
erben , noch allen unsern nachchumhngen, di czuchunftiger
czeit chunich czu Pehem werden, chainen pern, noch chain
chunigssteuer noch gemainleich noch besunderleich ewich-
leich nimmer gegeben schuUen; wan davon nem wier seu
und sagen seu sein ledich paides gemainleich mit disem
gegen wurtigen prief.
:^8:)
171. Daz der purger giiet czu der stat ge-
rieht gehört und nicht czu dem I a n l g e r i c h t.
Wier gewen in auch di genad , daz auf allem dem guef,
daz unser liev getreun purger von Brunne ietzunt haben,
oder hernach sam erbes und aigens recht ist haben wer-
den an dorfern, an mairhofen oder an anderm erbe, wie
iz genant sei, und auch an leuten, di in demselben erbe-
gesessen sein und auch an hofiierrn und Ingesinde, daz
auf ierm guet wonhaft ist, noch der obristchamrer noch
der unterchamrer noch di czauder noch di lantrichter
chain recht, noch chainen gewalt haben schuhen, noch
chain gericht über leib noch über guet in denselben aigen
besiezen , noch in chainerlai weis in czucziehen schollen,
den sunder der statrichter czu Brunne und sein erben
und sein nachvolger ewichleichen schuhen gewalt haben
cze richten über daz selb guet und über di leut , di darin
gesessen sint, um alle clag und um alle sach, si sein grozze
oder chlain welcherlai si sein, an alle ausnemunge. Und
dez czu einer czeuchnusse hab - wier disen prief haissen
schreiwen und mit dem insigel unser maiestat bevestent :
der ist gegeben czu Prag under den henden des erwern
probstes von Wissegrad herrn Johannes dez chunichreichs
czu Peliem chantzler, in dem Cristman nach cristes gepuert
über dreuczehen hundert iar, darnach in dem neuncze-
hentem iar, in dem neunten iar unsers reichs.
l^III. 14. Johann'^ Handfeste über die Stadt-
steuer, TuchverRauf (I>. Brünti 1319. l>ec. ^3.)
(Das Original auch erhalten im Brünner Stadtarchiv.)
Daz di purger schulten nuer von hofsteten
1 o SU nge n.
Wier Johanes von gotes gnaden chunich czu Pehem
und czu Polan und grave czu Lützelburch ;
172. Tuen chunt allen leuten mit diesem prief, daz
wier unsern lieben purgern czu Brunne di gnad haben ge-
tan, daz si Yuerpaz ewichleichen nicht von lern hausern
schulten losungen den sunder von den hofsteten und von
den hofmarchen als teuer als si sein, und niemant schol seu
vurpaz betwingen, daz chain losung oder chain Schätzung
von den hausern geben.
173. Daz selgeret und geschaftes guet losung
schol geben. Wier wellen auch vurbaz, daz allez daz
guet, daz czu selgeret geschaft ist und vuerbas geschaft
:i8()
wicrt, c/M mIUm- c/cil losiin^ scIioIUmi ;^oI)imi, w;m di pwrj^or
\o\\ icriu 'fiiwl losiiM^ m'wtMit. TikI ;iIs vil als (»in niarck
anders i>;uetos f^oil, als vil sc.liol auch (Ic/.scibcn {^'oscIial'üMi
i;iict('s ein niarcli }^el)en.
174. Da/, man edeleu (iiecli nuer in dez chu-
niges steten sc hol vo rc häufen. Dar uher diircli
geniaines nutzes willen unser purger cze Brunne und aller
purj^er in uiisern steten ozu Merhern wellen wier und se-
tzen und pieten vestichleiehon, daz ehain chaufman oder
chain ander man aus unsern steten cze Merhern tueoh vue-
ren i;elurre oder versiUMden , den sunder grawe tuech und
Polanisches tuech, di mag man wol aus unsern steten vu-
ren auf di merchl und da vorchaufen oder versneiden.
Und czu einer czcugnusse der vorgesciirihen sacli hab wier
disen prief haissen schreiben und mit unscrm grossem
insigel vervesten. Di sint gegeben czu Brunne von Chri-
stes gepuert über dreuczelien hundert iar, darnach in dem
dreu und czwainczigisten iar.
IIL. 14. JToIiaiiii's Haiitfeste über l^elgeräte, Be-
steuerung <ler C^eistliclien uu«l über Grundbe-
sitz (O. Prag 1331. Sept. tO.)
(Die Original -Urkunde noch im Brünner Stadtarchiv erhalten.)
Daz man nuer beraitesguet czu selgeret sc hol
schaffen.
Wier Johanes von gotes gnaden chunich czu Pehem
und czu Polan und graue czu Lützelburch, tuen chunt al-
len den di disen prief sehent, daz wier haben wetracht
den nucz unser stat czu Brunne und daz wier wellen stil-
len chlag di von maingerlai sach und von chrieg springen,
und darum hab wier gesaczt:
175. Daz vurbas wer selgeret wil machen an sein
lesten czaiten, der schol daz nicht an erb und an aigen,
den sunder an beraitem gelt.
176. Ghrig der um selgeret wiert, den schol
man czwain erwern mannen czu hant setzen.
Wier wellen auch, lieft sich ein chrig czwischen leuten um
selgeret und um gescheft, so schuhen di chriger paider
seilten ainen erbern man chiesen und di schephen von dem
rat aus in ain chiesen; di czwen schuhen unsern chunich-
leichen gewalt haben den chrig czu berichten und waz si
387
dar an tuen und maclien, daz scliol stet und gantz beleiben
an alle Widerrede.
177. Der geistleichen guet schol mit der
stat losung geben. Wier wellen auch, daz alles daz
guet, daz geistleich leut in unser stat czu Brunne chaufen
oder wie sie iz gewinnen , daz daz alle losunge und alle
beswerung mit der stat tragen schol nnd leiden und chain
hantvest noch chain gnad schol geistleich leut derselben
leidung überheben, iedoch an allen semieichen dingen nem
wier uns aus und behalten uns unser recht nu und auch
Yurbaz.
178. Gaistleich leut schullen der stat guet
nicht chaufen. Wier verpieten auch, daz chain gaist-
leich leut wie sie genant sein guet, daz von alter czu der
stat hat gehört, nicht chaufen noch in chainer weiz in czu
cziehen , und wer wider unser gepot dez selben guetes
icht chauft, der chauf schol taugen und schol auch nicht
chraft haben mit geczeugnusse. Diser prief ist gegeben czu
Prag nach Cristes gepuert über dreuczehen hundert iar, dar-
nach in dem XXXI. iar.
VI.
Einzelne l^^chölTenisatzung-en.
179. Von losunge, wie man sweren schol
und vonweich erlei guet man nicht losunge geit.
Wer silberein gevesse hat, daz dreier marck oder
czu dem hostem vier marck wert ist, und besunderleich,
daz czu dem tische gehört und daz man nicht hin wil
gewen, da geit man nicht losung von. Von silberin
gürtein geit man nicht losung, iedoch czu ainem men-
schen schol man nuer ain gürtel raiten. Von wafen,
daz man nicht hin wil geben, do galt man nicht von lo-
sung, wan ein igleich wiert schol von recht in seinem
haus Waffen haben, da er czu noten der stat mit czu hilf
mug cliomen. Czu dem hosten von czwain chuen, di ein
wiert in dem haus hat , do galt er nicht losung von. Von
aim rosse, daz ein wiert understunde reicht durch ge-
maines nucz willen der stat, do gibt man nicht losung von.
26
388
Mal eil» wiorl in soiiHMU h.'iiis ^('ll•ai(^, inel, vleisclis
und picr, als vil sam er sein hedaii' nnc/ auf sanl Micliols
tap, ilo iioit man nicht lostniijo von, waz alior de/ lihriLjcn
ist, da schul man von losuni^CMi.
180. Wir man sworcn sciiol um josun^c. Hin
igleich man scliol swercn um losunf.;, daz or als sein }<uet
varuntz und unvarunlz peidon soin und seins woibcs und
seiner chinder, di in seinem piol sinl, als lieb als im daz
selb guet sei, den losungern hab vurpracbt, an alle arg-
list; und darüber ein igleich man schol sweren um alles
daz guet, daz er berait hat und da er chaufmanschaft
mit treibt und dez er vorweser ist. Und schol chaim men-
schen , noch seime weib , noch seinen sunen , noch seinen
tochlern, noch seinen vreunten, noch vremden , sie sein
geistleich oder welcherlai leut si sein, nichtez nicht in sei-
nem hertzen ausnemen oder geschaiden in welcherlai weiz
daz sei. Um schult, di man einem man schuldick ist und
di leicht ungewiz ist, schol ein man swern als, lieb als si
im ist.
181. Wi gewantsfiei der schullen losungcn.
Wer in der stat gewant von Gent, von Bruch sei, von
Eiper, von Louen, von Dorn oder ander solich gewant
mit der eilen versneiden oder vorchauffen wil, der schol
in der stat gesessen sein und schol erb haben und schol
czu dem minnisten von setzick marcken losung geben ; wan
hat er ich mer den auf setzick marck , da schol er auch
von losung gewen : und wer daz gepot ubertrit und sneidet
tuech von hant, daz selbe tuech schol er vorliesen oder
als vil geltes davur gewen , sam iz gegelten mecht. Wer
aber polanischeu tuech, geverpteu oder ungeverpteu, der ai-
nes dreir marck wert sei, versneiden wil , der schol auch
ein gesessen purger sein und czu dem minneston von drei-
czick marcken losunge gewen, hat er aber mer, so geh
mer. Und wer dawider tuet, der schol daz tuech Verlie-
sen oder als viel geltes davur geben , sam iz gegelten
mocht. Wer auch ainvoltigeu tuech, sapt oder loden ver-
sneiden wil, der schol auch in der stat ein gesessen pur-
ger sein und czu dem minnesten von czwelf marcken lo-
sung geben, oder er schol leiden di puezz , di vorgeschri-
ben stet.
182. Von den unterchauffeln. Wier setczen auch,
daz der imterchauffel von einem tuech von Dorn von dem
hingeber schol minner nemen den vier haller und von dem
389
chaiiffer auch vier. Aber von einem tuecli von Mechel, von
Eyper oder von Louen schol er nemen von dem hingeber
und von dem chauffer, von ier igleichen VI haller. Aber
von einem tuech von Gent scliol er nemen von ier iglei-
chem acht haller.
183. Von sneidern. Wier setzen auch, daz chain
sneider vurbaz gewant schoi sneiden, er tue sich dan e
dez sneitwerchs ab. Chain sneider schol auch von neum
tuech gewant machen, daz er an dem marckt hingeb, oder
wiert er damit begriffen, er vorleust daz gewant; sneit er
auch tuech , e er sich dez sneidwerch ab tuet , er vorleust
daz tuech oder er muezz als vil davur geben , sam ez
wert ist.
184. Von den melczern. Unser vorvodern di
schephen habent gesaczet nach der melczer pet, daz chain
melczer von sant Jorgentag uncz auf unser vraun tag den
ersten, chain maltz schol machen, und wer begriffen wiert,
daz er maltz macht in der selbe czeit, der schol daz maltz
Verliesen und daz schol halbez an di stat gevallen und hal-
bez an den richter.
185. Daz sint andren recht di hernach fun-
d e n sind.
Spricht der clager dem antwürter chemphleich an, er
antwürt im ob er wil chemphleich oder slechtleich , wan
daz stet an seiner wilchür.
Von schamwunten. Ein schamwunten haisset, di
unter dem antlutz ist, und do schol ein man um swern
selb fünfter sam um ein lern.
Von czenden. Ein czant haisset ein chlaines gelid,
um (?) doch ein man um swern schol, sam um ein scham-
wunden.
Von mort und von m ordern. Der haizzet ein
morder, der ein man tottet und in also toten seines guetes
beraubet, und daz haizzet reraub; der ist auch ein mor-
der, der ein slaffenten menschen oder der in einem pet
ligt oder ob dem tichs sitzet oder der in der padstuben na-
chant ist, tötet: und entrint der selb morder, so aischet man
in nuer czu ainem mal und verczelt in so czehant.
186. Von weihen manigerlai recht. Spricht
ein weih vor dem gericht, si hab ein lemptigen man, wil
sein ener nicht enpern, der si anspricht, si muzz pewern,
daz der man leb.
26*
'M)i)
Itom, N\i wol ein weip nicht voll .in tlcMU aide, «locli
sch(»l si i;cczcu{j;en halxM» di vallenl.
Hein, noch doz wclhcs lol so j^cncH icr u;ncl auf icrcn
(^loichon man, wi wol si in arm hat {^luuimcn.
Item, ein eleich weip maji; irm deichen man seines
f?iietes nicht mer verlai(linu;en den drei hclwlin}^.
llem, ein eleich weih mai» noch marji;ent^Mb, noch an-
der guet L;escharren an ieres manes willen , jjal aber ein
wilib l)esunderleich aigens guet , daz schaft si wol wem
si wil.
Item, schol ein wcip swern vor aid an totsiegen oder
an semieichen Sachen, so velt si sam ein man.
187. Von selgeret und von gescheft manger-
iai recht. Ein igleich mensche, daz czu seinen iaren
chomen ist und vornunl'tig ist, daz mag sein guet schallen
paidev varundez und unvarundez seinen vreunden oder
vremden leuten, wem iz wil.
Item, das lest gescheft, daz ein mensche tuet, daz hat
craft und tötet daz erste.
Item, schaft ein mensch sein guet, di weil iz sin und
witz hat, und wiert darnach torath, di weil iz torath ist, di
weil mag iz daz erst gescheft nicht widerruefen.
Item, stirbet ein man an gescheft und let weih und
cliind an allem dem guet daz er let, da hat daz weip ein
drittail an und di chinder, ier sein aines oder mer, di ha-
bent czwai tail.
Item, wer sein guet schaffen wil, der schol darczu pie-
ten czu geczeugen czu dem minnisten ainen schephen oder
czwen erwerg man, den man gelauben mag, und waz er
vor den schaft, daz hat chraft.
Item schaft ein man sein guet mit Vernunft und mit
aigem willen und stirbet darnach gechling über ettlich czeit,
wie lange zeit ez nach dem gescheft sei, daz gescheft schol
dennoch stet beleiben.
Item, wem ein gescheft enpholhen wiert, der schol
rechnung geben von dem gescheft und von allem dem
guet, daz im empholhen ist oder wiert. Er schol auch czu
dem ersten lidlon chnethen und diernen und andern ar-
waitern gelten nnd schol dar nach ander schult gelten und
schol dar nach vor allen Sachen , daz selgeret volchleich
tuen, daz der tot durch der sei willen geschaft hat.
i
391
Item, wem aus czwain dingen ains geschafl vvicrt,
der mag nicht welen weichs er wil, iz sei dan, daz im
der di wilchür hab gegeben , der daz gescheft hat getan.
Item , stirbet ein man an gescheft und iet erwen , di
er vor seinem tot mit morgengab hat von im geschaiden,
wellent di mit den andern erwen tail haben , di schulien
als vi! in di tailung legen , sam in czu morgengab ist ge-
geben.
1 88, Item, von geczeugen, wer nicht ge-
czeug mag sein. Mit welcherlai czeugen ein man vor
dem gericht spricht, di schol er voüichleich stellen, won
get im ainer ab, er vurleust di sach. Und di mugen nicht
geczeugen sein : czu dem ersten ein weip , durch ier un-
stetichait willen; czu dem andern ein iunger, der czu vor-
nunftigen iaren nicht chomen ist; czu dem dritten ein to-
biger und ein unsinniger; czu dem vierten ein plinter, ob
man gesten schol um geschehen sach; czu dem fünften ein
tauber, do man gesten schol um gebort sach; czu dem
sechsten ein stumm , da man gesten schol mit vierten ; czu
dem sibenten ein ungeleubiger, sam ein chetzer, ein heid,
oder ein iude; czu dem lesten ein mainaider, dem man
pilleich nimmer gelauben schol.
189, Weliche geczeugen nicht dürfen swern.
Wi v^ol daz recht sei, daz alle geczeugen vor gericht auf
dem chreutz sweren schuhen , doch di schephen , di da
swerent, wan man seu czu schephen setzet, di duerfen vor
dem gericht auf dem chreutz nicht sweren. Geczeugen
auch di haissent ratleut, und schidleut, und heiratleut, di
dürfen auch nicht sweren vor dem gericht auf dem chreutz,
den sunder der richter vreit seu, daz si sagen pei ieren
treun und pei ier sei, waz in gewissen sei.
190, Andreu recht von geczeugen. Der rich-
ter schol geczeugen vor dem gericht nicht vorwerfen, ener
awer wider den si gesten wellen, der mag si vorwerfen.
Item, der richter schol geczeugen dar czu twingen, daz
si der warhait gesten , wan man in sein pitet.
Item, werdent czeugen auf einen tag gestalt und pie-
ten si einen lengern tag durch redleicher sach willen, den
tag schol man in gewen.
Item, v^er sich an schephen czeucht, her wel seu stel-
len czu einem chunftigen gericht, der darf ier nicht nen-
nen mit aigem namen.
Mn
Itciii, ein vorsproih, »loi um phciiiiiiif^ ist {^ediii^^l, (hü-
rii.ii; an der sach , da im- vorsprccli iitn ist den der plien-
ninf> er niint, nieliles i!;est(UJ.
191. Von eliafti{j;er not. l^liaftiijer not sint vier.
Di erst liaisset di lierrennot; di andere haisset siechtuni,
der siech nicht tu^leicli wiert an geczeuge ; daz drit ist
venchnusse ; daz vierd ist wazzcrnot. Und ierret ein man
der vier sach aineu, daz er czc rechtem taij; vur gericht
nicht chomen mag, wiert urlail wider im gctailt, daz hat
nicht cliraft. Item , doch inner drein tagen nacli dem ge-
richt, du er czu scholt sein chomen, schol er seinen poten
senten czu dem ricliter, der sein ehaft not lautpert, und
stirbt der pot an dem weg oder irret in crhaft not, wan
dez encr in wiert, der in gesant het, der schol ez awer
dem richter lautpern inner drin tagen.
192. Von dez gericht es lauf und czu dem er-
sten von vur pot. Ein gesworner sclierg mag des vur-
potes gesten hinder einem vierdung, aber um einen vier-
dung und mer ist daz, daz ener laugent dem man vur
schol haben gepoten und swert darum ainen aide auf dem
chreutz, daz im daz vurpot nicht sei cze wissen getan, so
get daz vurpot ab.
Item, ein man der noch erb noch aigen hat, den
fuert man alle tag um gelt wol vur den richter und er
schol dem chlager antwürten.
Item, hat der chlager sargen, daz sein schuldiger daz
gericht fleucht, so mag er im wol lazzen vur gepieten
wan er wil , daz er im czu dem nagisten gericht antwürt.
Item, siez ein man in einem vTemden erbe, dem darf
man nicht vur pieten , daz er vor enem antwürt, dez daz
erb ist; und ist daz, daz derselb man dez daz erb ist in
einer andern stat ist gesessen , so schol man im den stat-
prief senden und schol im einen geraumen tag beschaiden,
da er czu chome und enem antwurte, der auf in von dez
erbez wegen czu chlagen hat.
Item, let ein man guet und iunge chinder, di sich sel-
ber nicht verantwurten mugen, wer hincz demselben guet
und hincz denselben chindern czu taiding hat , der schol
dem daz guet und di chinder enpholhen sint.
Item, ist ein man gesessen mit erb und mit aigen und
stet v^or gericht und ein ander vindct in da und wil auf in
chlagen, er darf im nicht antwürten, er hah in danne mit
dez gerichtes poten lazzen vur gepieten.
393
Item, um gell, sein si vil oder wenick, peut man ei-
nem man nuer aines vur gericlit und chomt er nicht vur,
er vorleust.
193. Von p hantung um derstandensgelt. Wer
auf den andern derstet hinder einem vierdung, den schol
der richter so czehant phanden helfen und dazselbe phant
schol man enem enpieten dez iz ist, und lost er iz nicht,
so (mag) man iz mit gewissen dezselben tages wol vorchauffen.
Ist aber dez geltz ein vierdung oder mer, so schol der
richter an dem dritten tag darum phandez helfen und daz
schol man drei gerichttag auf pieten und darnach enem an-
pieten, dez iz ist; und lost er ez dan nicht, so mag man
iz mit der gewissen vorchauffen.
194. Von gesten, waz rechtes di haben. Der
haisset ein gast, der in einem andern laut gesessen ist
oder auch der under einem andern vuersten ist, und be-
habt der gelt auf einem purger und der richter geit im ein
phant, daz phant , schol in der stat gericht versetzen oder
verchauffen. Er schol iz aber nicht um gesuech versetzen,
ez derlaub im dan der purger, dez daz phant ist.
195. Wan man swern schol um gelt. Um hin-
der gelt einem vierdung schol man so czehant swern; aber
um einen vierdung oder um mer swert man über viercze-
hen tag.
196. Von hofczins und von lidlon und von
trinchgelt. Wer czu chlagen hat auf den andern um
hofczins und um lidlon oder um trinckgelt, der mag drei
chlag tuen, igleicheu um einen vierdung und mag ein ig-
leich dag mit seinem aide auf dem chreutz behaben. Waz
aber über einen vierdung ist, daz laugent ener vur und
wiert mit seinem aide ledick, doch schol man mercken, daz
niemant lidlon mag behaben , er sei dan ein gedingter di-
ner oder arbeiter eines herren und sei sein tegleich ge-
sind und esse tegleich sein prot. Chain trinckgelt mag ein
man behaben , den daz vortruncken ist in einem leithaus
inderthalb der statmauer und nuer in dem gericht, da daz
trinckgelt in vortruncken ist, in demselben mag man iz be-
haben und nicht in einem andern. Und der leitgeb, der
trinckgelt behaben wil, der schol ein getreuer man sein,
der sich wohl behalten hab und dem man pilleich schol
geleuben.
197. Von phantung di arbeiter tuen. Ein ig-
leich arbeiter mag daz guet oder daz dinck, do er an ge-
394
.irbcit li;i( iiiii daz Ion, il.iz cv czu dcf czcit vonlieiu;!
Iial, wol czu pliaiit liallcii an dcz ri(;lil(us uiiaul); hat ahor
er czu niuleni czeitcn ichl verdient, daz scliol er mit clila^
vor dem iiericlit vordem, sam ein recht ist.
198. Von j^ewant daz in dem padc wiert ver-
lorn. Gewanl daz in der padstuhen wiert verlorn, daz
ii;ilt der hueler nicht: wiert iz aher in <I(mi huetgaden ver-
lorn und wiert der hueler siechtichleich darum angcspro-
ciien, er laui^ent und wiert unt seinem aide ledick; spricht
man in aLer mit i^eczeugen an, mag er sich mit i:;cczeugen
nicht bcwcrn, er gilt daz gewant.
199. Von viechhirtcn. Ein hiert schol um allen
den schaden antwurten der dem viech geschiecht an in-
treuwcn oder an austrcuwen , an dem weg oder auf dem
veld , er mag auch daz viecli von im selben wol insliezzen
um sein vordienles Ion.
200. Von dem rieht er, wi er sich halten
sc hülle an seinem ampt. Der richter schol den leu-
ten nicht czu swer sein, er schol auch nicht unrecht gab
nemen, er schol auch nicht czornich sein sonder mit we-
schaiden warten und mit gueten wilzen schol er dem chla-
ger und dem antwurter ein recht tuen, er schol auch dez
nachtes in der stat gen und poshait und untzucht wenden
und vride und gemach schaffen und dez schuhen im di
schephen helfen. Der richter schol auch di schephen eren
und schol an ier wissen niemant vahen und schol sich der
stat Wandel nicht ancziehen ; er schol auch nicht nemen
von den leuten, si werden im dan e getailt von schephen
und an allem wandel schol er genade tuen. Di verczalten
und den di stat verpoten ist, di schol er nicht czu hulden
nemen an der schephen wort. Der stat insigel und der
stat hantvest schol er sich nicht unterwinden, wan daz ge-
hört di schephen an und churtzleich czu sprechen : der
richter schol an allen Sachen den schephen gehorsam sein.
Der richter schol auch nicht selber urtail tailen; er schol
auch vragen nach urtail chlugleich, um ein swereu sach
schol er einen alten schephen vragen und um ein ringer
sach schol er ein jungern vragen und schol alweg nach
paider tail rede paideu dez chlagers und dez antwurters
alrerst nach urtail vragen, ez sei dan daz ain tail nicht
widerred hab, so mag er nach dez andern tails rede urtail
vragen, und ist daz, daz ein vorsprech vor chlag oder vor
antwurt noch einem gemainem urtail vragt, da schol der
395
richter di schepheii nicht um vragen, di scliephen siiit auch
nicht gepunden , daz sollch urtail lailen, di vor chlag und
vor antwurt werden gevragt.
201. Wi neu schephen in der ersten mor-
gensprach schulten geporn. Wen neu schephen
werden geselzet, so schullen si ein morgensprach haben
und di eitern schullen di lungern lern, wi si sich an dem
schephenamt schullen halten und mit namen schullen si in
daz enphelhen, daz si vorswigen sein, und was haimlichs
in dem rat hören , daz si daz nicht auspringen. Si schul-
len auch über igleich haotwerch, daz czu gemainem nucz
gehört, besunder maister setzen, di daz pewarn, daz daz
selbe hantwerch redleich und recht wiert geworcht. Und
schullen auch vragen die maister dez andern iars, ob si
icht wissen, daz czu pessern sei auf dem hantwerch und
waz dez wiert besait, daz schullen di schephen heftichlei-
chen pessern. Und di neuen magister schullen si haissen
swern auf dem chreutz, daz si ieres amptes getreuleich
warten. Si schullen auch haissen swern den nachrichter,
den gerichtschreiber, di Schergen, den statschreiber und di
andern amptleut, di czu dem gericht gehören und czu der
stat geschepft , sam unterchauffel , weinchoster und ander
semleich leut, daz si ier ampt getreuleich und rechtichleich
vuren. Dar über schullen auch die schephen aus in selben
immer czwain ein besunders ampt enphelhen, — sam
czwain, di di statmaur, di graben, di turn, di pruck und
ander dinch, daz der stat czu gehört, beschaun und be-
warn, daz dor an chain schad geschech. — Unde czwain
andern schol man enphelhen di feurstet, daz si di bese-
hen in den chuchen, in den stuben, in den melczhausern,
in den preuhausern, in den packhausern, dacz den smiden
und anderswo, da man stetichleich feur hat. — Und czwain
andern schol man enphelhen den vischmarcht, di daz un-
dersten, daz di vischer pei der stat von den vremden vi-
schern icht visch vurchaufen , den sunder wer di visch
czu marckt bringt, der schol seu selber hin geben. —
Und czwain andern schol man enphelhen, di alle mantag
in di Schergstuben gen, und warten wer da gevangen hg,
und vragen ein igleichen , wi lange er gevangen sei gele-
gen oder warum er gevangen sei, und waz denselben sche-
phen wiert gesait von den gevangen , daz schullen si an di
andern schephen pringen , daz ein igleich sach churzleich
ein ausrichtuTlg nem. — Und czwain andern schephen
:vMi
sein»! nun) enphellion, d.iz si der {passen in dcM" slat warten,
daz man den wo{j; rein halt und niisl und iiarh c/u recliter
czeit ausvuer, und waz si pucsse darauf setzen, wer der
scluildich wiert, der scliol si leiden. — Und dar über alle/
daz, daz der stat ^emainleich und armen und reichen czu
nucze und czu vrume chonien mai;, daz schullen di sche-
phen i^etrculeich und vlcizzichleichen also pcwarn, sam iz
in auf icr treu und auf lern alt cnpholhcn ist.
202. Von aidcn und von sworn. Der da swern
schol, der mag wol (an) vorsprechen swern, ober wil ; nimt
er aber ain vorsprechen und volgit dem nicht an dem aide,
er verleust di sach. Und ist daz, daz der vorsprach uwel
swert und euer so wesichtiger ist, daz er wol und recht
swerl, er behabt di sach; swert er aber übel sam der vor-
sprech, so vorleust ain holung und swert ander waid.
203. Von ratleulen undvon ratschacz. Rat-
schatz haisset daz guet, dar ein rat mit gepunden wiert;
und wer den rat pricht, der schol dem andern tail, daz
den rat halt, dez selben guetes ein drittail geben und der
slat ein drittail und den ratleulen ein drittail , ez sei dan,
daz ez di ratleut anders machen.
204. Wer gotes leichnam still. Wer gotes leich-
nam stilt, den schol man prennen als ein chetzer.
205. Von hallnusse eines vurczalten. Wer
ainen vurczalten halt in seinem haus der um unerleich sach
vorczalt ist, der ist mit seinem hals bestanden; ist er aber
um erleich sach vorczalt, der ist mit czwain phunden be-
standen, (der vurczalte aber) von dez ingangs dez haus
czehen und von dem ausganch auch czehen.
206. Von der gewer und von den waffen.
Wer sich notwer seines leivs wert, der schol der richter
drower nicht nemen, awer an anderm gevecht, so gevelt
dem richter von dem swert aus der schaid Ix haller, und
in di schaid auch Ix haller. Und wer mit ainem spizze,
mit ainer hacken, oder mit ainer semieichen wer begriffen
wiert, der ist dem richter bestanden mit drin vierdungen
und der stat mit ainem. Und pei wem der richter begreift
ein panlzier, ein platen, ein heim, ein peckelhauben oder
semleich gewer, do man nicht mit sticht oder siecht, di
nimt der richter mit recht, aber chain puezze ist im da von
nicht gesalzt.
207. Von Wandel und von p u e z z e. Wen der
richter wandcl nimt und in der stat hantvest nicht mit namen
397
ste geschribeii , wi vil di stat an demselben wandel tailes
hab, so gepueren dem richter czwai tail an und di stat ain
drittail.
208. Von anvengung der ros. Wer ein vervan-
gens ros wil behaben, der swert selb dritter auf dem rozz;
und wil ener widerstrewen, der swert selb ain und czwain-
czigster auf dem chreutz. Und wil den der erst awer wider
treiben, der muezz immer vur ainen siben gestellen, daz sint
fünf Schillingen der langen; an drei, di schuUen auch alle
auf dem chreutz sweren, daz ene ain und czwainzig valche
aide haben gesworn. Wan ein rozze wiert angevengt, so
schol der richter ez nicht acht tag in seiner gewalt halten,
sam di richter in den dorfern gewant habent czu tuen,
sunder er iz enem, dem iz angevangt ist, auf purgel aus ge-
ben, daz er seinen geschol mit dem rozze suech. Und
stirbt daz rozze vor dem tag, so schol man di haut dar le-
gen und der daz rozze scholt haben gehabt, der swer selb
dritter auf di haut, recht sam er auf dem rozze scholt haben
gesworn. Ist aber daz rozze vorstoln oder abgeraupt, so
swer auf dem chreutz mit sein czeugen und velt der ge-
czeugen ainer oder er selber , er muezze daz guet gelten,
da daz rozze um geschatz waz. Wer auch ein rozze vin-
det auf dem velt und let iz ausrueffen czu dorffern und
czu merckten und halt daz darnach ein iar oder lenger, iz
ist darum nicht sein, sunder czu welcher czeit ener
chumpt, der iz hat verlorn, der mag iz wol vervahen mit
recht.
209. Von schaden. Nuer um czwairlai schaden
tuet man chlagern recht: daz ain haisset erbschaden und daz
ander haisset gelopter schaden, der pewert ist.
210. Von purgelschaft. Ein ellent man, der nicht
purgel mag gehaben, der swert al tag ain ait, wer iz halt
an dem charfreitag um chlain schuld , daz er sich dez sto-
kes überlief und der vencknusse.
211. Aber von purgelschaft. Item, daz ist ein
altes recht an allen Sachen, si sein um wunten oder um
schuld, stel ein man seinen purgel vor gericht sweigent oder
redent, daz in richter und schephen sehent und ener gen
dem er purgel ist worden; er ist ledich, oder stelt sich
ener selber, wi wol der purgel nicht da gegenwurtig sei,
er ist dannoch ledich.
212. Awer von purgelschaft. Item , wi wol daz
recht ist, daz ein purger, der auf funfczich phunt hat, pur-
'M)H
{^cl iii.'il; NvtM'den um ciiicii loLslack (»der um somliMcli s.Kdi,
«loch li.il (h'f clili«}^«;!* scIiephcM oder andor rcdleic-h sacli , da
er den selben schol mit uherwinlen u\:\i:, man schol in nielit
Iwinj^en, daz er puri^el nein um lunrczieli phunl, sunder
man schol einen hallen in eisnein panden uncz daz im ein
recht ^eschech, oder man scliol als gewisse purgel von im
nemen, ila er si(;h lazze geiuicgen.
213. Von purgel um tolsleg und um gelt.
Item , der ploezleicli purgel wiert, daz er den stellen
welle vur ein gericht, dem man schult geil um einen tol-
slack , stirbt er vor dem tag , der purgel stell in also loten
vur gericlit und wiert ledick. Der aber aines purgel wiert
um gelt auf ein gestellen , der dorf den nicht stellen toten
vur gericht, sunder er weweist iz selb dritter erber leut,
daz euer tot ist vor dem tag, er wiert ledick. Item. Er-
wen die erer vorvodern guet besitzen, di schullen gelten
di schuld, do ier vorvodern purgel um sint worden, di weil
si habent gelebt.
214. Wi man velt an dem aide. Wer ainen aid
schol sweren und nent ainen ,,Gh un tzlei n ", wan sich
ener selber also hat genant, der swer wol , und nent er
halt einen ,,Ch unraten", wi wol sich ener ,, Chuntzel"
hat genant, er swer dennech wol: und daz chumt da von,
daz man taufet einen ,,Ghun raten" und nicht einen
,,Chuentz lein".
215. Aber um aide. Item, spricht der, der da
sweren schol: wez mir der schuld geit, wi er genant ist
mit chrislennamen, und czaigt mit dem vinger auf in, er
swert wol, wi wol er halt (m nicht) nennet mit aigem namen.
Ist halt daz, daz der, der da swert, enera dem er swert, mit
unrechtem namen nent, spricht er nuer daz czu: oder wi er
genant ist mit cliristennamen, er swert dennoch wol. Spricht
awer der swerer an dem aide ,,wez mier Peter schuld
geit" und ener hat sich Paul genant, er swert übel und
verleust di sach.
216. Von die b und von raube. Wen verstolens
oder geraubetes guet, ros, gewant oder waz iz ist, funden
wiert in weiden oder anderswo, daz schol der richter nicht
soczehant czu seinem nutz nemen, sunder man schol iz
iar und tag behalten und schol czu chirchen und czu ge-
richt und auf den merckten lazzen schreien, wer iz vorlorn
hab und chumt niemant in iar und tag mit rechten war-
399
liaiten, so schol man iz tailen in drcu tail, sam hie vor in
der stat bantvest geschriben stet.
217. Aber von dieb. Item, wer mit diepbait
pegriffen wiert, auf den darf man nicht swern, sunder mit
der waren tat uberwint man in und rieht hincz im. Also
tuet man auch dem, pei dem man gerauptes oder gesto-
lens guet vindet, daz er mit wizzen behalten hat den rau-
bern oder den dieben und mit im geholen hat. Pei dem
man aber nicht diepbait vindet und der ee wol entlialten
hat, der beret sich wol, wiert er imi diephait angesprochen:
mag er sich aber nicht bereden, so uberwint in der chla-
ger selb sibent: hat er aber ee ein pozze wart gehabt und
ist ee um diephait becziegen, so muez er sich mit erwern
czeugen weren und sein Unschuld peweisen, mag er dez
nicht getuen, so uberwint in der chlager selb dritter.
218. Von den di diephait mit wissen halten.
Item , wer diephait mit wissen halt oder der dieb wiz-
zenleich herberget oder der ainem dieb ein laiter leicht
oder im tür oder ein venster offent oder der dez nachtes
in der gassen specht, daz der richter deub nicht vach, oder
der, der den dieben ier geczeug machet oder in hilfet, in
welcher weiz daz sei, di sint alle hahens wert sam di dieb.
219. Daz chind hinder vierczehen iaren
nicht mag den galgen verdienen. Item, di weil ein
iunghnch vierczehen iar alt volchleich nicht ist worden, di
weil verdient er nicht den galgen mit stelen : sunder hat er
aigen guet, mit dem schol man di diephait czwivoltig gelten
und schol auch dem richter nach genaden abtragen; hab
aber er nicht aigen guet, so schol man im mit rueten an
der schraiat haut und har absiahen.
220. Von hantvesten und von p riefen. Ge-
czeugen di ier insigel an priefen habenl, di schuhen dar um
gepeten sein. Item, ist an ainer bantvest icht abgeschaben
oder durchstrichen und leicht ein ander schrift hin wider
geschriben, so schul man mercken, ob daz sei an einer
stat, da der bantvest chraft an leit sam", an einem namen,
sam ob man einen ,,Hai nr eichen " abtet und einen
,,Chun raten" scrieb, oder ob man ein genantes gelt ab-
tet oder mer oder minner schrieb, oder ob man den tag,
da di bantvest an gegeben ist, lenger uder chürczer schreib;
in semleicher weis verleust di bantvest ier recht und wiert
falsche. Ist aber daz abgeschaben oder durchstrichen oder
/|0()
ilaz .indiM' sclircibon .iii ciiuM- sl;it, da (l(»r h.inlvest cliraj'l
nicht an loil , so scliol man srii (laruni niclil vorwerden.
221. l.)ay. (I i liantvesl pc^sscr clirafl |j a h e n,
«len c'zeuf!;en. Ilanlvesl hahent clarinii pczzer (iliral'l d(Mi
uieczeusen , daz sich (he i^cczeuf^en muj;en vergessen, doz
(h hanlvesl nicht (Mitucn. Geczeutj;en werdiMi au(;h oft ver-
cherl , daz (h der waihail nicht ii;estent, (hirch gal) wihen,
chn'ch vrcunschaft willen oder durch andorlai sach willen,
daz uiai^ aber an hantvcstcn nicht fj;eschehcn. Gcczeu^en
gesterwcnt auch und so rnugen si nicht festen, hantvest
aber di sterben nicht. Und ob auch di czeuf^en tot sint, di
an hantvesten geschriben stent, dennoch liat ier czeugnus
cliraft.
222. Da V 0 n w a n hantvest u b er hantvest
wiert gegeben. Item, wiert hantvest ul>er hantvest ge-
geben, so tot man di ersten hantvest mit der andern hant-
vest. Wiert ein hantvest gegeben czu genanten tagen oder
czu iaren , wan di czeit verget, so hat di hantvest nimer
chraft. Ein man mag ein hantvest als lang halten und seu
nicht czaigen , w^an sein czeit wer, daz ier recht verleust.
223. Wan man hantvest geit über erb. Geit
ein herre einem diener ein hantvest über ein erbe mit
ausgenumen sachcn, versaump er di selben sach, er pricht
sein aigen hantvest.
224. Von ewigen hantvesten. Hantvest di man
steten geit oder einer gemain oder um ein ewigen sach, di
sint ewich; di man aber czu iaren geit oder czu etisleicher
leute lewen oder um czergenchleicheu sach, di sint nicht
ewich. Ist daz, daz an dem piermeit, da ein hantvest auf
geschriwen wiert, ein loch ist, daz ee an der haut von na-
tur ist gewesen , daz schal der hantvest nicht. Hat auch di
hantvest alleu iereu insigel di darin geschrilien sint, wiwol
si mer locher hab, di darum gestochen sint, daz man mer
insigel daran scholt haben, si behelt dennoch ier recht.
225. Ton gescheft und von selgeret. Wan
daz lestz gescheft schol daz erst wider treiwen, so schol iz
als guet geczeugen haben oder pezzer geczeugen dan daz
erst. Wan auch daz ander gescheft nicht plotleich wider
treibt daz erst, den sonder, daz iz etzleicher sach gestet, di
der sei czu gehorent, di in dem ersten gescheft leicht nicht
genant sint, dez mugen gesten erwer leut , ob ier halt nicht
so vil sint, sam der di pei dem ersten gescheft sint ge-
wesen.
401
226. Von erbe und von a i g e n , w i i z e r b e v o n
vater und von mueter auf daz ander gesleclit.
Man und weip ist ain leip, und darum get inagschaft an in
an, sam von einer wurtzen und von ainem haupp und dar
um wan man und weip oder vater und mueter an rechter
ee mit ein ander sitzent, so sint ier eleicheu chint, si sein
ebnet oder maitt, an dem ersten stam und an der ersten
sipp; und derselben chinder chint, di eninchel haissen, di sint
an der andern sippe , und also vurbaz abczeraiten uncz an
di sechsten sippe, da get di magschaft aus. Und di letzten
an der sippe, di haissen nagelmagen; wan sam der na-
gel daz letzt ist an der hant von der achsel ab her czu
raiten, also sint di nagelmagen di letzten an der sippe und
recht sam der mensche ie nechner ist an der sippe czu
vater und czu mueter von den daz guet herchumt, also hat
er auch pesser recht czu dem guet und seiner vorvodern
erb czu besiezen.
227. Mit welchen schulden ein chint s e i n s
vaters erbe verwurcht. Ist daz, daz ein sun wizzen-
leich beschlaft daz weip, da sein vater mit cze schaffen hat
gehabt, so verleust er sein erbtail. Vecht der sun den va-
ter und halt in eisnein panten als lang, daz er dar in stirbt,
so verleust er sein erbtail. Spricht der sun den vater an
um solich sach di im an sein leben gen, iz sei dan daz
sohch Sache czu dez landez verderbnusse gehören oder dez
landez vursten an sein leben gen , so verleust er sein erb-
tail und misspart der vater gein dem sun mit den vorge-
schriben drin Sachen oder mit ier ainer, so verleust er als
sein recht und der sun underwint sich dez guetes und der
herschaft und geit dem vater sein notturft. Siecht auch
der den vater vreffieich und unwerleich, do mit verleust er
sein erbtail; wiert auch der sun ein diep oder diepez gesel
oder tuet ein solicher poshait, so er sein rächt mit verleusf,
so hat er nimer tail an seines vaters guet. Hindert auch
der sun den vater an sein lesten czeiten, daz er sein guet
nicht Schaft und selgeret nicht macht noch seinem willen,
so verleust er auch sein erbtail. Wiert auch der sun ein
spilman oder ein solich man der guet nimpt vur er, da
mit verleust er auch sein erbtail, iz sei dan daz sein vater
ein spilman sei gewesen oder guet vur er hab genumen.
Wil auch der sun um mesigs guet und um erleich und um
pilleich sach dez vaters purgel nicht werden, so verleust er
auch sein erbtail. Wiert auch der vater gevangen, und der
^02
sim Nvil in .iii>. ilcv v.uiclimisse iiichl ledigen, so vcrleusl
(»r aiicli sein erbtail. Wiert aiicli der valer von sieclilnru
oder von andern saelien torecht und unsinnieli und der siin
pldii^l sein nielit flei/ziclileielien , do mit vcM'leust er sein
orhlail. Vertuet aiieli der sim iinniiezichleielien dem vater
sein ^uel nier den lialbs, so verleust er aucli sein erl)teil.
Ist daz, daz ein tocliter vor fünf und czwaintzi^ iaren iern
niailluin pricjlit , auf une , so verleust si icr erbtail. Tuet
aber siz nach fünf und czwainczip; iaren , so verleust si
ieres erblails nicht, wan der vater der scbolt si vor den
selben iaren eini deichen man hal)en gegeben.
228. Van an|ihahen der rosse. Seinem i)hafren
mag man wol ein ros in wertleichen gerichl anphahcn, wan
ein ros ist nicht ein geislleich dinch. Item, (wem?) ein ros
an wiert gevangen, der mag seinen kscholn wol gesteilen,
und wan daz ros an den dritten kschollen chumpt, der selb
schol iz behalten oder Verliesen.
229. Von erb und von aigen. Ain igleich man
mag aus seinem erb wol venster machen in gmain gassen,
aber in seins nachpaurs hoffe mag er nicht venster machen,
er hab iz dan mit seinem urlaub.
230. Vom aufhalten. In welchem gericht ein man
seinen schuldiger vindet, da mag er in wol aufhalten oder
sein guet und mag im czusprechen um schulde und her
schol im antwurten mit einem rechten; aber um erb und
um aigen schol man einem man nuer czusprechen in dem
gericht, da daz erb in gelegen ist. Man mag auch nicht
ain man vur den andern aufhalten oder im sein guet ver-
pieten, ez sei dan, daz der chlager recht voder in dem ge-
richt, da der antwurter in gesessen ist, und wiert im da
recht versait, so halt er wol einen andern auf aus dem sel-
ben gericht, wo er in vindet.
231. Von d erstanden gelt, Derstet der chlager
auf den antwurter berait phenning mit einem rechten, wan
im der richter phant wil geben, begert er sein, der
richter schol in ens gewalt gen und berait phenning sue-
chen und vint er dez , er schol seu dem chlager geben.
Vint er aber nicht phenning, so schol er dem chlager phant
geben und da schol im an genügen. Item, wer vor gericht
um gelt wiert bechlait und laugent ein tail und bechent
ein tail, e er swer um daz, dez er laugent, so schol er mit
beraitem gelt und daz czu dem chreutz legen des er be-
chent. Item, wer vor gericht bechent, er hab schuld ver-
I
403
gölten (Inz scliol er selb dritter pewern und auf dem
cbreutz dar um sweren.
232. Von rechnung. Ist daz, daz ein man an den
andern vor gericht rechnung begert, dez scbol im der
ricbter gestatten und scbol gepieten, daz si so czehant aus-
serbalb den vier penken reeben, und mugen si sieb nicbt
verricbten mit der recbnung, so scbol dem cblager ein
recbt gescbeben , auf den er cblagt also ob si paideu der
cblager und der gelter sein gesessen in demselben geriebt.
Ist aber daz , daz ier ainer von einem andern geriebt ist,
so scbullen si baben ain railta cb auf vier czeben tag. Dar
nacb ob ein tail von eim andern lant, oder von verren lau-
ten ist und di scbuld groz ist, da si um cbriegent , ob si
von cbaufmanscbaft oder von anderlai sacb sei gescbeben,
so scbullen si ein raittacb auf scbiewen auf secbes wocben.
233. Von verpieten um gelt. Item, ist daz,
daz ein purger ein bercbomen gast, der in sein baus wan-
delt mit seinem guet und in der purger aufhalt um gelt an
dez ricbtcrs urlaub , der scbul dem ricbter czwen und
simczicb cblainer pbcnning czu wandet geben, daz der
purger dem ricbter nicbt eins wandeis verratb , so scbol er
den ricbter piten , daz er sein poten dar sent oder den
putel und im den gast verpiet in seim aigen baus ; ob er
daz versäumet und ein ander den gast mit dez ricbters
Urlaub verpeut um gelt, der scbol e von dem gast und von
seim guet seines geltz rechtleicb baben.
234. Von cblager und von dem antwurter.
Daz recbt der stat wiert bebalten daran, daz der bauzwiert
um sein cbinder, um sein cbnecbt, um sein diern und um
alle di sein prot essent, ob di er di wil recbticbleicben
mag versten und verantwurten.
235. Von viecb. Daz ist ein alt recbt ob ein ros
oder ein ochs oder ein bunt oder ein ander tiere iemant
laidigt, so scbol der berre dez selben tiers ob er wil um iz
verleben recbtleicb, mag ers verantwurten, wil er aber nicbt,
so scbol er daz selb tier dem gelaidigten menseben czu
pesserung geben.
236. Von czins und von purcb recht. Gelt ein
bolde oder ein czinsman seinem recbten berren nicbt seinen
czins czu dem recbten tag, so mag er darum wol pbenten
selber an dez ricbters poten, oder pit er den ricbter, der
scbol im seinen poten czu lielf darczu leiben , und daz
pbant, daz er nimpt, daz dorf er vor dem ricbter nicbt
27
kOH
aufpioleu , tiiMi suiuler mit viiiiikm' IimiI }j:riwisson m:\>^ er
iz vorscl/on (xlcr verchaullon. Viul or ahtM- drou iar nacli
cinaudcM' auf dein orix», daz iiiait im von c/inss nicht plianl,
so uulorwiiit CT sich dez seihen crhs mit einiMu rechten ;
idoch scliol er aMe iar vor (Kmti i^oricht daz oneMi)aron,
daz er um seinen czins i)hant hah gesucht , und hah sein
nicht i'unden. Der czinslierre mau; auch pazz mit seinem
aide den czins heliaben, den der czinsman seih dritter ma}^
beweisen , daz er den czins hah i^efj^ehen. (]zins ^elt , daz
sj;eit auch vuer andren sciudde.
Sa(ziiii{> der 24 {;escli\voriieii iiliei* den liuiidel mit
liieli etc. (1328. Novbr. 11.)
(Aus einer Originalurkunde des Brünner Stadlarchives.)
237. In Gotes namen, amen. Wen wir von gnaden
der hochgeborn alten romischen kunige und auch unsers
miyigen kunig .lolians des priefe und hantfesten han ent-
piiangen, waz virundczwenczik |)urger der gesworn von der
stat nach getrewem rat der stat gemeinlich czu ern und
zcu nucze uz irme sinne tichten und seczcen , iz sie an
kaufmanschaft oder an andirn Sachen , daz unsir stat nucz-
lich und erlich sie, daz dawider wedir richter noch pur-
ger noch keinerhande man von der stat sich schulle odir
dürre scczen ; wer abir sich da wider seczte, odir vorsuchte
zcu seczne, der schol seiner phenninge bestanden sein zcu
vorliesne an der stat gemeinen nucz zcu gebne oder bucze
emphahen , als die virundczwenczik gesworne von der stat
infinden da: davon wir .Johanns richter mit den nuiegen
und mit den alten gesworn schephen mit Heinriche dem
stub ner, Goble des m u n czmaister s sun , Thaman
Job ans von der Igia, Diethrich hern Anshelmis sun,
C h u n r a d e P o h o r 1 i c e r , W e r n h a r t W e y s e n , W" e rn
hart von Sewelt, Pawel hern Ebiriiardis sun, Georg
von Vitis, Mathies Prucker, Niclaus Weysen, Ebir-
bard dem alten stat scriber , Niclaus von Vitis, Niclaus
vom Ducztenhaus, Barthuschen, Hense Weysen,
Hermanne Swerczere, Niclaus Reczcer, Niclaus
Alrams sun, Hanken von Thuschnawicz, Johans
von Liuchtendorf, Luczken von Vitis, Heinriche
D ubrawiczcer , die an diesem priefe genant sind und
andern erbarn purgern von der stat zcu Brunne sint zcu
rate worden, der stat zcu ern und zcu nucze, daz wir wol-
len und seczcen diese geseczce , die an diesem priefe sint
405
bescribeu, zcu liahlone alle den steten und vesten , die mit
uns giiet und übel wollen leiden :
238. Vor erst secze wir: Wer gewant snidet von
Ginth, von Bruch sei, von Mecliel, von Iper, von
Luven, von Dorn, oder semlich gewant, daz her mit uns in
der stat schol geerbet sein , steure und losunge von sechczik
marken mit uns geben. Wer abir das her mer den also vil
vermochte odir bette, so schol her den nechestcn glicli ge-
ben, die bei ime obene und nidne sint gesezzen. Snite
abir dar ubir imant gewant wider unsir geseczce, der schol
vorhesen daz gewant daz her snidet odir phenninge davor
geben als iz wert ist.
239. Auch seczce wir: WerPolanisch gewant snidet
geverwet oder ungeverwet daz bei drien marken ist, der
schol auch mit uns in der stat geerbet sein , losunge und
steure von driczik marken mit uns geben : hat her abir mer,
so schol her gebin glich den nehesten die bei ime sint ge-
seczzen obere und nidne ; obertreit her abir daz , so schol
er der vorgescribenen bucze sein bestanden.
240. Darnach seczce wir: Daz man und vrowen, die s a-
gich oder loden sniden, schullen auch mit uns in der
stat geerbet sein , steure und losunge mit uns gebin von
zwelf marken , bei der vorgesaczten bucze.
241. Auch seczce wir: Alle die wein schenken wollen, daz
sie schullen steure und losunge mit uns gebin von czwen-
czik marken und ir izlich schol daz mit eime gesezzenem
manne vor gewissen ; wer daz nicht intete , der schol sein
bestanden fünf phunt deiner bemisscher phenninge zcu
bucze und an der stat nutz zcu legne.
242. Darnach seczce wir: Daz kein snider gewant schulle
sniden her intrete seines hanlwerkes , aber noch ir keiner
schol gewant kaufen und cleidir dar us sniden vorbacz zcu
vorkaufen. Tete her iz dar über, so schol her daz gewant
odir di cleider vorliesen odir phenninge davor gebin
nach seiner wirde.
243. Auch seczce wir: Alle die auf merkte varn,
daz ir kein andir gewant da auf den merkten schulle
sniden den Polenisch gewant, sag ich und loden bei
der vorgesaczten bucze. Darzcu und darüber geluebe auch
wir virundczwenczik zcu diesen geseczcen bei gesworncm
eide an alle arge liest durch liep noch durch leit czcu la-
zene , wo unsir kein dirfuere daz die vorgenanten geseczce
und gebot nicht gehalten wordin, daz her daz an allen vor-
27*
40()
(•Z()ll(?) in (lonu; liill {^cmiumiic schallt; iiieMtMi ; /cii cincir ciafl
und /('u (Mncr sielt, dioscr i^csoczce luiho wir il.iz }j;ro/(^r»!
inji;osi};('l un>ir sl.il an dicsoni prirC i4(»li;n)i:;en. Dicz ist m'-
sclu'liM nach (;rislis ;;(d)nrl Ihucsinl iar «hrw Innidirl iar
in (hMi achl und c/utMiczii^islon iaic , an Scnihc Marlins
lai;«* «h*s l'iscliohs.
(Mil .■iiih<m,L;(Mi(l(Mii Shullsirgol )
TU.
Das l§»tadtreclit von Xiiaiiii vom J. 1314.
(llov. !»9.)
Auf oincr Ferienreise im vorigen Jahre wurde die Durchsicht
des werlhvüllen Dr eye r' sehen Nacldasses aid" der Liil)ecker
Stadthihliothek durch das Aullinden eines hislier u[d)okannten
Stadtrechles von Znaini, in einer Abschrift des vorigen Jahrliun-
derts, gelohnt.
Dieses Stadtrecht steht mit dem Brünner Stadtreclite von 1213
in nächster Bezieluing und befolgt ganz genau die Reihenfolge der
Sätze jener Form, welche durch den Senkenberg'schen Abdiuck.
(Visiones 297) bekannt ist. Dieser Abdruck aus einem Uradischer
Codex (Cdx. H.) unterscheidet sich von dem Original nicht durch
Inhalt, sondern durch eine andere Folge der Sätze und steht einer
Fassung im oben beschriebenen Manuscript der Hofbibiiothek
nahe.
Im Znaimer Reclit fehlt eine Anzahl jener Sätze des Brünner
Hechts, welche örtliche Brlinner Verhältnisse betreuen; so
a. 1. prooen)., aa. 18. 19, a. 21., aa, 27—29 ; dann die Bestim-
mungen über die Stadt-Schoflenverfassung aa. 32. 42. So steht
das Znaimer Recht zu dem Brünner in demselben Ver-
hältnisse, wie letzteres zu dem Wiener Hechte; dieses kann aber
unmittelbar nicht die Grundlage gewesen sein , weil die unter-
scheidenden Abweichungen und Eigenlieiten des Brünner Stadt-
rechts auch im Znaimer vorkommen. — Der Znaimer Rechtsbrief
enthält aber einige Zusätze der Brünner Artikel, die in dem Stadt-
briefe Brunns v. 1243 fehlen.
Meine Bemühungen, von Znaim darüber Kunde zu bekommen,
ob das Original noch im Stadtarchive vorhanden, ob nicht der
dort verwahrte kostbare Pergament-Codex des XIV. Jahrhunderts
dieses Stadtrecht enthalte, blieben ohne Erfolg; auch die Versuche
meines Bruders Wilhelm, von Brück aus mir Nachricht zu ver-
schaffen, schlugen fehl.
Es folgt hier nun als Schlussstein der Quellen des Brünner
Rechts eine Vergleichung mit dem Senkenberg'schen Abdruck, wel-
che die Aufnahnw) des ganzen Rechtsdenkmals ersetzen dürfte.
407
Vielleicht wird das einem einheimischen Forscher Anre-
gung, über die Znaimer Stadirechte Nachforschungen anzustellen
und die altern Verhaltnisse des Rechtslebens dieser Stadt in ihren
vielfachen Beziehungen zu den der südlichem deutschen Städte
zu untersuchen.
Seiickeiiberg, verglichen mit der IcRstaclt'scheii
Abschrift in Dreyer's Sammlung.
(Die letztere ist mit D. bezeichnet, Senkenberg mit S.; die A.
deuten auf die Sätze der S.Ausgabe.)
(A. 1. Prooemium fehlt in D.)
A. 2. Statüimus igitur ut, fehlt in D. — Z. 6. inlra —
intra D. ebdomades — hebdomades D. — Z. 8. Innocen-
lem ostendere voluerit, fehlt in D.
A. 3. Z. 4. nee inimicicie — nee vel inimieitie D. —
Z. 8. suflfuerit — sustinuerit D. — Z. 9. notwernde —
notwere D. — Z, 10. inter quos Septem sit — inter quos
Sit D. — Z. -1 3. per aquarn D. — Z. 1 5. sive iudicium
fehlt in D.
A. 4. Z. 2. allquod membrum D. — Z. 4. eomponat
D. — Z. 6. iudicatur D.
(Die Uebersclirift von 4 bei D. bloss de vulneribus
membrorum.)
A. 5. Z. 1. Item, fehlt in D. — Z. 2. membrum D. ~
Z. 3. gelisehert D. — Z. 4. talenla, fehlt in D. — Z. 7.
probabit D.
A. 6. fehlt in D.
A. 7. Uebersclirift: De vulneribus D. — Z. 2. 3.
id est litschert wunden, fehlt in D. — Z. 4. duas libras D.
Z. 5. septimanas D.
A. 8 Uebersehrift : De defenso D.
A. 9. Ueb. De homicidio D. — Z. 4. emendandum D.
— Z. 5. innocens erit a judice et actore — über erit D.
— Z. 6. nequiverit — non poterit D. — Z. 10. poterit D.
A. 10. Ueb. De proseriptione D. — Z. 1. edietis, fehlt
in D. — Z. 3. siiorum, fehlt in D. — Z. 8. reparandas D.
A. 1 1 . Ueb. De proseripto D. — Z. 1 . De proseripto.
Igitur fehlt in D. — Z. 2 venit D.
A. 12. Ueb. De homicidiis D. — Z. 1. Deereuimus
eciam ut, fehlt in D. — Z. 2. Damnatur D.
A. 13. Ueb. De homicidio D. — Z. 1. Sane, fehlt in D.
— Z. 5. seilicet quinquaginta talentis, fehlt in D. — Z. 7.
persoluatur D. — Z. 9. sicut iustum est et ordo postulat
racionis, fehlt in D.
408
A. < 4. Uob. Do Ijomicidio D. — Z. I. Insuper, felilt in
D. — Z. 2. .iliouliis, fehlt in D. — Z. fS. docrcuimus deso-
luluin — libor (M'it l).
A. \l\. Ucl). De lioniicidio I).— Z. i. Itcin, feldt in Ü.
— Z. J). pro 1). — Z. S. Ol, fehlt in D. et ah eo I).
— Z. 12 f. proter (|u;nn ut supra dictum est — preler
causam supra dictam D. — Z. I i. potcrit D.
A. 16. Ueb. De vuhiore. — Z. 2. ehdomadas D. —
Z. 4. ebdomadihus D.
A. 17. ist mit A. 10. untnitlelbar verbunden. — Z. 5.
persoluat D.
(A. \S u. 19. fehlen in D.)
A. 20. lautet nach der Ueb. bei D. :
Quicunque die forensi gladium ad perniciem alterius
0 Vagina eduxit, iMius manus cultello transfodiatur, aut
manum redimat octo talentis. (Vergl. oben 95 — (206.))
Danach folgt bei D : Qui iudicem mendacii arguit-
Quicunque iudicem vel iuratos in iudicio mendacii
aut iniustitiac palam arguerit, is cum lingua debet
statuae coram populo in foro per clavum ferreum
affigi et cultellus in manum sibi dari, ita quod tam
diu statuae stet afiixus, donec per abscissionem lin-
guae se ipsum redimat et absoluat. (Vergl. oben
536.)
(A. 21. fehlt in D.)
S. 22. Ueb. De furto. — Z. I. quicunque D. — furto
D. — Z. 2. quadraginta — sexaginta D. denarios bis se-
xaginta, fehlt in D. — Z. 4. non suspendetur sed, fehlt in D.
A. 2 3. Ueb. Pro vulnere magno. — Z. 8. emendabit D.
A. 2 4. Ueb. De stupro notzögen D. — Z. I. Statuimus
hie quod fehlt in D.
Es folgt bei D. De forni catione:
Quicunque civium cum filia sua vel sorore vel cum
alia propinqua virum fornicantem invenit, ipse eam
honorifice despondet, qui si legitime contrahere
cum ipsa noluerit vel contempserit, pro eo quod
infamem eam fecit et ad nubendum ingratam , ei
decem talenta erogabit. Si vero cum uxore adul-
terantem deprehendit et linteum semine contaraina-
tum, in o|)tione eins erit, utrum velit ipsum morli
condemnare, vel ab eo pecuniam extorquere.
A. 2o. Z. 3. deum sanctosque D. — Z. i. redimat D.
409
A. 26. Ueb. stechmesscr fehlt in D. — Z. \. Item fehlt
in D. — Z. 2. misericors fehlt in D. — Z. 7. talenta tiet D.
Es folgen bei D. De incusatis.
Si quis civium alium civem cum testimonio allo-
quitur, incusatus cum civium et non aliorum testi-
monio se (lefendat.
De m u t u 0 et f i d e i u s s i o n e.
Quicunque aliquorum hominum bona mutuo acce-
perit, vel pro aliis fideiusserit, et contingat eum
mori, vidua sua et heredes ea que promlserat, dum-
modo notum sit iudici et iuratis, soluere tenebun-
tur. (Vergl, oben 295.)
(A. 27 — 29 fehlen in D.)
A. 30. Statuimus igitur quod fehlt in D. — Z. 7. sta-
tuimus fehlt in D. — Z. 8. et fehlt in D. — Z. H. suo
fehlt in D.
Es folgt bei D. Dehereditate:
Si pater et mater cum sua voluntate et pueri eun-
dem puerum in sede matrimoniali legitime colloca-
verint , idem puer contentus esse debet de rebus,
quibus desponsatur, et si pater vel mater moritur,
ad heredes reliquos non redibit. Si pater et ma-
ter omnes pueros legitime collocaverint , antequam
moriantur, et postmodum unum ipsorum patrem vel
matrem mori contigerit, pater et mater superstes
de bonis suis ordinabit et faciet quod voluerit pue-
ris suis nolentibus imo non valentibus prohibere.
A. 31. Ueb. De hospite mortuo D. — Z. 1 — 5. qui-
cunque hospes et advena in civitale moritur, de rebus suis
quicquid ordinaverit, ratum et firm um permaneat. — Z. 9.
Si D.
(A. 32 — 42. fehlen in D.)
A. 43. S. 44 ist mit 43 bei D. unmittelbar zusammen-
gezogen und beginnt: Si autem quis infra septa civitatis
habens.
A. 45. Ueb. fehlt in D.
A. 46. Z.\. Item fehlt in D.
Es folgt bei D. De iuramento:
Quicunque coram iudice iuramentum promiserit et
hora debita fecerit non requisita iudicis licentia,
iudici vadiabit prouti ei placuit.
A. 47. Ueb. De Heimsuche D. — Z. 6. poterit D. —
Z. 7. probfiri D. — Z. 8. Si vero etc. fehlt bei D.
/|10
lüs lol^l I) 0 pio l'ii^ () :
(Jiiiciuuiiic profii^^us in .ilturiiis vcMuu'it m.insioiKun,
al) CO non excipidtiir iiisi soiilc.nlia iudicis.
I) 0 h () n is CO in pa r a n d i s :
Qnicuiupic in civilalc bona cornparaN (uit cl piM' an-
nuni cl (litMn cpiiolc possoderit, vicinior ciil cum
iuslicia obliiicic (juam alicpiis ah ipso cxquirerc ca
possit. Et si ali(|uis ipsuin super iisdom impulsa-
vcrit et possossor ediceril, victus componat iudici
talcntum, viclori duo lalenta.
De debito exigcndo:
Quicun([uc ali(iucni pulsaverit de dobitis et do])itor
debitum latctur, et illo infra (juatuordecini dies non
soluerit, iudex non dabit inducias loni^iores, sed dc-
bitor solvet i|)sa die. (Vergl. Senkenb. A. 21.)
Expliciunt iura de Znaim anno (b)mini MCGGXIV. vigil.
J). Andreae apostoli.
Namen der Orte
im
IScIlöffenbucli.
(B. Brimner- P. Prerauer- Z. Znaimer- I. Iglauer-
H. Hradischer- 0. Olmützer - Kreis.)
Aichorns, Eichhorn. B.4l().478.525.
Alba Ecclesia, Weiskirchen
(Hranice P.) 53. 79. 80. 629.
Auspicz (Hustopec B.) 257.273.
330. 363. 478. 659. 669. 730.
Austerlitz s. Nausedlicz.
B i s e n c z ( Bisencze ) ( Bsence
H.) 34. 42. 58. 113. 114. 115.
158. 161. 237. 246. 253. 371.
466. 501. 533.
Bisencz (Dominus de 246.
(Martinus de) 334.
Bodenstadt, Potenstadt ( Poztata
St. P.) 105.
Bohemia 18.
ßoskowicz, St. B. 99. 322.
431. 496. 497. 616.
Peteasche 331.
Boskowiczenses 241.
Broda ungaricalis (Ungarisch
Brod H.) 31. 51. 59. 106. 113.
152. 141. 180. 188. 216. 294
301. 314. 324. 356. 357. 379.
404, 542.
Brunna civitas, Brno 1.4. 5.
18.58. 115. 152. 181. 317. 351.
354. 363. 383. 432. 477. 500.
591. 504. 600. 616. 729.
Brunnenses cives 10. 110. 120.
152. 167. 197. 272. 280. 295.
511. 512. 525. 600. 602. 635.
707.
— judei 544.
— jurati 1. 57. 58. 341 478. 730.
— jus 95. 243. 258. 369. 711.
— porta Renensis 110.
— Schutta , Vorstadt Kröna 76.
— fluvius Panovia 401.
— — Schwarzavia 602.
— — Zwittavia 76. 585.
ßudespicz (Budiegowice Bud-
wiz Z.) 228. 649. 658.
Chremsir (Chrems) Kremsier
iP.) 30. 46. 56. 95. 99. 103.
105. 108. 121. 137. 146. 150.
169. 177. 188. 193. 200. 204.
208. 216 258. 240. 250. 262.
289. 354. 385. 389. 390. 436.
457. 468. 471. 529. 530. 610.
688. 693. 721.
Chremsir exusta 139.
Chris ans (Krizanau J.) 24 4(K
57. 77 80. 83. 134. 144. 202.
209. 211. 355. 369.
393. 484
— Dominus de 95.
41-i
(Ihrumpnnu Chnimpaw Clruni-
lav Cruiiilaw (Krotnau Z.) 13.
9G. 117. I8(). '2()9. 307. 308. 120.
487. 5(M). (i39. (JHl).
Chmiicz (limicz (Karutz H.) 399.
Ü21.
Clobuk s. Klobiik.
Colonia (Kolin in Böhmen) 660.
Cracovia (Krakaii) 637.
Draholz Drliolec M. B. (Dürn-
hülz) 127. 531.
Eywanschitz (Eibenschitz Z.)
156»'- 708.
Falkenstein (inOesterreich u. d. E.)
478.
Galicz (Skalitz in Ungarn an d.
mälir.Gränze) 35. 58. 273. 676.
691.
Gedavv, Jedowitz (Gedownitz B.)
419.
Geyaw (Kigow), Gayaw, Gayau,
Gaya H. 10. 19. 47. 93. 99.
107. 117. 145. 199. 207b. 216.
222. 236. 291. 371. 376. 463.
483. 547. 609. 619.
Gewiczka Gewitsch St. (Gewicko)
0. 19. 292. 431. .525. 616.
Gobals 428.
Gozel Gostel (Podiwin) 99. 575.
577.
Grabicz iKrepice B.) 148.
Gurde Gurday Gurda Gurdau
(KurdiegowJ B. 199. 418.
Haimburg (in Oesterreicli) 525.
Hainrichs Heynrichs (Bitesch)
Z. 31. 140. 140. 225. 260. 388.
406. 429. 493. 494. 571. 601
686.
Hei'bergis Herbordis Herburgis
Claustrum (zu Brunn) 120.
Hodycticz (Hodiegic B.) 39.
IHolin Hulcin (IluleinP) 195.206.
' 223. 227. 276. 315. 338. 397.
; 453. 546. 551. 5!S6. 671. 7L2.
j Hüstradecz llostyradicz ( Hostie-
I hradck B.) 109. 318.
Jglavia (Iglau) 99.
Jcrspicz (Hcrsicpiz Gerspicz B.)
375.
Kniehnicz ( Kniriic 0.) 6. 292.
678.
Klobuk (Klobauk Klobouk B.)
243. 326. 341. 342. 365. 680.
696.
Kobclnicz (Kobelnice B.) 645.
Kutna (Kuttenberg in Böhmen) 600.
Landscron (in Böhmen) 4.
Lauchenis Laulsch Lautschans
Lautschenis (Lautschitz B.) 43.
48. 50. 118. 396.411. 428. 648.
684. 710.
Ledawicz Lechowitz 50. 311.
(Letowitz B.)
Letza, ein Fluss bei Brunn?? 410.
Ledecz (Eisgrub) 428.
Lignicz (Lignitz in Schlesien) 154.
Magdeburg, Jus de M. 105. 369.
Menes Meneis Mennes (MönitzB.)
179. 395.
Modricz (Mödritz B.) 544.
Mons, de Monte (Kuttenberg in
Böhmen) 585.
Moravia 18. 554. 594.
Marchio 525.
Napaiadl (Napajadl H.) 717.
Nausedlicz (Austerlitz B.) 4. 27.
39. 413. 364. 434.
Nenawicz (Nenowitz ß.) 203.
Nicolczicz (Nikolschitz B.) 356.
Nicolsburga (Nikol'sburg B.) 481.
Olomucensis civitas 477.
— civis 379.
— episcopus 286. 352.
413
Oppavia (Troppau) 18.
Peilan (Peilau ?) 389.
Petronell (in Oeslerreich u. d. E.)
525.
Pnehenicz C5.
Pohorzelicz (PohrlitzB.) 525. 585.
Polonia 41.
Ponavia (Bach Ponawka b. Brunn)
401.
Posonium (Presburg) 125.
Praczaw Proczaw (Pratze B.) 41.
54. 58. 82. 85. 192. 372. 374.
426. 555. 676,
Praga (Prag) civitas 18. 131. 155.
167, 184. 650.
- cives 44. 152. 295. 482. 591.
— Judicium 482. 542.
Prostanicz (Prossnitz 0.) 730.
Purkwan (Borkowan B.) 341.
Radisch Redisch (Hradisch) 47.
63. 88. 137. 142. 168. 196. 216.
261. 347. 368. 378. 436. 437.
439. 441. 448. 470. 545. 576.
586, 594. 656. 712. 716. 717.
Rausseins Rauscins (Raussnitz
B.) 8. 29. 111. 179. 321. 384.
395. 487. 488. 605. 664.
Restawicz (Reckowicz B.) 331.
Rennensis Porta (in Brunn) 410.
Salzburga 707.
Sahars (Saar) s. Zahars.
Sedlicz NauSedlicz S. d.
Scheradicz Schwadecz miles de
(Scharaticz B.) 183.
Scibnicz (Schimitz B.) 1.
Schirnabicz (Czernowitz B.) 91.
Schutta s. Brunn.
Skardicz (Scharditz B.) 81.
Spilberk, Burggravius de 477.
Stikowicze (Sikowicz B.) 509.
Stilfrid 525.
Strassau (Straczek B ) 317.
Strelicz (B.) 381). 704.
Stritecz (Herrschaft Pernstein B.)
159.
Strucz (B ) 359. 568.
Tissananowicz Thuschnawecz
Tichnowicz ( Tischnowitz B.)
23. 135. 191. 197. 317. 601.
712. 728.
— Johannes de 650, Matussius de
Trebicz, (J.) Conradus de 383,
Troppau 18.
üngaria 543. 554.
ürchau 339.340. 622. (Urhau B.)
Wienna, civis de 5.
Wiennenses 184. 454. 591.
Wisch au Wrssow Wissau B. ^
28. 38. 10^. 110. 174. 252, 337.
35^-^61. 532. 545. 548.
— Ulricus de 286. Henzlinus und
Bernardus 587.
Woikowicz (Woykowice B.) 365.
Zahars (Saar B.) 109. 120. 424. 454.
Znoym Znaim 477. 585.
Verzeichniss der Personen -INamen
des
IScIlöff enbuclies und clc^r Beilas^cii«
(Die einluchen Nuniinern gehen auf die Zahl der Schüflenspiüche,
die eingeschlossenen auf die der Beilagen.)
Adam, cleiicus 294.
Albertus 242. 280. 281.
Albertus Abbas de Zahars 120.
^bertus de Sternberg 294.
Albinus PfefTlinus 482.
Andreas 44. 102. 138.
Andreas de Kobelnice 645.
Andreas Tuchmacher 782.
Anselmi Joannes 183.
Anseimus 650.
Archlevus ^a. 1243. 23)
Barthuschen (1328. 237)
Bernardus de Wischau 586.
Wernhart.
ßochko Burggrav de Znaim
1243. 23.)
Cadoldus (a. 1243. 23)
Carolus rex 777.
Calharina 650.
Clara 20.
a.
Conradus 37. 40. 149. 281. 443.
445. 450. 477. (220)
Conrad. Pohorlicer (a. 1328.237).
Conradus Ceblini (Gobiini) 663.
Conradus de Trebec 383. de Vi-
this 477.
Criho dapifer. Cirho a. 1243. (23)
Cunzlinus Churzlinus 443. (214)
Cunzmannus Chunzmannus 428.
Dietrich Anselms Sohna.1328 (237)
Dittlinus 41. 650. 383.
Dresbicz Jacobus dictus 526. 527.
Eberhard, Stadtschrbr. (1328. 237.)
Elisabeth 40.
Erhardus 40. civis Znoim. 583.
Fridlinus 44. 482.
Fridricus 381. 729.
Gaiselprechtus 326.
Gcorgius ferreus 511. Georg von
Vitis (a. 1328. 237)
415
Goblc des munzmaistcr's Sohn
(a. 1328. 237)
Hanke von Tuschnawicz (a. 1328.
237.
Hecklinus 729.
Heinlinus 128. 280. Henzlinus
373. Hense Weisen (a. 1328.
237.
Heinricus 37. 40. 117. 270. 280.
326. 314. 445. 446. 450. 594,
728. (220). - dictus Hiilvat
383. de Eiwansicz 708. deLe-
decz 428. de Salzbiirga 707.
de Wissau '87. der Stubner
(a. 1328. 237) H. Dubrawiczer
(ibid.)
Hermannus Judex de Chrisans
373. Herrn. Swerczere (a.l328.
237)
Hulrat dictus (Henricus) 383.
Jacobus 20. 39. 40. dictus Dres-
bicz 526. 527. Schmelzlini 167.
581. de Zahars 109.
Jencho (1243. 23)
Jesko de Boskowicz 99. 116.
Johannes 131. 210. 650. rex 639.
6.54. (164) 169. 170. 172. 175.
238. Anselmi 183, de Pelwicz
575. Johann richter v. Br. (a.
1326. 237) J. von Leuchten-
dorf2. fib ) deTischnowicz650.
Julianus Imperator 634.
Lacharius 58.
Lauren tius 20.
Leo Plato 526.
Lippa dominide 869.
Luczke von Vitis (a. 1328. 237).
Mara 44.
Marcus 61.
MJirgaretha Wi. 4SI.
Martinus 41. 42. 95. 381. 574.729.
Matheus 61.
Mathias de Praga. 650. M. Bru-
cker 1328. 237.
Mathussius de Tissnowicz 197.
Mauritius 650.
Michaelis 481.
Miksso 10. 730.
Nicolaus 182. 210. 481. 530. 574
602. 650.
Nicolaus civ. Brun. calcifex 696.
de monte 585. de Pohorzelicz
585. Nie. von Ducztenhaus (a.
1328. 237) Nie. Reczer (1328. 237.)
Nic.Weisen.Nic. Alrams sun(ibid .)
Otto de Chremsir 530.
Otakar Kg. (111) (112) (153\
Paulus 102. 149. 182. 279. 303.
443. (215) Pawel hern Eber-
hardis sun (a. 1328. 237). de
Hostradicz 109.
Pessko
Petrus 37. 41. 95. 102. 116. 138.
149. 179. 204. 206. 279. 303.
334. (381) 443. 594. 728. (215).
Judex de Chrisans 80. Schmelz-
linus 128.
Pfefriinus 482. ♦
Philippus 22
Plato Leo 526.
Potha de Wildenbeck 39.
Ratibor (a. 1243 23)
Rottlinus 363.
Rudlinus 645,
Schmelzlinus Petrus 128.663. Ja-
cob Sclimelzlini 167. 591 663.
Joannes Schmelzlin 663.
Sifridus (a. 1243. 23)
Sindramus Ferrator civ, Br. 512.
Stephlinus de Tracht 525.
Thaman Johanns von der Igla (a.
1328. 237).
Thomas 179. 292.
Tracht Stephlinus de 525.
/»Ki
lUricus Kr 212. do Wissau2H(».
llrbeczko IM).
Victor a 1213. (23)
Vithis tlomaJe do 477.
Wcnccsluus ll(). 131. rox 477.
Wenccslau.s rox I. (a. 1213. (I)
II. (155) (156) (l()3).
Wenlla 481.
Wcrnharl Weyscn (u 132^ 237).
Wernhart von Sewoll (a. I32*i.
237).
Witko ()l)2.
\Vilko camerariu.s do Pribiiiich,
Witko Sonior, Witko de Novi*-
caslro (a. 1213 23).
Glossar
zu
dem S^chöifenbuch und den Beilag^en.
(Die Worterklärungen beziehen sich auf den Text der Beilagen und
die zahlreichen deutschen Worte des lateinischen SchöfTenbuchs.—
Die Mundart hat viele Anklänge an die Sprache der östr. Dich-
ter des XIII. und XIV. Jahrhunderts; viele Formen lassen sich dar-
aus erklären. Dennoch hat sie genug landschaftliche Eigen-
heiten, welche wieder an die Sprache, wie wir sie Z. B. im Gör-
litzer Landrechte finden, erinnern. Ich bescheide mich, ihr hier
einen bestimmten Namen zu geben, wenn nicht etwa der: „mäh-
risch-österreichische" Mundart vorzuschlagen wäre. — Die
Zeit der Niederschrift fällt um das Jahr 1331. — Die Schreibweise
ist sehr ungleichartig und unbestimmt; man beachte, dass /> und
b fortwährend wechselt, dass sehr häufig w für 6 gesetzt ist, so
in: wescheiden, lewen, beleiwen, wehalten, si-
wenter, stirwet, wesitzung, gehawen. Zuweilen so:
weheren für beweren; le für v in: weide; c/i für k in: chla-
ger, bechennt, chemp fliehen, march; cz für z in : c z e u -
gen, czwain, czand, czuber. Ferner eu für tu in:
w e s c h e i d e n e u, p e i d e u ; aityxr ei m: b e c h 1 a i t, b e s a i t u. s. m.
— Die einfachen Zahlen verweisen auf das Schöffenbuch, die ein-
geschlossenen auf die Beilagen; die eingeschlossenen W^orte geben
die gewöhnliche mittelhochdeutsche Form.)
abstreichen die Hau d beitn
Eide uhziehen 462.
abschütten (abeschütten) eul-
feruen, vom ahd. skutian , ex-
imere aliqueni de hereditate
363. (Schm. W. 3. 418).
ach (ahe) Wassergfin^e, meatus
aquae 322.
aigen liegendes Gul , erb und
aigen städtisches liegendes Ver-
mögen (226), (228), (229). ge-
sessen mit erb und aigen (192).
aigen gut Eigenthum ( 186 ),
(219).
ainung (einunge) Zunft, com-
munio 161.
/|1S
« I s {• li 0 1) (olsolion) vorladen, rnv-
fonlivii. aischun^', iii(|iiisiti()
(l:V2), \ otln(h,ii,ii; IK.'). — rt'j--
linKftn, forth rii (ii), (KJ!)),
a n p ü l \v a r e ii (iilscltlii h bt-
s<fiiti({/ji;rfi, von \)ol\\i\v Sclunü-
Iiinijii. ,,\vor vvirpoul uiul nn-
l)ütwurl" (II. iS()). „(\»s er in
ichl anpotwar" dass er ilim
etuns Futsches zurniil/ie 179.
an ev (Ml gen arrestarc , anvcn-
gung (anovang), arrestatio
(208).
a n p h a h c n dir Soche durch
Kl greifnng als die seine Ktn-
sprechen ('228 ■.
antworter, responsor, der Geg-
ner, der Dekkujte 479, (231),
(200). (234j.
befriten itmzüitnen 479.
behaben vor Gericht erlanget},
erweisen (38).
berednuss (berednüsse) die
Enlredurig , Reini<jiing, Ent-
schuldigung, expurgatio 730.
bereit baar, bereites gut 6««-
res gut (231), (175).
berichten vertragen, einigen.
b. mit dem richter ausglei-
chen.
besagen beklagen (8),(3S). we-
sait man der beklagte Mann
(38), (39).
beschreiben verweisen , aus-
weisen (40), (i4l). echten las-
sen und bescreiben (5).
besserung, pezzerung (bezze-
runge) tcergeld, compositio 393.
Ersatz (235).
bestanden, von bestän, besten,
antreffen, angehen, „er ist be-
standen («cÄM/rf/yjczehenmarch"
(49.) er ist l)(\slan<l<«n des linup-
l«'S (33.) er isl dem richlcr h«'
slandcn (200).
I) e s ( a I (» n beerdigen (32).
bcwaron, bewcron , powarcn
erhärten, dnrthun (1), (7), ("*),
(9), (10), (13), (21), (32), (185).
(198), (209). bcwerlicher mann,
vir pr()l)abiUs (8).
burgiecht, ])urgr(Mhl, jus oder
boiunn eniphyteulicuin, das Gut
und der Zins 117.
Czauder, Zudarius, eine Ge-
richtsperson, iirspriinglich der
Kreisrichter ; böhm. ,,cüdar"
(171).
czcnde, plur. v. czand, Zahn
(185).
czuber Zuber, Bottich (149).
derren dörren (26), (76).
derstanden partic. von der-
sten,ers tön erstehen, „erstan-
den gut" gerichtlich zuerkann-
tes gut 193, 221, (23 n.
deube (diube) das Gestohlene
(19), (119), (216).
diephait Diebstahl (217).
(2i8(.
drower (drobe) darüber (206).
e, Gesetz, nach der &, secundum
legem, Gesetz, hier die h.
Schrift, (9).
ehaft rechtmässig , legitimus,
ehaft not(ehaftiu not), causa le-
gitima 472. (191).
einvoltig (einvaltec) einfach,
Simplex, einvoltiger ait (39).
einvoltige wunden (47.) (54 .
einvoltigleich (39.)
eilende fremd, eilender man
Fremdling (106), (210).
ellent (eilende) die Fremde (6).
419
enbrechen losbrechen, ,,sich
enprechen auf dem creucz" sich
reinigen (48 \ selb dritter en-
prechen (47).
entretnusse (entrednüsse) die
gerichtliche Reinigung, pur-
gatio (21). entreden purgare,
erbe, aigen u. erb, Grundstück^
Haus und Hof. in vremdem
erbe sitzen (192). aus seinem
erb venster machen (279).
erben vererben 31.
erberge (örbaere) ehrbar, er-
werg, erbar man (9). (10).
erb schade Schaden um Erb-
gut, ä?ö»j?2Mmhereditarium 147.
(209).
erbgesessen , hausansässig
(38).
eren ackern, arare 479.
feien (vaelen), im eide, Ver-
lust des Rechts durch Ver-
sehen der Eidesförmlichkeit
(52), (214). (186).
flutrinne W asser gang ^ aquae
ductiis 322.
fuder fM?'fürder(42).(101).(109).
fulezene, dentes poledrales
100.
fuss, „auf fluchtigen f." auf der
Flucht, in fuga 375.
gebot, das bot, der Satz beim
Würfelspiel, das Würfelspiel
selbst 783. Schm. W. 1. 323.
gelicze (gelit) Glieder (10).
gelitschert — ahd. lida-
scart — glitscherl , litschart
wunden Verstümmlungen der
Glieder , Verletzungen der
Glieder, membrorum detri-
mentum'(lO), (12). ,,der glie-
der keins vurschert ist" (13).
gern a in urtail sententia com-
munis, ein Weislhum (200).
ge merke und t Oi'in Gränzmarke
und Rain 479.
gescheft Testament, letzter
Wille, letztes Schaffen (31),
(32), (176), (187), (225).
geschol, kscholl der Schuld-
ner, auch der Gewährsmann
(97), (113), (228).
geserwe , geserb der Glücks-
heim 750. {oben XGV).
gesuech Zins, Wucher (118),
(135), (144), (194).
gevuere V ortheil, „der Stadt
ere und gevuere" der Stadt
Ehre und Vortheil 33.
gewalt für Haus und Hof.
„in jenes gewalt gebracht"
(231).
gewantsneider ( gewantsni-
der) Tuchhändler , scheinen
die blos zum Verkauf der ,, ed-
len" fremden 'Tücher berech-
tigten (181).
g e w e n d e ein Feld- und Acker-
maas 479.
gewer Gewehr, Vertheidi-
gungsioaffen. ,, semlich gewer"
(206).
guter mensch ein angesesse-
ner Mann (56).
haben (hähen) hängen, aufhän-
gen (218).
h a i m s u c h , haimsuchung,
haimsuechung, invasio domus
Hausfriedensbruch 367. 395.
399. (31), (89).
hantsneider (hantsntder)
Kaufleute, welche das Tuch im
Kleinen verkaufen (146).
hantveste (221), (222), (223).
28
k20
( 221 ) , überhaupt hesie^vUe
Brief e oder Ihkundcn ^ auch
Vrivilegien (207).
harl) (lior, horwes) Schmutz,
Roth (201). Enenkol, Hauch
Scr. RR I. 186.
bartschleg ig (hartslegec) ein
Pferdefehler 278.
h a u p f g u e t das Kapital im
Gegensatz zu den Zinsen (gc-
suech) (118).
haven l'opf (147), (149).
heiratleut (hiuratliute) Zeu-
gen des Eheversprechens 202.
489.
helwling, (helbling) Heller
(186).
h errennot ein II Inder niss, vor
Gericht zu erscheinen , causa
reipublicae 414. (191).
hofemarch (hovemarc) ein
Landhof y curia ylTl). Schm.W.
II. 158.
h o r z i n s , der Zins von
einem Grundstück oder einem
Zinsgut , unterschieden von
Stadtzins, Rente u. s. w. 121.
(196).
holden Zinsleute , Bauern der
Herrschaft {16A). {236).
hollung das Recht der Ver-
besserung der Versehen beim
Eide, die Verb, selbst, repa-
ratio juramenti, revocatio ver-
borum 59. 67. 311. 367. 423.
429. 442. 556. 717.
hueter der Hüter im Bade
(298).
huetgaden (huotgadem) der
AufbeiDahruugsort der Kleider
im Bade (298).
hui de Gnade, Verzeihung (53)»
indcrl irgend (53),
k a I) t n c r , das Gestell, auf wel-
cliem ilie Fässer im Kelter
Urnen 25^». 289.
k .sohol s. gc.»;chol.
kunigosmaase (kiinigcs mAzo)
das königliche Lundmaass.
479.
landgerichtsgespräch col-
loquium provincialo (159).
1 a II d s c h i r m die Gewähr gegen
jede Einsprache , ,,disbrigalio",
die V ertheidigung , welche
der Verkäufer übernimmt ^
594.
laneus, miitellatein für „man-
sus", ,,leen", lahn, lane {für
die Hufe des Ssp. II. 54). 528.
281. ob aus dem slav. ,,lan"?
lautpern, lautbarn (Kitbae-
ren) , verlautbaren (191).
lehen, lehenschaft für conces-
sio des latein. Textes, Gnade,
Verleihung des Königs (154).
le i eh z eichen (Itchzeichen) Si-
gnum occisionis 567.
lein water (llnwäter), Leinwe-
her (169).
leitkauf, leitcup , Htcop (Itt-
kouf) die Gabe als Zeichen
des vollendeten Vertrages, ur-
sprünglich das Getränk ,,Ut",
das dabei getrunken , Schm.W.
521.
leithaus (lithüs) das Wirths-
haus (27), (196).
leit geb, leithauser der Wirth
(196).
lemptiger für lebentiger (39).
(150). (186).
litlon Liedlohn 174, (187).
(196).
421
losung die Stadtsteuer 172.176.
(98). (179). (158). (181).
l 0 s u n g e r Steuereinnehmer
(180).
luben (loben) (jeloben (6).
m a g s c h a f t Verwandtschaft
226.
maile die deutsche Meile 479.
mailigen (meiligen) beflecken.
„das gepot mailigen" übertreten
(154).
maitum, meituom, magetuom,
Jungfrau Schaft (227).
m a i z e n , maysen , ein Hering
Maass. sarcina alecis, qui
maysen dicitur, Prager Zoll,
im 1. Bande. — eine Last He-
ringe (149). (150).
manslege der Todtschläger
(4), (5).
manslacht der Todtschlag.
m e n 1 1 e r Kleiderhändler , A It-
händler (149).
messer mensurator 479.
mezirka , böhm. von „meze"
Gränze, Hain, interstitio 78.
mi sparen, misbaren (missebd-
ren) sich übel betragen (227).
Ssp. II. 63.
morgengabe in einem weitem
Sinne nicht nur die Gabe des
Mannes an die brau (186),
sondern , wie auch in öst.
Urkunden, das Vermögen der
Frau und die Vorausgabe, Ab-
findung der Kinder (187).
morg ensp räche colloquium
matutinum, die Morgensitzung
der Schöffen (201).
nagelmag der Blutsver-
wandte in der letzten Sippe
(226).
n a i s s e r (neizer) Schädiger, levis
homo 368.
niftel weibliche Verwandte (78).
not wer 98. 367. 470.
not zerre, ivie notnunft u. not-
zucht, auchnot-zuk, notzog (21),
not zerren nothzüchtigen (ge-
notzerret) , wer notzerrt oder
czuck (21).
offene tage Judicium perem-
torium 450.
pache (bache) Schinken (150).
parte (barte) breites Beil {IS7).
p e u 1 (biule) inflatura.
pern, perna , berna der böhm.
Name für die Landessteuer
(158). (170). berna regalis,
berna vel pomocz {hülfe) Urk.
a. 1249. B. III. 142.
p flu gkn echt 478.
p harre (pforre) allium porrum
(148).
phragnerinne von pfragner,
fragner K l einkäufler , Händler
mit Lebensbedürfnissen (148).
piermiet (permint) Pergament
(224.)
piet (biet) gebiet (61).
plauschlag (bläslac) ein Schlag,
der blaue Flecken giebt , 267.
ploezleich blösslich (213).
pl u ttrun st (bluotruns) blutrün-
stige Wunden (41).
potwar s. anpotwar.
pruen(brüen) verbrennen (108\
purgel (bürgel) Bürge (14),
(20), (37), (212), (213).
purgelschaft Bürgschaft (2).
35.
raiche, der schmale Raum
hinter dem Hause und dem
Zaun , rain u. raichen 78.
28*
k22
150. Schill. W. Hl. 77. fiir dm
Tropfcnfnli.
rain (rein) Rain 150. 479*
railen (roiton) rechnen (171)).
ra tl 0 u t c (lAlliulo) Scliicdsleute
(189), (2(»3).
ratscliatz (lAtschaz) poona scii
vallalio arbilrii (203).
rocht Gericht (230), (231).
reraub Beraubung eines Todl-
gefundcnen, auch für Strassen-
raub und Mordraub 401. (185).
rerauber praedo mortui 401.
446. (108).
ringe r geringer 30.
r i n k 1 e u t (rincliute) homines nu-
ptiales Ehezeugen (202.).
roboten böhni. Frohne 227.
rodal die Thora , worauf die
Juden schicörenf (131).
ruczig, von Rotz behaftet
278.
sagich ein Getcebe von Wolle.
„sagich oder loden" (237).
sapt (saben) , ungefärbte Lein-
wand (181). Schm. W. IH. 184.
säume, summe (soum) ein Ballen
Tuch, ,,12 tücher machen ein
Saum'', nach Verschiedenheil
der Tücher auch bald mehr,
bald weniger (146).
schäm w unten Wunden im
Antlitz , die verunschönen.
(185)
schaffen anordnen^ vermachen
(187), „geschaftes gut" Legat
(173).
Schätzung (schatzunge) taxa-
tio, Steuer (172)
Schelm Seuche, Viehseuche 528.
Schergstube die Stube, xco die
Gefangenen sitzen (201).
.schiodlou to arbitri (189).
.s c h I o c h t I 0 i c h (slohlltcho)
schlechthin, einfarh (185), (198).
.s c h n 0 i d w 0 r c h Schneiderhand-
tcerk , im Gegensatz zu den
Gewandschneidern (188).
schraiat, scliioial, der beschrie-
ene Ort, wo die Körperstra-
fen vollzogen werden , Pran-
ger, Lasterslein (19). (28). (2 19).
schroeter Iraclor vasorum 151.
schuldiger der Schuldner
(230J.
selgeret (s^l-geraete) den Kir-
chen ,, durch der sei willen"
zugewendetes, vermachtes Gut
[MI). {\15).{\1^).{\81). zuweilen
die Anordnung, durch die es
zugewendet wird, auch für
Testament (187), (225).
semlich (samelich) ähnlich,
gleich, „semlich sach" 212. (186).
,,semleich leut" (201), (206).
sotten (setin) ein Gewicht, ein
halbes Lolh (146). Schm. W.
III. 289.
sig stein (sigestein) ein Stein,
der den Sieg in Processen
oder sonst zuwenden soll,
373.
sloieria sloier Schleier 487,
span hastula, qua hereditas ap-
propriatur 338.
Stechmesser ein langesMesser,
misericors, der ,,Knif'\ ein
Dolch (95). (541).
Steuer (stiure) exactio 227.
s teurer (stiurer) der den Vor-
sprecher unterstützt, coopera-
tor advocatorum 64.
taiding (tageding) Gerichtstag
(5), (178).
423
l a r , getar , von turren wagen
(33), (154).
toppel (topel) Würfet (C8).
torecht thöricht^unsinnigy blöd-
sinnig (178), (227).
treuwen(triben) treiben, in und
austreuwen (199). wider treu-
wen (225).
trinkgeld debitum pincernae
173. (196).
troisirer homo levis 368. Schm.
W. I. 500.
turstichait (torsticheit) Kühn-
heit (154).
ubervaren, für iiberwaien,
überzeugen, übe) führen , con-
vincere (22). Schm. W. IV.
123.
üb erw inten(überwinden) über-
weisen 38. 39. (217). (227).
ungelt, ungeltum , Zoll- oder
Mautabgabe 176. 227.
unschulde, adj., ohne Absicht
(53).
unschuldigen von der Schuld
frei machen , sich durch ge-
richtl. Beweis von der Beschul-
digung freimachen, r einigelt,
purgare (3), (14), (21), (36),
(38), (39), (92), (93).
unterchauffel. unterkau fei, Un-
terhändler, Sensal (182), (183),
(201).
Urkunde der öffentliche gericht-
liche Ausruf, die Lautbarung
eines Geschäftes, auch die Ab-
gabe für die gerichtliche U<nid-
lung 10. 186. 273. 280. 325.
330.311.352.439. 714.
urleug Krieg, Fehde (120).
versieht, vursicht, ein Verse-
hen vor Gericht (14).
volchleich (volIecUche) völlig
(219)
vollaist Mithülfe (54).
vorait juramentum calumniae
(14).
vorstolen, vurstolen, heimlich
(23), (58).
vreiung die Freiheit (29).
vurczellen, ächten, auswei-
sen (209k „vurczalter" der Ge-
ächtete (61).
vurpot (vürbot) Vorladung
(192).
vurschert, s. gelit-
schert.
Waffengeschrei das Geschrei,
womit ein Verbrecher vor Ge-
richt gebracht, clamor terrifi-
cus 401.
wagenleis wagen gleis 479.
waid, ander waid, andenoeit
(202).
w and el emenda.Gewette u. Busse
(128). „der Stadt wandel" (200),
(207). 479. „gemacht wandel"
(128). (221). (273).
warheit Beweis (216).
war ivahr. ,,mit der waren tat"
handhafter J hat 43. 217.
w e g e w art plantago, die Pflanze
730.
weinkoster städtische Amt-
leute zur l'rüfung der Weine
(201).
wer Gränzmarke, septum, sepi-
mentum, der Zaun, auch bloss
die Gränze zwischen den Häu-
sern und Grundstücken 78.
Seh. W. IV. 130.
westumeln, bestumeln , ver-
stümmeln, die Hand abhauen
(62).
at>4
w iil(»rr(Ml (1 Kiniidt , iliilfvede
(2(10).
Nv 1(1 ort rriw on , widert roihcn
(trtben) fntlhcben, uri^u/ti^ nirr
cfien (2251
w oller WoUenweber (149).
wunt verwundet, wimlcr 51.
dor wunt (H). dem wuii-
tcn (10).
I
Sachregister
des
V r k u 11 d e li b II c li 8.
(Die Citate wie früher. — Die lateinischen Worte sind die Ueber-
schriften der Hauptrubriken und Capitel des Schöffenbuchs.)
A.
Absah ichten der Kinder, ab-
geschichtete K., ihre Rechte,
621. 364.
de Ab sentia 114.
de Accusatione criminum 52 ff.
s. Klage, Verbrechen.
Acht, Achtung, Bannitio, Vurza-
len 605. (6), (205). ihre Wir-
kung 600. Dauer (40) 107.
507. 514. 516. Beherbergung
eines Geächteten 603. (205).
Dessen Tödtung 602. Ver-
weisung wegen ehrbarer und
unehrbarer Sachen 603. (205).
Anfall d. Güter ein. G. (5).
de Actore et reo 1 — 51. s.
Klage.
Adel s. Edelleute.
de Advocatis 59—67. s. Vor-
sprecher.
de Aedificiis 208—215.
Aigen s. Gloss.
Alter, das Mädchen-, Jünglings-
u. Mannes-A. 318. 515. 516.
Anevang s. Arrestatio. Der
Thiere, Pferde 95 ff. (99). Wäh-
rend d. Krieges 95. Verfahren
97 ff. Beweis 101. (208).
Anklage s. Klage.
Antwort, Antworter s. Klage.
de Appellation e, allg. Grund-
sätze 68 ff. s. Urtheil.
de Aqua pluv ia 76.
de Arbitris 82 ff. s. Schieds-
mann.
de Armis 95 s. Waffen.
Arrest s. Scherge, Stock, Ge-
fängniss.
de Arrest alione 95 ff. s. Ane-
vang.
Ar ha s. Gottespfennig.
Auge s. Verletzungen, Wunden.
B.
Backhäuser, Aufsicht d. Schöf-
fen, s. d.
Bades tu ben (198). Diebstahl
daselbst, Badehüter 212.
Bauaufsicht d. Schöffen s. d.
'42G
Hauen, Anleguu}^ v. Ilausern
20S. Anlogunp v. I'eiislern
209. '215.
Bauer, Erbrecht d. U. MA. Ki-
(Icsleistung 112. .s. Dorf, Zins.
Bauwerke, stiidti.schc 208.
Bekennen, Bckennlniss MO IT.
Bogrtibniss, Wahl d. (32).
Beischlaf 230. 1f)5.
Besserung s. Emcnda , Wan-
del, Wergeid.
Beweis s. Zeugeneid u. einzelne
Verbrechen.
Borgen s. üarlehn
Brand, zufalliger 387.
Brandbriefe 381.
Brandlegung 381 H". (55).
Brod csser s. Dienstlcute.
Bürge, Bürgschaft 132. 289 IT.
B. a. Klagen 15. 492. Erlöschen
d. 291. des Erscheinens vor
Gericht 289. (211). 213. Haf-
tung der Bürgen 291. 292. B.
b. Verbrechen (213). Bürgen
mit 100 Pfd. angesessen (100);
50 Pfd. 290. (2), (212);
30 Mark (100). 367; 10 Pfd.
(15).
Bürger, ehrbare, honestiores
(110). Aufnahme 273. 477. B.-
Sfeuer 157. 170.
Burgermeister (109). 308.
Burgrecht, purgrecht, emphy-
teusis 117. 281. 285. 296. s.
Zinsgut.
C.
('autio s. Bürge, Vormund,
de Censibus 117 — 121. s. Zins,
de Citatione 125 ff. s. Ladung,
de C 0 1») m o da to 133.
de (^onfessione HO.
de (lontractibus 128 fT.
de Curntore et tutorc 112 11.
D.
de üamnis 119—159.
de Debitore 160 — 186. s.
Schuld,
de Deposito 181 n".
Dieb unter 11 Jahr (218), 31^.
Diebstahl, Deubo , Diebgut
300 (T. Arten 260. Nacht- u.
Tag-Dicbst. Mithülfe 302. (218).
Beweis 312. heimlicher 301.
Holzdiebstahl 260. D. heiliger
Gegenstande (201). Iiandhaft D.
(21 7). Verhehlen d. Gesloiiln. 308.
Dienstleute, Verspielen der
Sachen ihrer Herrn 184.
Dienstbarkeiten s. Servitus.
Dorf, Anlegung d. D. 208. Ge-
wohnheit 208. Dorfgericht 128.
s. Bauer, Zins,
de Dotalitio 185. 207.
K.
Edele (38), (159).
Ed eile Ute, Landherrn (38).
Wladiken (32). Ritter (38),
(39). Ihr Gerichtsstand 14.
Schulden d. E. (39). Ladung
(159). Häuser in d.Stadt(160).
294. Rechte in d St. (24).
Ehe 185 fT.
Ehebruch, Klage 490. 54. auf
warer tat straflose Todtung 190.
(43), (44). Beweis 490. (43).
(44).
Ehefra u, Stellung zum Manne u.
Vater 205. Klage u. Eides-
recht 487. Vorrechte 487.
427
Zeugen (186). Verwaltungsrecht
301. 487. 509. (186). Tesli-
rungsrecht 507. 509. Erbrechte
(189). 493. 509. 510. Verkauf
d. E. 495. Haftung 500. s.
Frau, Wittwe.
Ehehafte not 114. 115. 116.
(191).
Ehemann, Rechte geg. cl. Frau
511. Vertretungsrecht d. Frau
487. Züchtigungsrecht 511.
Eid, mit hollung 442 ff. Gl. Bes-
serung (202). Form (202). 251.
256. 451. Vorsprechen der
Schöffen u. Richter, voraid,
juramentum calumniae 448.
deElectione officialium216.
de Emendis 217 ff. s. Wandel.
de Emphyteusi 285 ff. s.Burg-
recht, Zinsgut.
de Emtione 274 ff.
Entführung (101) s. Raub.
Erbe, das Erbe, Erbgut, here-
ditas 322 ff (226), (229). Kauf
u. Verkauf 279.280. Einspruch
d. Erben 341. 363. Form und
Ort der Auflassung 322. 325.
341. (95). Gewähr Jahr und
Tag 323. 325. 327. Verpfän-
dung 334.335. Zuweisung 338.
Erbe, der Erbe, Näherrecht 363.
Haftung f. Schulden 362. Ab-
schichtung 621. Kürrecht d.
jüngst. 343.
Erbfolge, allg. Grundsätze 621
ff. Verwandtschaft , Grund d.
Erbf. (226). 341. 342. der Kin-
der 351 ff. 621. der Abge-
schichteten 357. 358 der Le-
gitimirten 345. 346. 347. 348.
der Frau 623. 355. der Sei-
tenverwandten 622. 627.358 ff.
der Geistlichen 357. der Adop-
tirten 353. der Geschwister
625. der Schwertmagen 627.
der Spindelmagen 677.
Erb zinsgut s. Burgrecht.
F.
Falsch Maass s. Maas.
Fehde, städtische s. Frieden.
Flucht, Dingflucht 298. 299.
de Feriis et diebus feria-
lis 288.
de Fidejussione 289 ff. s.
Bürgschaft 289. 397.
Frau, Vormundschaft 501 .
schwangere F. 505. Zeugen-
schaft 506. FYauengerade, Klein-
od207b. F. V. Schiedsrichteramt
ausgeschlossen 563. s. Ehe-
frau.
Frauenraub, Entführung 492.
521.
Friedbruc h 45.
Friede, Erhaltung u. Gebot d.F.
529—584.
Folter 717.
de Fuga 278.
Fundgut (116).
Fürsprecher s. Vorsprecher.
de Furto 300. s. Dieb.
O.
Gäste, Begriff, Rechte 18. (106).
Erbrecht, Erbschaft (132). Eid
(120). Verhalten des Wirthes
489.
Gastrecht 5. 18.
Gefängniss s. Stock. Flucht
d. Gefangenen 411.
Geistliche (228). Zahlen Steuer
(177). Gerichtsstand 14. Mön-
che 36
k2H
Uüschwistors. Erbrecht, -folge.
G 0 s c li w o r II c K ScIjüflTün.
Güsiiidc s. Diensllcute.
Gewähr s. Landschirm, Kauf.
Gewohnheit (iX'.i.
de Gladiis 30()-:^I<>. s.Wanoii.
Glieder, Vcrlotzimiien anGlicd.
s. Wunden
G o 1 1 e s p f c n n i g 280.
de Gratia 320.
Grundherr s. Zinsherr, Zins-
gut, Burgreclit.
Grundzinse s. Zinse.
Gut s. Erbgut, Diebsgut, Fund-
'gut, Stadt- u. Bürgergut, Ge-
währmann, Anevang.
H.
Hanthaft, wäre tat s. Gloss.
Handwerker J77. 109. Ge-
wandschneider 181).409. Schnei-
der 183. Bader, Fleischhacker
(109), 477. Melzer (184) Fi-
scher 201. H.-meister (201). -In-
nungen 477 (161). -zeichen
325. 477.
Haus s. Bau, Erbe, Aigen.
Heimfall d. Vermögens 361.
s. Acht. eines Theiles der
Güter an d. Richter u. d. Stadt
250. 257. 395. 530. 543-543
552 603.
Heimsuche s. Gloss Begriff
395 ff (3), (39). Verfahren b.
H. 397. (110). Mithülfe 72.-i.
Heirath s. Ehe.
Heirathgut 185 ff. Verspre-
chen 207. Form 207. Zeugen
dabei , Heirathleutc — Ring-
leute 207. (189).
Heirat h zwang, Aufhebung(30).
de Höre dl Inte 322. s. Erbe.
Ilirte, Haftung d. H. 199. 528.
H ofzi ns s Zins.
Heilung s. Eid.
de Homicidio 367. s. Todt-
schlag, Mord.
J a h r u. T a g, was darunter zu ver-
stehen, Besitz V.Jahr u. Tag 322.
325. 327. 487.
Jahrmarkt s. Markt.
Immobilion s. Erbe.
de Incendio 383. s. Brand.
de Interdicto 390—394.
Intestaterbfolge s. Erbrecht,
Erbfolge.
de Invasione domus 395. s.
Heimsuchung.
de Judeis 403 ff. s. Richter.
Juden, Judenrechte (111 fT.).
Judenrichler306. Judeneid 435.
ihre Stellung zu Gericht 451 ff.
Strafsachen 437. Schuldver-
hältnisse 434. 440. Klage und
Reinigung 433.
Jungfrauen s. Frau, Noth-
zucht.
de Juramentis 442. s. Eid.
de Juratis 428 ff. s. Schöffen.
de Jure civili 477. s. Bürger.
de Jure vinearum 478.
de Jure novalii 479.
R.
Kämmerer, oberster Kämme-
rer (159).
Kauf und Verkauf 274 ff. 286.
von Pferden 278. von Haus
u. Gemeinde 279. 280.
Kirchenbann 46.
Klage, Verfahren. Ladung 1.2.
429
3 ff. (192). (125). Zahl d. Kla-
gen 685. 606. (104). muthwil-
lige 305. wegen Verbrechen
35. 52 ff. 58, der Schöffen 607.
Ladung durch Edicte 127. den
Büttel 125. Strafe der nicht
befolgten L. 262.
Landeshauptmann 432.
Landherrn s. Edel.
Landrichter (25), (38).
Lehrer, Schlagen der Schüler
238.
Liedlohn, Begriff (196).
de Li teris 480.
Losung s. Stadtsteuer.
de Ludo taxillorum 483.
de Luminibus 486.
H.
Maas, unechtes (34). 258- 259.
Magen, Schwertmagen, Nagelma-
gen s. Gloss.
Markt, Jahrmarkt, Freiheiten
628.
Maut, Brückmaut (145 ff.). (164).
Maut auf dem Spielberg (147).
Freiheit d. Bürger (169).
Mautner 628. (169).
Mord (15\ (185), 522. Raub-
mord (reraub Gl.) (185 '. 446.
522. 604 Verfahren 522.
Morgengabe (186). (187).
Morgensprache 201.
de Mortificatlone 522 — 527.
s. Mord u. Todtschlag.
de Mulieribus 487. s. Frauen,
Eheweib.
de M u 1 i e r u m o p p i- c s s i o n e
488. s. Nothzucht.
Nachrichter (201).
Notzucht, Frauengewalt (41),
(42). 489. an ehrb. Frauen
494. an e. persona vaga 495.
230. Strafe 41. 42. Beweis
307. 487. 488. 489. 490. 495.
de Face indicta 529- 534.
de Pa Store 528. s. Hirten.
Patron at 45.
Pfand recht 560—572. Pfänden
durch Richter (231). Verkauf
d. Pfandes (193).
Pfändung, Recht des Hirten
(199). gegen Holden u. Edel-
leute (75).
de P i g n 0 r e 560.
de Privilegiis 773. s. Urkun-
den.
de Procuratoribus 589.
de Proscriptis 598. s. Acht.
de Promissis 598.
de Querimoniis 605 — 608. s.
Klage.
Raub, Verfahren beim R. (95).
der Frauen s. d. einer Wittwe
513 eines Jünglings
de Renunciationibus 609—
611. s. Erbe, Stadtgut.
de Rescriptis et registris
612.
Richter, nur einer in einer
Stadt 96. Eigenschaften 403.
(200). Pflichten 404. (200).
dessen Busse u. Wette 317 ff.
Verhalten in Gericht (2(M)j. 106.
^30
107. KUigtMi Rng(Mi (1. Uicillor
91. CIcbole des Hiclilcrs 2()3.
S.
Schacloti, f,'olobtor 119. 209.
Haftung vor S. 152. l.>3. 257.
S c h e r g e, Ladung ( 1 92). Scherg-
stubo, Gefangniss (201).
S c lii e d .s p r u c li , Schicdlovitc
(ratleute Gl.) 82 IT. Verbiir-
gung des Sprucbes 85. Zeug-
niss d. Schiedleute 87 IT.
Schlage, KnittelschUige (36).
Maulschlage HO. Strafe und
Busse 2'>6 ff.
Schmähe n 250.
Schöffen, Geschworene, jurati
464 IT. ihre Pflichten u. Rechte
(156). SchölTcnrath 236. 409.
(156). 410. 415. Als Zeugen
(103 s 19<J). 1G8. 408. 470. 678 fT.
bei Haussuchung (95). bei Ge-
fangennehmen d. Bürger 109.
ihre Aemter (201), (209), 409.
Bewahren die Stadtsiegel 405.
Schmähen 556.
Schuld, öffentliche Schulden
172. 176. zugestandene (231).
zuerkannte 161. 163 Haftung
der Frau f. Seh. des Mannes
160. 168. s. Spielschuld, Trink-
schuld, Liedlohn.
Schuldner, in Haft beim Glaub.
178. Zeugniss 168.
de Sententiis 613. s. ürtheil.
de Servitutibus 617 — 618.
Sippe s. Verwandtschaft, Erb-
recht.
Stadtbau s Bau.
Stadtb lieber 427. 542.
Stadtrichter s. Richter.
S t a d t s t c u e r, Losung 169. (177).
der Handwerker (181). Vom
bewcgl. Gute (172). Erhebung
98. 379.
Stock, cippus, Gefangniss, Strafe
305 107. 493. (210). Gefängn.
mit eisernen Banden (212). bei
d. Schergen (28). bei d.
Nachricht. (37).
Strafen 535-559. Köpfen 488.
191. 522. 530. 553. Hangen
302. 482. 525. 544. 555, Hand-
abschl. 99. 556. 620. Daumen-
menabschl. 485. 546. Rädern
538. 547. 575. Pfählen 488.
Lebendig begraben 547. Ver-
brennen 383. 512. 542. Zunge
abschneiden 556. Schlagen 2 12.
Pilgerfahrt 376. 38.
de Stupro 619-620.
de Successione 621. 627. s.
Erbfolge.
T.
de Test amen tis s. f.
Testament, Geschäft, allg.
Grundsätze 631.659.662.(187).
Recht zu Test. 658. vor Rath-
mannen, eigenhänd. geschrieb.
680. 649. 656. (225). der Gäste
u. Fremden 637. 658. mehre-
re Zeugen (187). 648.655.659.
Geistl. Z. 661. .\ufhebung u.
Widerruf 648. 652. Todbett-
leute 641.651.653.654. ungül-
tiges 635.
de Testibus 664 716. s. Zeu-
gen
de Theloneo 628. s. Zoll.
T o d t s c h 1 a g, Mannschlag 367 fT.
Anklage 37. 38. 40.41. (3), (4),
431
(38), (40). 371. 373. Verfah-
ren (3), (4), (5), 371 ff. Bürg-
schaft 6. 7. 367. 378. Wergeid
372. 393. Mithülfe 723. 382.
de Tormentis 717.
Tücher von Mecheln, Gent, Brüs-
sel, Ypern, Louen, Dorn(Tour-
nai) 145. (182), (237), 181.
polnisches , polanisches (aus
Schlesien) (181). (146). (237). fal-
sches (108). (237).
IT.
ünterkaufel, ihre Gebühr 182.
201. Zeugniss 707.
Urkunden, Handfesten, Privilegi-
en, Beweis 221. mit Siegeln 220.
Urtheii finden 014. 616. s. Ap-
pellation, Schöffen, Richter.
V.
Verbannung s. Aechtung.
Verbrechen, Anklagen 37. 52
ff. Verfahren 33. 34. 35. s.
Anklage u. d. einz. Verbrechen.
Verjährung von 30 Jahren
479.
Vermuthungen 728.
Verzicht auf Rechte 609. 610.
611.
Vollaist s. Todtschlag , Heim-
suchung, s. d.
Vormundschaft 142 ff.
Vorm. der nächsten Verwand-
ten 143. 147. der Stiefmutter
502. Bestellung durch d. Rich-
ter 142. die Geistlichen 146.
Testaraentar-V. 142. Aufsicht
der Stadtbehörde 517. Bürg-
schaftleistung 142. Rechnungs-
ablegung 148.
Vorsprecher, Ad vocat, Pflich-
ten 59 ff. als Zeugen (190).
mehrere in e. Streitsache 65. ihr
Eid (202). werden d. Partei
verweigert 60. 62. Verhalten
vor Gericht (190).
li!¥.
Waffen tragen (16', (17), (23),
(88). 98 Vertheidigungsw. 95.
(206). Angriffsw. 541. W.-zü-
cken 95. Schwerter 300. 319.
Wandel, Emenda, Gerichtsbusse,
Geldstrafe 217. grosser W. zu
100 Mark 83 zu 15 Talent 99.
zu 10 T. 250. 255. 398. zu 5
T. 533. 603. zu 30 Mark 411.
272. 320. zu 10 M. 418. 272.
zu 5 M. 419. zu 72 Heller 89.
418. 159. 551. 203. 262. 272.
zu 66 Heller 95. 256. zu 22 H.
251. 255. 262. d. Richter pfän-
det wegen W. 217. (207). An-
spruch d. Stadt (207).
Wasserrecht 76 ff.
Wein, Oster-, Landwein (164).
Weingarten 478.
Weinkos ter (201).
Weinschenke s.Leithaus Gloss.
Wergeid s. besserung Gloss.
Wittwe, ihre Rechte 487. 507.
Wladiken s. Edel.
Wochen, Termin v. 6 W. 327.
425. 488. 496. 569.
Wunden, Verwundung (12 ff.).
Lemde721. 729. glitschart (10),
(12). an Zahn (185). 268. an
Fingern 723. Schamwunde (185).
723. Offene (13). einfache
(47). Klage w. W. 56. 718.
719. Folgen der W. 724.
727.
432
Würfelspiol, Verbot 483. fal-
sche VV. 483. (H>7). Hulie d.
Sp. 291.
Zahlung s. Beweis, Schuld,
debitum.
Zeugen, Zeugenschaft, Zeugniss
664. -Eid, Eigenschaft IS9.666.
685. -Zahl 499.290.730. Ver-
worfen d.Z. 290. 668. 696. 697.
Vorhaltei» zur Aussage (190).
S.Teslamcnt, Heirath, einz. Ver-
breclicn.
Z e u g n i s s derSchüffen s. Schönen.
Zinsen, ewig Zins 118.119.121
Burgrechtzins 117. Grundzins
117. Ilofzins (196). 121.
Zinsgut, Rechte d. Herrn 123.
325. 365. 366. Rechte d. Zins-
mannes 123.
ÜTacliträgfe und Berichtig^uiig^eii.
Die zur Erleichterung des Citirens in der Ausgabe gebrauch-
ten Buchstabenzeichen der Handschriften (A. B. C. D. H. K. W.)
sind bei Beschreibung der Handschriften erklärt.
In der Einleitung verweisen die oft wiederkehrenden B.,W.,M.
auf Boczek's Codex diplomaticus Moraviae, Wolny Topographie
von Mähren, Monse Abhandlung. Codex Regimonlanus und Co-
dex Czenkonis sind zwei handschriftliche Formelbücber des XHI.
Jahrhunderts, erstere in Königsberg, letztere im Wiener Staatsar-
chive. „Gerich tshegung" ein ungedrucktes Iglauer Rechtsdenk-
mal des XIV. Jahrhunderts, welches ich aus einer Prager Mu-
seums-Handschrift kenne.
Zu Seite XXIII der Einleitung ist zu Olmütz die später auf-
gefundene Spur von Statuten aus dem XII. Jahrhundert (1185—
1196) nachzutragen s. CXII. Zu Znaim das in den Beilagen auf-
genommene Stadtrecht von Znaim v. J. 1317.
Zu S. XXXVII. In den spätem Aufführungen bin ich von der
Schreibung „Geczius" abgewichen, weil ich „Goczius von
Orvieto, Goczius ab ürbiveteri" für die richtigerehalte. Stern-
berg schreibt Getius, andere Gozzi, ich folge nun der Schreibung
des Petrus von Zittau.
Zu S. XXXVIII. Hier ist XIL Jahrb. in XIII., umgeschrieben
in ungeschrieben zu bessern.
Zu S. XL. Durch die erst später von Herrn Koller erlangte
genauere Beschreibung einer Brünner Handschrift stellt sich meine
Annahme, dass die ältesten Schößensprüche deutsch abgefasst wa-
ren, noch mit grösserer Gewissheit heraus. — Diese Sammlung
von Schöffensprüchen , des im Anhang IV beschriebenen Codex,
stellt sich zu der von mir gebildeten Gruppe 2. als eine ältere
Sammlung und Auswahl einzelner wichtiger Schöffen-
sprüche, ohne die Jahreszahlen beizubehalten, wie jene,
welche unserm Compilator zur Hand lag und vollständig alle Sprü-
che wieder giebt.
Zu S. LXXX. Hier verweise ich auf Grimm's Abhandlung in
der Z. f. deut. Recht V. 1-29.
Im Schöffenbuche lies :
S. 16 Z. 13 v. u. procuratoribus 32 Z. 2 reus 39 Z. 15
allatum 41 Z 12 v. u. repellitur 45 Z. 1 v. u. rationabile
46 Z. 10 neglexerit 47 Z. 21 irrequisito 50 Z. 9 misericors
54 Z. 18 barbata 61 Z. 1 v. u. illis debitis 77 Z. 1 resar-
cire 91 Z. 8 non tenetur 102 Z. 14 mensae 111 Z. 8 aliis
115 /. 15 V. u. IVuslii IM) Z. () V. u. für colli ihm* Kanlnor
15*2 '/.. 17 tl(«llii\M 1(17 '/.. 12 V. 11. jilionim 171 Z. 7 |)i*a(!-
scriplis 175 '/.. *> v. u. iiotoiios IbÜ /. '2 v. n. fiir miiiva
sioiiis, invasionis 211 Z. G v. u. perpolralo 23{) Z. 29 v. n.
praoljal)ita.
/// den Beilagen :
H(M-r Slacllratli Koller übernahm es, den nach seiner Ab-
schrift vüllondeUMi Abclrii(;k der lU'ilugen nochmals mit dem schwer
lesbaren Oriji^inale zu vei'^leichen. Diese Vergleichung ergab man-
che Berichtigung und Ergänzung :
Artikel 6 Z. 3 rechtichait 7 I. Z. von puoz und von schuld
9 Z. 2 geledcs 17 Das vermuthote vuert steht in dei- Ms.
32 Z. 4 v. u. Leithäuser Hs. olTenbar ein Schreibfehler für Leit-
küufer 36 Z. 7 czu slagen — Z. 3 v. u. czu clagen — Z.
1 V. u. und von dem clager 38 Z. 1 v. u. die haben alle
auf den crcuz 39 Z. 6 v. u. der selb wesait 53 Z. 2 tu-
steichleich (?) 72 Z. 1 Das vermuthete vieisch steht in der Hs.
73 Z. 3 tragen 74 Z. 3 in der stat daz jemant auf hat in
der stat an des 93 Z. 1 Von den 95 Z. 2 um raub und
pei im Z. 4 Schephen und dem screiber ain Z. 5 die
Lücke auch in der Hs. 98 Z. 1 von losung wir wellen auch
ob 99 Z. 1 V. u wehert auch die Hs. 100 Z. I v. u. Ei-
nige Worte waren ausgelassen , welche nun den schwer verständ-
lichen Sinn völlig klar machen: mit geczeugen en schuldigen,
den in iener mag schuldig machen. 104 Z. 2 zwain 106
Z. 2 vor 1. und 107 Z. 1 v. u. andern 1. ders 109 Z. 5
dem 1. drin 110 Z. 10 vrefeleich 1. vereilich 115 Z. 2
von 1. um 121 Z. 3 herczogen Z. 7 ercznei 132 Z. 2
urcunt 1. vreunt 139 1. Z. von 1. u m 144 Abermals war ein
Satz in der Abschrift ausgelassen: von der czeit do mans ge-
nummen hat uncz auf die czeit das mans 115 Z. 14 dem
(sie Hs.) Z. 20 centen (sie Hs.) 146 Z. 12 czwen phenninck
nun folgt: Ist ez pei einer march, sogeitman von dem
tuech ein phenninch und wer 153 Z. 2 Nu merck Z. 11
vur 1. mer 155 Z. 3 Hier, wo wir durch ein Zeichen andeu-
teten, dass die Stelle unverständlich sei, ist von dem üebersetzer
des XIV. Jahrb. eine Reihe von Zeilen ausgelassen und gar nicht
übersetzt. 156 Z. 2 sei vunder 1. selwe nitigen? 156
Z. 4 V. u. selben 1. siben 159 Z. 8 Chamerer 160 Z. 4
di di edeln von vodern 1. di der edeln vorvodern 170
Z. 4 wo 1. nu 182 Z. 3 nimmer 185 Z. 7 antlutz ist
und di noch har, noch huet decket, und 189 Z. 6 heirat-
leut und taupetleut oder gescheftleut 190 Z. 7 willen
1. willen 201 Z. 11 andern 1. vadern Hs. 203 Z. 5 stat
203 Z. II sunder er sc hol iz — Z. 13 vor dem tag so man
es behaben schol so schol 210 Z. 4 uberhelf 227 Z. 9
V. u. auderen I. anderen.
Druck der Univ. -Buchdruckerei v. E. A. Huth in Göttingen.
H?2.
/
)tt ammmuB irtctne-
f./05
(V
JW.
£^i!d7\ 3 J T^niz^Tf
N?3
f. io3. ^.
/N,
(PaFr. d.J/lauTi-
:n?4.
f. 29.0/.
ufHa ^e ©c^i^t^ ^ wctüt
AV.
^eär i> J Jiaii^-:
ms.
f.i05
CL
AV.
&e<xr ^ J" Jfau^
K Rössler, Emil Fraiiz (ed.)
Deutsche Rechtsdenlanäler
R71SBD4, aus Böhmen und Mähren
1B45
TIIF JU|I z
U JIM<2»
SAT MAR 3
IttUJUL
mm"
' fv/j-^a , -.,
M im \
RAT ZiPPfy f